LUẬN ĐẠI TRÍ Độ • • •

TỦ SÁCH ĐẠO PHẬT NGÀY NAY
Chủ nhiệm & biên tập: Thích Nhật Từ Phó chủ nhiệm: Thích Quảng Tâm
Tủ Sách Đạo Phật Ngày Nay do Thầy Nhật Từ chủ biên bao gồm các Nghi thức tụng niệm thuần Việt và trên 200 đầu sách nghiên cứu và ứng dụng về Phật học, thuộc loại sách gối đầu giường cần thiết cho mọi đối tượng độc giả.
Tủ sách Đạo Phật Ngày Nay đã xuất bản trên 100 CD về Đại tạng kinh Việt Nam và nhiều tác phẩm Phật học dưới dạng MP3. Đây là ấn bản đầu tiên trên thê giới vê thê loại này. Tủ Sách đã xuât bản hàng trăm sách nói Phật giáo, CD và VCD tân nhạc, cải lương và tiếng thơ Phật giáo. Ngoài ra còn có hàng ngàn VCD pháp thoại của Thầy Nhật Từ và các vị pháp sư khác về nhiều chủ đê từ gia đình, xã hội đến đạo đức và tâm linh.
Quỷ tác giả, dịch giả muốn xuất bản sách nghiên cứu và ứng dụng Phật học, quý Phật tử muốn ấn tổng kinh sách Phật giáo, các đại lý cần nhận sách phát hành, xin vui lòng liên hệ:
NHÀ SÁCH ĐẠO PHẬT NGÀY NAY
Chùa Giác Ngộ, 92 Nguyễn Chí Thanh, P.3, Q.10, TP. HCM ĐT: 0958-430-222; (08) 3839-4121; (08) 3833-5914 www.daophatngaynay.com www.tusachphathoc.com

TỦ SÁCH ĐẠO PHẬT NGÀY NAY
Tạo luận: BỒ TÁT LONG THỌ Hán dịch: TAM TẠNG PHÁP sư cưu MA LA THẬP Việt dịch: THÍCH NỮ DIỆU KHÔNG
LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Hiệu đính:
Hòa thượng Pháp sư Thích Thiện Trí Cư SI Tâm Viên Lê Văn Lâm
(Tập 2)
{Từ quyến 21 đến quyển 40)
NHÀ XUẤT BẢN THỜI ĐẠI

MỤC LỤC
Lời tựa	ix
Lời nói đầu	 xiii
Quyển 21		 1
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	3
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	16
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	23
Quyển 22	 33
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)		35
Quyển 23			ẵ;	69
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	71
Thập Tưởng		71
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	".'."".".89
Thập Nhất Trí	 89
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	97
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	100
Vị Tri Dục Tri Căn .			100
Quyển 24						105
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	107
Thập Lực		107
Quyển 25			ề;	127
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	 129
4		Vô Sở ủy - 4 Vô Ngại Trí	129

vi • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Quyển 26					147
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	149
Thập Bát Bất Cộng Pháp	149
Quyển 27					179
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	181
Đại từ-Đại bi	181
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	187
Đạo Trí Huệ - Đạo Chủng Huệ	187
Quyển 28					195
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	197
Lục Thông	197
Quyển 29					221
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	223
Tùy hỷ công đức	223
Quyển 30					245
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	247
Thiện Căn Cúng Dường	247
Quyển 31					269
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	271
Thập Bát Không	271
Quyển 32					311
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	313
Tứ Duyên	313
Quyển 33					333
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	335
Đảo Bỉ Ngạn	335
Quyển 34					357
Phẩm thứ nhất (Tiếp theo)	359
Tín Trì	359

MỤC LỤC • vii
Quyển 35	389
Phẩm thứ hai	391
Phụng Bát	391
Phẩm thứ ba	418
Tập Tương Ưng	418
Quyển 36	427
Phẩm thứ ba (Tiếp theo)	429
Tập Tương Ưng	429
Quyển 37	469
Phẩm thứ ba (Tiếp theo)	471
Tập Tương Ưng	471
Quyển 38	507
Phẩm thứ tư	509
Vãng Sanh	509
Quyển 39			541
Phẩm thứ tư (Tiếp theo)	543
Vãng sanh	543
Quyển 40			573
Phẩm thứ tư (Tiếp theo)	575
Vãng sanh	575
Phẩm thứ năm	603
Tản Thán 6 Ba la mật.	603
Phẩm thứ sáu	610
Thiệt Tướng	610

LỜI TƯA
M
uôn sự muôn vật đều do sanh sanh mà được
hình thành. Thế nhưng cội gốc của sanh sanh
lại là vô sanh. Từ vô thỉ đến nay và mãi mãi về
sau, tánh vô sanh ấy vẫn thường bất động. Do duyên khởi
biên hóa mà giả danh có các sự các vật. Thật ra, tất cả các sự
các vật đêu là hư vọng, là không thật có, là vô tự tánh. Phàm
phu do chìm đắm trong mê muội, mà khởi vọng chấp cho
răng các sự vật là thật có.
Trong kính A /yà/M, Phật dạy rằng: “Các sự thấy nghe hay biêt của chúng sanh đêu do nhiễm trước nơi cảnh sở duyên mà có”. Chúng sanh do bị Vô minh ngăn che tâm trí, nên khởi sanh :ác tà kiến chấp, vì vậy mà bị các pháp sai sử.
Chỉ có trí huệ Bát Nhã mới làm tan biến được màn vô minh u ám, mới hiển bày được Thật Tướng của các pháp. Dùng trí huệ Bát Nhã soi chiếu đến tận gốc sẽ liễu ngộ được lý siêu việt chân thường, dân đên chỗ tuyệt tư cảnh giới. Trái lại, nếu dùng danh tự ngôn ngữ mà diễn đạt thì sẽ toái với chỗ thậm thâm vi diệu; còn nếu dùng lý trí mà tư duy thì sẽ mất đi chỗ y chỉ.
Ở nơi tam tạng Pháp bảo, hàng Thanh Văn cũng không liễu tri đến chỗ thâm diệu; còn người tạp học thì phải chịu

X • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
thúc thủ chẳng sao bước vào được cửa Không, chỉ ví như cá muốn hóa rồng, phí công mà chẳng sao được như nguyện, đành phơi mang trước cửa Long cung.
Thật may mắn thay! Vào cuối đời chánh pháp có ngài Mã Minh, và vào đời tượng pháp có ngài Long Thọ ra đời hoang dương chánh pháp, chấn chỉnh di phong của Phật, làm sáng tỏ nghĩa kinh, quét sạch đám mây mù đen tối.
Ngài Long Thọ thương xót chúng sanh ở thời tượng pháp và mạt pháp, chẳng có thiện duyên thấu rõ đạo mầu, nên đã thị hiện thân phàm phu, nhằm khai ngộ và dẫn dắt chúng sanh dần dần vào Chánh đạo. Ngài không ngại khó khăn tìm đến tận chốn Long cung sưu tầm huyền chỉ thậm thâm của đức Thế Tôn. Do có trí huệ thuần thục, nên ngài thấu suốt cùng tột đến chỗ bí ẩn u huyền của những lời thâm diệu. Ngài làm ra bộ Thích luận này để khai ngõ vào Đại thừa Phật pháp, làm quy củ dẫn thẳng vào Thật Tướng các pháp. Nhờ vậy mà các tà hoặc, các vọng kiến đều bị quét sạch.
Ở đầu bộ luận, ngài thành lập các câu hỏi khác nhau, rồi dùng lời lẽ mỹ diệu giải thích rõ ràng. Sau cùng đẫn đến chỗ vô chấp, là chỗ thâm diệu, tận thiện, tận mỹ.
Nếu lời kinh quá súc tích, khó giải, khó hiểu, thì phần luận giải của ngài với lời lẽ khúc chiết, với lối trình bày rõ ràng cặn kẽ, khiến cho người tu học thấu triệt được lý nghĩa thâm sâu vi diệu chứa đựng trong lời dạy của đức Bổn sư, chẳng ai có thể vấn nạn được nữa.
Những câu hỏi nêu lên, những thí dụ đa dạng và phong phú đã khiến người tu học, muôn đời về sau ngộ được ý chỉ của ngài.
Bộ Thích luận này được ngài Cưu Ma La Thập phiên dịch ra Hán văn.

LỜI TựA • xi
Ngài La Thập thông minh xuất chúng, trí huệ tuyệt vời. Ngay từ nhỏ, ngài đã thông suốt kinh điển, thuyết pháp vô ngại. Ngài đọc trường tập này xong, hết lòng tán thán rằng: “Neu sau này có được những tài năng lỗi lạc, có những luận biện ngôn từ mỹ diệu thì đó chính là nhờ nơi bộ luận này cả. Phải lấy bộ luận này làm gương mẫu, phải bằng vào những lý luận cao siêu ở nơi bộ luận này, mới mong thấy rõ được tâm tôn của đức Thế Tôn.”
Đến đời nhà Tần, niên hiệu Hoằng Thỉ thứ ba, tháng 12 ngày 20, bộ luận này mới được đem đến đất Trường An.
Mặc dù vua nhà Tần đã hư cấm từ lâu, nhưng ngài La Thập nhờ ngày trước đã được xem tâm tôn của Phật, nên trọn ngày nghiên cứu, không hề mệt mỏi, các lời đối đáp trong toàn bộ luận này. Ngài tự nghĩ rằng: “Lời lẽ trong bộ luận quá thậm thâm, quá vi diệu. Hận mình tâm chẳng thấy rõ được ý chỉ của đấng Luận chủ. Lại tiếc cho Pháp mầu mênh mông chưa được trải khắp nơi, ta nguyện quên đi ngu huệ của mình để mạnh dạn làm nghĩa hiệp của Sa môn”. Nghĩ như vậy rồi, ngài mời các bậc công khanh, sĩ khí, khoảng 500 người, nhóm họp ở Vị Tân, cấm túc tại Tiêu Diêu Viên đường ở đất Lâm Giang, cùng xem huyền chương, khảo chính, xét trong bộ luận gốc chữ Phạn có 10 vạn bài kệ, mỗi bài có 32 chữ, cộng thành 320 vạn lòi. Nhờ vậy mà Ngài rõ được ý chỉ của bộ luận, thấy chỗ quy về đường thẳng, chẳng còn chướng ngại, vướng mắc gì nữa cả.
Bên Thiên Trúc có chép rằng: “Rốt sau thời Chánh pháp có ngài Mã Minh, đầu thời Tượng Pháp có ngài Long Thọ, là những vị luận chủ tuyệt luân trong môn Đạo học. Hai ngài phá sạch hết các tà kiến, hư ngôn, thẳng đường vào thật giáo, chẳng còn bị các tà luận làm trở ngại nữa. Bởi vậy nên ở bên

xii • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Thiên Trúc cũng như ở nhiều nước khác, đã lập miếu tôn thờ hai ngài, lại cho rằng: “Mặt trời trí huệ của Phật đã được hai ngài làm thêm rực rỡ, phá tan hết màn tối tăm u ám, khiến người tu học ngộ được chân thật lý.
Sự đóng góp vào Pháp bảo tạng của hai ngài là công quả của hàng Thập Địa Bồ tát. Hai ngài thật xứng đáng là những vị Bồ tát Bổ xứ vậy.
Bộ luận này được truyền tụng đến Trung Quốc thật quả là điều may mắn. Ngài Pháp sư Cưu Ma La Thập thấy rõ lòi văn chữ Phạn quá uẩn khúc, mà người Tần lại thích lối văn giản dị, nếu dịch cho đầy đủ thì phải đến cả 1.000 quyển, nên ngài chỉ lược dịch cô đọng vào 100 quyển mà thôi. Tuy chỉ lược dịch có phần ít, mà đã hiển bày được chỗ thậm thâm vi diệu cao siêu của diệu lý chân thừa.
Nếu dùng bút mà tranh luận, thì trọn đòi chẳng sao hết được. Ước mong các bậc cao minh liễu đạt được huyền chỉ trong bản văn lược dịch này.
Trích bài tựa Do ngài Trường An Thích Tăng Duệ Phụng soạn

LỜI NÓI ĐÂU
B
ộ Luận Đại Trí Độ do ngài Bồ tát Long Thọ tạo
tác, nhằm tuyền bày giáo nghĩa thậm thâm vi diệu
của Pháp Đại thừa Bát nhã Ba la mật.
Bộ Luận Đại Trí Độ này được ngài Tam Tạng Pháp sư Cưu Ma La Thập phiên dịch từ chữ Phạn ra chữ Hán. Trong thời gian phiên dịch, ngài đã nhóm họp 500 vị thiện hữu tri thức, cấm túc tại Tiêu Diêu Viên Đường, ở Lâm Giang nghiên cứu huyền chương, khảo chánh và lược dịch từ 1.000 quyển, cô đọng lại thành 100 quyển.
Tôi nhận thấy công tác phiên dịch các tạng Pali, Sanskrit, Hán v.v... ra Việt văn, đã được nhiều bậc tôn túc cao minh thực hiện. Thế nhưng cho đến nay bộ Luận Đại Trí Độ này chưa được phiên dịch ra Việt văn.
Bởi nhân duyên ấy, cho nên dù tuổi già sức yếu, tôi cũng xin nguyện đóng góp vào công tác phiên dịch, và mạnh dạn dịch bộ luận này từ Hán văn ra Việt văn, nhằm đáp ứng đươc nhu câu nghiên cứu và học hỏi của hàng Tăng Ni và Phật tử.
Bát nhã Ba la mật nghĩa quá thậm thâm vi diệu, chẳng có thể dùng văn tự ngôn ngữ mà diễn đạt được. Do vậy nên công tác phiên dịch vô cùng khó khăn, chẳng sao tránh khỏi

xiv • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
những điều sai sót. Kính mong các bậc Tôn Túc cao minh hoan hỷ chỉ giáo cho.
Vì muốn cho lời văn trong bản dịch được phù hẹyp với lối hành văn hiện đại, nên tôi đã nhờ Thượng tọa Thích Thiện Trí và cư sĩ Tâm Viên Lê Văn Lâm giúp tôi trong việc nhuận bút và biên tập.
Sau gần trọn 5 năm làm việc liên tục, bộ Luận Đại Trí Độ này mới được hoàn tất.
Bằng tịnh tín tâm lực, tôi xin nguyện đem công đức phiên dịch này hồi hướng đến khắp pháp giới chúng sanh đều trọn thành Phật Đạo.
Nam mô Viên Mãn Tạng Bồ tát Ma ha tát
Mùa an cư Đinh Mão (PL. 2531)
Tỷ kheo ni THÍCH NỮ DIỆU KHÔNG Chùa Hồng Ân - Huế

LUẶN ĐẠI TRÍ Độ
•		• •
Quyển 21

Phẩm Thứ Nhất
(TIẾP THEO)

Ba Tam muội: Không, Vô Tướng, Vô Tác.
Bốn Thiền - Bốn Vo Lượng Tâm - Bốn Vô sắc Định - Tám Bối Xả - Tám Thắng Xứ - Chín Thứ Đệ Định - Mười Nhất Thế Nhập.
(Tiếp theo)
V.		8 Bối Xả
Bối là trái - Xả là bỏ.
8 Bối Xả là 8 pháp quán, nhằm xả bỏ cảnh giới thiền định của thế gian, và thành tựu các pháp thiền định xuất thế gian.
8		Bối Xả gồm có:
1.		Trong các sắc tướng, ngoài quán sắc, nhằm xả bỏ cảnh giói Sơ Thiền.
2.		Trong không có sắc tướng, ngoài quán sắc, nhằm xả bỏ cảnh giới Nhị Thiền.
3.		Quán thanh tịnh sắc, thân tác chứng, nhằm xả bỏ cảnh giới Tam Thiền và Tứ Thiền.
4.		Quán xả bỏ Hư Không Vô Biên Xứ.
5.		Quán xả bỏ Thức Vô Biên Xứ.
6.		Quán xả bỏ Vô Sở Hữu Xứ.
7.		Quán xả bỏ Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ.

4 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
8.		Quán xả bỏ Diệt Thọ Tưởng Định.
VI.		8 Thắng Xứ
Thắng ở đây có nghĩa là thù thắng. Khi hành giả tu quán
6		Bối Xả được viên mãn thì thành tựu được 8 cảnh giới thù thắng gọi là 8 Thắng Xứ.
8		Thắng Xứ là 8 pháp quán về cảnh sở quán cũng như 8 công đức thu thập được khi tu hành, thù thắng hơn nơi các pháp quán về 8 Bối Xả như đã nói trước đây.
8		Thắng Xứ gồm có:
1/ Trong tuy chưa hoại sắc, quán sắc tướng bên ngoài, nhiều hay ít, xấu hay tốt vẫn đều thù thắng.
2/ Quán hoại sắc tướng bên trong, quán sắc tướng bên ngoài nhiều hay ít, xấu hay tổt vẫn đều thù thắng.
3/ Nhiếp tâm thâm nhập vào định, quán sắc tướng bên trong, quán sắc tướng bên ngoài nhiều hay ít, xấu hay tốt vẫn đều thù thắng.
4/ Nhiếp tâm thâm nhập vào định, quán hoại sắc tướng bên trong và bên ngoài vẫn đều là thù thắng.
5/ Quán sắc xanh thanh tịnh thù thắng.
6/ Quán sắc vàng thanh tịnh thù thắng.
7/ Quán sắc đỏ thanh tịnh thù thắng.
8/ Quán sắc trắng thanh tịnh thù thắng.
VII.		10 Nhất Thế Nhập
Khi 8 Bối Xả và 8 Thắng Xứ đã hội đầy đủ các duyên thì hành giả sẽ quán khắp noi đồng nhất gọi là Quán Nhất Thế Nhập cũng gọi là Nhất Thế Xứ.

QUYẺN 21 • 5
10 Nhất Thế Nhập gồm có:
1/ Quán sắc xanh cùng khắp.
2/ Quán sắc vàng cùng khắp.
3/ Quán sắc đỏ cùng khắp.
4/ Quán sắc trắng cùng khắp.
5/ Quán đất cùng khắp.
6/ Quán nước cùng khắp.
7/ Quán gió cùng khắp.
8/ Quán lửa cùng khắp.
9/ Quán hư không cùng khắp.
10/ Quán thức tâm cùng khắp.
VIII.		9 Thứ Đệ Định
9		Thứ Đệ Định là 9 pháp Thiền Định mà hành giả thứ lớp tu, từ Sơ Thiền... lên đến Diệt Thọ Tưởng Định.
9		Thứ Đệ Định gồm có:
1/ Sơ Thiền.
2/ Nhị Thiền.
3/ Tam Thiền.
4/ Tứ Thiền.
5/ Hư Không Vô Biên Xứ.
6/ Thức Vô Biên Xứ.
7/ Vô Sở Hữu Xứ.
8/ Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ.
9/ Diệt Thọ Tưởng Định.

6» LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Khi tu được 8 Bổi Xả, hành giả sẽ được thân tâm ứianh tịnh, xa rời 5 dục lạc, xả bỏ các tâm chấp trước mà vẫn chẳng hoại nội ngoại sắc. Cũng có khi hành giả xả cả nội ngoại sắc tướng.
Tu như vậy, hành giả được 2 thứ Bối Xả là:
-		Quán cả nội và ngoại sắc tướng.
-		Quán nội chẳng có sắc mà ngoại có sắc.
Vì sao phải có 2 cách quán như vậy? Vì chúng sanh thường thuộc trong hai hạng. Đó là: Ái hành và Kiên hành.
-Hạng Ái hành phần nhiều tham đắm dục lạc, nên bị ngoại cảnh trói buộc, bị kiết sử sai khiên.
-Hạng Kiến hành phần nhiều chấp thân kiến, nên bị kiết sử nơi nội tâm trói buộc.
Bởi vậy nên người nhiều Ái hành phải tu quán ngoại sắc bất tịnh, nhằm xả bỏ sự ràng buộc của ngoại cảnh. Còn người nhiều Kiến hành phải tu quán tự thân bất tịnh, nhăm xả bỏ sự ràng buộc của các nội kiết sử.
Người mới phát tâm tu hành, vì rất khó nhiếp tâm ở một chỗ nên phải tu quán cả nội lẫn ngoại. Tu tập như vậy nên dần dần được cả nội tâm lẫn ngoại cảnh đều thanh tịnh.
Hỏi: Nếu chẳng cỏ nội sắc tướng, thì hành giả nương vào đâu để quán ngoại sắc tướng?
Đáp: Ngươi học Đạo hiểu lý Duyên Sanh gọi là được liễu Đạo, nhưng chưa có thể gọi là đắc Đạo. Phải thực hành tu Quán Niệm. Khi quán thuần thục rôi, mới thật gọi là đăc Đạo.
Ví như biết rõ sau khi chết, thân ta sẽ bị chôn vùi dưới đất, bị tan rã, mặc cho các côn trùng ria thịt, rúc xương, hoặc bị ngọn lửa thiêu cháy thành tro..biết rõ thân này sẽ bị hủy

QUYỂN 21 • 7
hoại, trở thành đất. Như vậy là rõ biết tự thân của ta, rồi đây sẽ tán hoại thành vi trần. Đây là trường họp quán “Bên trong không có sắc, quán sắc bên ngoài” vậy.
Hỏi: Vì sao trong 8 Thắng Xứ, chỉ cỏ 2 Thẳng Xứ quản thay nội và ngoại sắc, còn 6 Thắng Xứ kia chỉ quán thấy ngoại sắc mà thôi?
Đáp: Đây cũng như trường hợp 3 Bối Xả đầu, có một Bối Xả chỉ thấy nội sắc, còn 2 Bối Xả kia chỉ thấy ngoại sắc.
Hỏi: Vì sao quản “Bên trong có hoại sắc tướng, mà bên ngoài không cỏ hoại sắc tướng”?
Đáp: Người tu hành khi quán thấy tướng chết ở noi tự thân mình, sẽ biết rằng “Sau khi chết rồi, thân này sẽ bị tán hoại để trở về với 4 Đại, mà 4 Đại bên ngoài vẫn không tán hoại”. Bởi vậy nên không nói đến ngoại sắc hoại.
Lại nữa, người tu ly được sắc giới, nên chẳng thấy có ngoại săc. Ví như khi chứng được pháp Bối Xả thứ ba, thì chứng được tâm thanh tịnh, nên chẳng còn bất tịnh nữa. Cũng như người quán được 8 Thắng Xứ là vào được hết thảy Xứ trong đinh.
Quán 4 Đại thanh tịnh là quán đất, nước, gió, lửa đều thanh tịnh.
Quán 4 màu thanh tịnh là quán xanh, vàng, đỏ, ừắng đều thanh tịnh.
Quán xanh thanh tịnh như quán hoa sen xanh, Quán vàng, đỏ và trăng cũng là như vậy.
Thành tựu được các quán như vậy là được Tịnh Bối Xả.
Hỏi: Đã nói đến Tịnh Bổi Xả rồi, thì còn nói đến 8 Thẳng Xứ và 10 Nhất Thế Nhập làm gì nữa?

8 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Đáp: Ban đầu tu 8 Bối Xả, khi đạt được 8 Bối Xả rồi thì tiến tu 8 Thắng Xứ, rồi 10 Nhất Thế Nhập.
Ví như, trong pháp quán bất tịnh, có quán bất tịnh và quán tịnh. Trong quán bất tịnh có 2 Bối Xả và 4 Thắng Xứ. Trong quán tịnh có 1 Bối Xả và 4 Thắng Xứ và 8 Nhất Thế Nhập.
Hỏi: Người tu hành lấy bất tịnh làm tịnh là điên đảo, sao nay lại nói chẳng có điên đảo?
Đáp: Ví như sắc là bất tịnh mà cho là tịnh là thật điên đảo. Trái lại, người tu hành khi đã được thanh tịnh rồi mà quán hết thảy sắc đều là giả danh, đều là bất tịnh, thì chẳng còn gì là điên đảo nữa. Vì sao? Vì tất cả đều do tâm tịnh quán mà có vậy. Người tu hành do tịnh quán mà biết rõ thân này sẽ trở thành 4 Đại, chẳng nên chấp. Như vậy là không điên đảo.
Khi đã nhàm chán thân bất tịnh rồi, thì tham, sân, si cũng tự tiêu diệt, hành giả sẽ được tỉnh ngộ, nên chẳng còn gì để đắm trước nữa. Hành giả lại nhiếp tâm thật quán để điều hòa thân. Hành giả rõ biết thân này do các duyên hòa hợp mà có; khi các duyên ly tán, thì thân này cũng tự tan rã, cho nên chẳng có đắm trước thân và cũng chẳng rong ruỗi theo 6 trần.
Bởi nhân duyên vậy, nên trong bước đầu tu tập 8 Bối Xả, hành giả quán bộ xương trắng (bạch cốt), quán mây trắng (bạch vân)... tùy theo các tướng mà quán, nhằm đưa tâm trở về bản thể thanh tịnh.
Khi các sắc đã được thanh tịnh rồi, hành giả sẽ được tâm thanh tịnh, sanh hỷ lạc khắp toàn thân. Như vậy gọi là được Tịnh Bối Xả, cũng gọi là thân chứng được 6 tâm Bối Xả (6 căn và 6 trần thanh tịnh). Vì sao? Vì đã xả 5 dục, chẳng còn ham thích 5 dục nữa nên được Tịnh Bối Xả vậy.

QUYỂN 21 • 9
Trong thời gian tu, nếu còn sanh kiết sử thì hành giả phải thanh tịnh quán các sắc, nhằm đoạn trừ tâm chấp trước. Vì sao? Vì các kiết sử do tâm chấp sanh ra. Ví như nhà huyễn sư làm ra các huyễn vật, rõ biết các huyễn vật ấy do mình tạo tác ra, nên chẳng sanh tâm vọng chấp vậy.
Khi tu 8 Bối Xả thuần thục rồi, thì sẽ được 8 Thắng Xứ, nghĩa là đạt được 8 cảnh giới thù thắng.
Nếu ở nơi tịnh quán mà Thắng Xứ chưa được rộng rãi, thì hành giả phải dùng sức Bối Xả và sức Thắng Xứ, để quán 4 Đại là đất, nước, gió, lửa biến khắp hư không, lại quán 4 màu sắc xanh, vàng, đỏ, trắng cũng biến cùng khắp hư không, lại quán hư không cùng khắp, quán thức tâm cùng khắp. Như vậy là được 10 Nhất Thế Nhập (cũng gọi là 10 Nhất Thế Xứ).
Sau đó hành giả lại quán các sắc tướng, chuyển biến được các sắc tướng ấy từ xấu, tốt, tò không xấu, không tốt... một cách vô ngại.
Hỏi: 8 Bối Xả, 8 Thắng Xứ, 10 Nhất Thế Nhập là thật quán hay là giả quán? Neu lờ thật quản thì vì sao thân cỏ da, cỏ thịt... mà chỉ quán bộ xương trắng? Vì sao ở nơi thân có đủ 36 thứ dơ, mà chỉ quán có một tướng đất mà thôi?
Đáp: Có cả thật quán và giả quán.
Ví như quán thân vốn là bất tịnh là thật quán, quán thân do 4 Đại duyên hợp mà thành là thật quán, quán da, thịt, xương... đều là đất, và sẽ trở về vói đất, quán nước mắt, nước mũi, nước miếng, mồ hôi, nước tiểu, máu... đều là nước, quán hơi thở ra vào... đều thuộc về gió, quán khí nóng... thuộc về lửa. Quán như vậy là thật quán.
Còn như quán bộ xương trắng, quán màu trắng có khắp cả 10 phương hư không là giả quán. Cũng như quán đất,

10 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
nước, gió, lửa, quán xanh, vàng, đỏ, trắng ở cùng khắp 10 phương hư không đều là giả quán.
Muốn được 8 Bối Xả, hành giả trước đó phải tu 4 Vô sắc Định. Các bậc Sa môn, do tu 8 Bối Xả nên tuy thường duyên sắc mà chẳng hề chấp tướng sắc. Vì sao? Vì biết sắc tướng thanh tịnh biến khắp cả 10 phương hư không.
Hỏi: 8 Bối Xả và 4 Vô sắc Định khác nhau như thế nào?
Đáp: Phàm phu được 4 Vô sắc Định tự cho là mình đã đắc pháp rồi, nên chấp chặt quả vị ấy. Còn các vị Thánh Hiền khi đã được 4 Vô sắc Định rồi, liền xả. Vì sao? Vì biết đó cũng chỉ là dư tàng của thức mà thôi.
Như vậy, người tu 8 Bối Xả tuy đã được đầy đủ Không Vô Biên Xứ, Thức Vô Biên Xứ, Vô Sở Hữu Xứ, Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ rồi, đều xả tất cả. Lại quán ngược lại với Diệt Thọ Tưởng Định, nên gọi là Diệt Thọ Tưởng Bối Xả.
Hỏi: Vì sao không gọi Vô Tưởng Định là Tưởng Xả?
Đáp: Người chấp tà kiến, không tu các pháp Bối Xả mà thẳng vào trong định, cho đó là Niết bàn, trú chấp nơi đó nên bị đọa. về sau, nếu biết mình sai lầm sẽ sanh tâm luyến tiếc.
Riêng Vô Tưởng Định thì không bị đọa.
Phàm phu do còn kiến chấp nên không được 8 Bối Xả. Vì sao? Vì do nhàm chán sự náo loạn mà muốn tìm sự an lạc trong định, rồi lại tưởng mình đã thân chứng Niết bàn vậy.
Người tu 8 Bối Xả quán nội tướng và ngoại sắc tướng như sau:
*		về quán nội sắc:

QUYỂN 21 • 11
-		Quán nội sắc xấu hay tốt.
-		Quán nội sắc xấu, tốt nhiều hay ít.
-		Quán nội sắc xấu, tốt nhiều hay ít, bất kể.
-		Không còn biết đến sắc xấu hay tốt nữa.
*		về quán ngoại sắc:
-		Quán phân biệt các màu xanh, vàng, đỏ, trắng.
-		Quán phân biệt màu nhiều, màu ít.
-		Quán không phân biệt màu nhiều, màu ít
-		Quán chẳng cần biết đến các màu nữa.
Quán như vậy lâu ngày sẽ dẫn đến định, khiến được như như, tịch tịnh.
Tuy nhiên người tu cần phải biết rõ:
-		Nếu quán nội sắc nhiều, ngoại sắc ít, thấy nội thân bất hoại, thì đó gọi là quán ít (thiểu quán). Do vì thiếu duyên quán, nên pháp tu chưa được tăng trưởng.
-		Néu duyên quán nhiều, thì đó là quán nhiều (đa quán). Người sơ học quán như vậy sẽ khó được nhiếp tâm.
Lại có người quán thân tướng bất tịnh, quán nội thân lẫn ngoại sắc đều do các thiện nghiệp hay bất thiện nghiệp duyên khởi tác thành, rồi nương theo các tướng mà quán.
Lại có người quán ngoại sắc bất tịnh, cho đó là xấu. Sau đó hoặc do lãng quên, hoặc do hối tiếc, trở lại quán ngoại sắc đó là thanh tịnh, là tốt.
Phải nên biết rằng, nếu hành giả nhiếp cả thân lẫn tâm vào một chỗ nơi ngoại sắc, thì thường xảy ra hai biến chứng. Đó là: Thường hay sanh dâm dục, hoặc thường hay sanh sân nhuế.

12 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Trái lại, người tu quán sắc đoan chánh, nên không sanh tâm dâm dục, và ở nơi sắc cũng không sanh tâm sân nhuế. Vì sao? Vì biết rõ thân do 4 Đại duyên hợp tạo thành, chỉ ví như bọt nước, chẳng có bền chắc. Bởi vậy nên dù ở nơi cảnh tốt đẹp hay xấu xa, hành giả vẫn an trú, ở nơi cảnh bất tịnh cũng vẫn an nhiên tự tại. Đây là do đã đoạn sạch kiết sử, đã hàng phục được hết các phiền não, nên mới được cảnh thù thắng, được Thắng Xứ vậy.
Hỏi: Làm thế nào người tu có thể quản cả nội sắc lẫn ngoại sắc được?
Đáp: Vì 8 Thắng Xứ đã thâm nhập nội tâm, nên khi thấy nội thân bất tịnh, thì đồng thời cũng thấy được ngoại sắc bất tịnh.
Quán nội thân bất tịnh có 2 cách:
-		Quán 36 thứ dơ bẩn ở nơi thân đều bất tịnh cả.
-		Quán thân này, sau khi da thịt tan rã, lục phủ ngũ tạng bị hủy hoại rồi, chỉ còn bộ xương trắng mà thôi.
Phải nên biết: Quán 36 thứ dơ bẩn nơi thân là quán xấu (xú quán), còn quán bộ xương trắng như vỏ ốc là quán tốt (hảo quán).
-oOo-
Trong A Tỳ Đàm nói:
Hành giả quán thân, sau khi chết sẽ bị đem đi chôn vùi dưới đất, hoặc đem đi hỏa thiêu, hoặc bị côn trùng rúc ria, nên quán thấy toàn là đất, toàn là lửa, toàn là côn trùng... chẳng có thấy thân nữa. Hành giả được giải thoát vì đã quán ở bên trong chẳng có sắc, ở bên ngoài thì sắc chẳng có hoại.

QUYẺN 21 • 13
Lại nữa, khi quán thân là xương trắng (bạch cốt) rồi, nếu để tâm duyên nơi khác, thì phải liền nhiếp tâm về bộ xương trắng. Từ nơi pháp quán này, hành giả quán thấy toàn cõi Diêm Phù Đề cũng chỉ toàn là xương trắng, nên chẳng còn phân biệt tướng nam, tướng nữ; ở nơi tướng nam cũng như tướng nữ, đều thấy được tướng tinh khiết. Quán như vậy nên được Thắng Xứ. Đây cũng giống như người cỡi ngựa, nếu kềm chế được ngựa gọi là thắng, cỡi ngựa phá được quân giặc gọi là thắng. Cũng như vậy, người tu hành dùng pháp quán bất tịnh mà phá được 5 dục, nên gọi là thắng vậy.
Hỏi: Quán xanh, vàng, đỏ, ừắngnơi các Thắng Xứ, và quán xanh, vàng, đỏ, trang nơi các Nhất Thế Nhập có gì khác nhau?
Đáp: Trong khi quán tất cả màu xanh, mà hành giả duyên tất cả màu xanh là thanh tịnh, thù thắng, thì được Thắng Xứ. Khi đã được Thắng Xứ rồi, hành giả lại duyên màu xanh cùng khắp, thì được Nhất Thế Xứ (cũng gọi là Nhất Thế Nhập).
Quán vàng, đỏ, trắng cũng là như vậy.
Tóm lại khi 8 Bối Xả và 8 Thắng Xứ được duyên đầy đủ rồi mới gọi là Nhất Thế Xứ (cũng gọi là Nhất Thế Nhập).
Hỏi: Vì sao Vô Sở Hữu Xứ và Phi Hữu Tưởng Phỉ Vô Tưởng Xứ lại không được gọi là Nhất Thế Xứ?
Đáp: Khi tâm được tỏ rõ, an ổn, khoái lạc rồi thì tướng tâm rộng lớn vô biên.
Phật dạy: “Trong hét thảy Xứ đó đều có thức duyên hết thảy các pháp. Trong hết thảy pháp đó đều thấy thức duyên rõ ràng nên được gọi là Nhất Thế Xứ”.
Vô Sở Hữu Xứ chẳng được như vậy nên không được gọi là Nhất Thế Xứ. Còn Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ thì

14 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
tâm rỗng lặng, khó thủ được tướng rộng lớn nên cũng không được gọi là Nhất Thế Xứ.
Hư Không Vô Biên Xứ ở gần sắc xứ hay duyên sắc, Thức Vô Biên Xứ cũng hay duyên sắc. Khi khởi Thức Vô Biên Xứ hay siêu nhập vào Tứ Thiền. Tứ Thiền khi khởi, cũng hay siêu nhập vào Thức Vô Biên Xứ. Bởi vậy nên Hư Không Vô Biên Xứ và Thức Vô Biên Xứ đều được gọi là Nhất Thế Xứ.
Trái lại, Vô Sở Hữu Xứ và Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ xa rời SẮC và KHÔNG nên chẳng được gọi là Nhất Thế Xứ.
-0O0-
Chỉ có 3 Bối Xả thứ nhất, thứ 2 và thứ 3 có vận hành duyên xứ, nên có Thắng Xứ và có Nhất Thế Xứ. Ví như tu Bối Xả thứ nhất và thứ hai là tu Bối Xả mà có Thắng Xứ ở Sơ Thiền và Nhị Thiền, tu Tịnh Bối Xả, tức là Bối Xả thứ ba có được 4 Thắng Xứ dẫn đến Nhất Thế Xứ. Khi vào được trong Tứ Thiền rồi, thì nhiếp được hai Thắng Xứ là Không Xứ và Thức Xứ. Thức Xứ cũng nhiếp được 3 Bối Xả cùng 8 Thắng Xứ.
-oOo-
7		Bối Xả đầu đều có duyên Dục giới. Riêng Bối Xả thứ
8		do duyên Vô sắc giới và vô lậu pháp nên có diệu công đức ở nơi căn bản thiện. Vì sao? Vì Vô sắc giới vốn không có duyên Hạ Địa, nên khi vào được Diệt Thọ Tưởng Định, thì chẳng còn có tâm và tâm sở pháp. Do vậy mà không có duyên Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ. Tu Bối Xả ở nơi đây chỉ duyên 4 vô sắc ấm và vô lậu pháp mà thôi.

QUYỂN 21 • 15
Hỏi: Thế nào gọi là 9 Thứ Đệ Định?
Đáp: Người tu hành thứ lớp vào Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền, Tứ Thiền, Không Vô Biên Xứ Định, Thức Vô Biên Xứ Định, Vô Sở Hữu Xứ Định, Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ Định, dẫn đến vào Diệt Thọ Tưởng Định, mà không để cho các tạp tâm xâm nhập. Tu thứ lớp như vậy gọi là tu 9 Thứ Đệ Định.
Hỏi: Tu các pháp môn khác cũng cỏ thứ đệ. Sao chỉ nói đến 9 Thứ Đệ Định mà thôi?
Đáp: Vì công đức của 9 Thứ Đệ Định chẳng có gián đoạn. Hành giả phải thứ lớp tu lên dần, chẳng bao giờ cho các tạp niệm xen vào.
Tu 9 Thứ Đệ Định được thân tâm an định, trí tuệ tăng trưởng. Người tu hành tự biết mình đã vào được Sơ Thiền, rồi thứ lớp vào Nhị Thiền, vào Tam Thiền, vào Tứ Thiền v.v... Chẳng cho bất cứ một niệm nào khác xen vào. Do vậy mà được nhất tâm tinh tấn huân tập và tăng trưởng các công đức, dùng tâm nhu nhuyến đoạn các ác pháp. Ở nơi tâm niệm, hành giả thấy rõ từng niệm một, biết rõ các niệm là hữu lậu hay là vô lậu.
Người tu thiền, nếu chưa đạt được chỗ nầy là chưa có được tâm kiên cố vậy.
Các bậc Thánh Hiền đều đã được như vậy, nên được tâm kiên cố, vững mạnh, thành tựu vô lượng công đức.
-oOo-
Đen đây, 8 Bối Xả, 8 Thắng Xứ, 9 Thứ Đệ Định và 10 Nhất Thế Nhập đã được trình bày xong.

Phẩm Thứ Nhất
(TIẾP THEO)

Cửu Tưởng
(9 Quán Tưởng về Thây Người Chết)
KINH:
Cũng được đầy đủ 9 pháp quán tưởng về thây chết là: Tưởng thây sình chương, tưởng thây bị nứt nẻ, tưởng máu ứ đọng nơi thây, tưởng thây rục rã, tưởng thây màu xanh chàm, tưởng thây bị giòi bọ rúc rìa, tưởng thây tan nát, tưởng thây còn lại đống xương trắng, tưởng thây bị thiêu thành tro.
LUẬN:
Hỏi: Người tu hành phải quán 9 tưởng ẩy để ly dục rồi mới vào thiền định, hay là được các thiền định rồi mới quản
9		tưởng ấy?
Đáp: Trước phải tán thán các phước báo để người mới vào được hoan hỷ, sanh tín tâm thanh tịnh, rồi sau mới dạy cho họ quán 9 tưởng này.
Hỏi: Quán 9 Tưởng có hiệu lực như thế nào?
Đáp: Người tu hành, trì giới thanh tịnh, mới dễ thọ quán
9		Tưởng này.
Khi quán thấy người chết cứng lạnh, bất động, bặt dứt hơi thở, rất đáng ghê rợn, người tu hành sanh tâm nhàm chán,

QUYÊN 21 • 17
liễu ngộ lý Vô Thường, khiến ly được 5 dục.
Như bài kệ thuyết:
CHẼT chẳng chọn giàu nghèo, Chăng phân thiện và ác,
Người sang và kẻ hèn,
Người già và kẻ nít,
Câu xin cũng chang tha,
Dối trả cũng chẳng thoát,
Trốn đâu cũng chẳng được, Chẳng ai tránh khỏi CHẾT,
‘‘Ải biệt ly ” là khổ,
Nhưng ai cũng phải chịu, Người người đều sợ CHÉT, Nhưng chảng ai tránh khỏi, Làm người riên nhớ nghĩ:
Chớ nên đắm năm dục,
Nếu CHÉT đến bất kỳ,
Như trâu dê chẳng khác.
Đã được sanh làm người,
Đã biết phân tốt xấu,
Phải cầu đạo Cam lồ,
Ra khỏi biển sanh tử.
Lại có bài kệ thuyết:
Thân người rất khó được,
Nay được sanh ỉàm người,

18 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Đủ sáu căn, sáu tình,
Thông minh, nhiều trí tuệ, Nếu chẳng cầu Đạo pháp, Chẳng dùng phương tiện trí. Tu các thiện nghiệp đạo,
Thật hổ danh người trí.
Neu chảng làm việc lành,
Lại buông lung, phóng túng, Vô luân, đắm năm dục,
Tuy người, chẳng khác thủ. Trước chẳng tu thiện nghiệp, Phải đọa ba đường ác,
Nay được lại thân người, Phải lo tu công đức.
Hãy quán sát tận mắt:
Thây người chết sình chương, Như đãy da thổi phồng,
Đầy máu mủ tanh hôi.
Hãy quán thân phù du:
Vốn xưa kia đẹp đẽ,
Da dịu mát, thơm tho,
Mũi thẳng, vòm trán cao; Nay đến thời hủy hoại,
Tan rã và tanh hôi;
Nếu đem chôn xuống đất,
Côn trùng đến rúc rỉa;
Nếu đem phơi trên núi.

QUYÊN 21 • 19
Chim thú đến tranh ăn.
Người tu quán như vậy Liền sanh tâm nhàm chán.
Thây trải qua năm thảng,
Xương gân đều rời rã.
Chẳng còn tướng phân biệt,
Chảng còn tướng nam nữ.
Thân do duyên hợp sanh,
Lại theo duyên ly tán.
Thân tưởng xưa yêu quí,
Giờ đây chẳng còn nữa.
Da thịt hủy hoại hết,
Chỉ còn nắm xương khô.
Người tu quản như vậy Liền được tâm ly dục.
Lại nữa người tu hành quán tướng về bộ xương trắng (bạch côt tướng) theo 2 góc cạnh khác nhau: Tịnh và bất tịnh.
*		Quán tịnh là quán bộ xương sạch, chẳng còn dính thịt, dính mỡ. Toàn bộ xương màu trắng tinh như tuyết.
*		Quán bất tịnh là quán bộ xương còn dính thịt, dính mỡ. Bộ xương như vậy, trông nhầy nhụa, tanh hôi.
-oOo-
Lại nữa, người tu hành quán thấy người chét đem đi thiêu. Quán thấy từng phần thi thể cháy khét, rồi tưởng nhớ lại người đó trước đẹp đẽ, yêu kiều, hương hoa xông ướp, mà nay chỉ còn vỏn vẹn một nhúm tro tàn.

20 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Người tu hành, nhờ quán 9 tưởng như vậy, mà liễu ngộ được lý Vô Thường, đoạn đứt được phiền não, dập tắt được lửa dâm.
Hỏi: Nhóm Vô Thường cũng cỏ 10 tưởng có công năng diệt được tâm dâm dục. Sao không nói đến?
Đáp: Đúng như vậy, nhóm Vô Thường cũng có 10 tưởng có công năng diệt được tâm dâm dục, và diệt được 3 độc (tham, sân, si). 10 tưởng ấy sẽ được nêu rõ ở quyển 23.
Hỏi: 2 nhóm tưởng khác nhau như thế nào?
Đáp: Người chưa vào được thiền định, còn bị tham sân si mê hoặc, nên phải dùng 9 quán tưởng vê thây người chêt.
Trái lại, người đã vào được thiền định, tâm đã được nhu nhuyến, dùng các quán tưởng của nhóm Vô Thường để diệt trừ tận gốc tâm dâm dục vậy.
Có thuyết nói “9 quán tưởng về thây người chết ví như dây ừói giặc, còn 10 quán tưởng của nhóm Vô Thường ví như gươm bén đâm chết giặc, tận trừ hậu hoạn”.
Lại có thuyết nói “9 quán tưởng cũng như 10 quán tưởng, nêu ữên đây, đều có công năng giúp hành giả ly dục, dân đường đén Niết bàn”. Vì sao? Vì dù dùng 9 quán tưởng hay
10		quán tưởng, hành giả cũng đều quán thân người là vô thường, là hủy hoại, nay còn đi đứng, nằm ngồi, ăn uống... nhưng chẳng bao lâu nữa cũng sẽ phải chết. Thân này sau khi chết, sẽ bị hủy hoại như miêu tả nơi 9 quán tưởng. Thân này bị hủy hoại, tức là vô thường. Đã là vô thường thì là khô, chẳng có được tự tại nên là vô ngã. Hành giả quán như vậy, nên chẳng còn chấp đắm các thức ăn ngon. Vì các thức ăn dù thơm ngon đến đâu, sau khi qua cửa miệng, xuống đến bụng... cũng đều trở thành bất tịnh cả.

QUYÊN 21 • 21
Lại có thuyết nói “quán 9 tưởng là quán cảnh chết đương nhiên sẽ đến với mình, nên hành giả sanh nhàm chán các dục lạc thế gian, đoạn được các phiền não, quán triệt năm ấm đều KHÔNG, dẫn đến được thoát ly sanh tử, vượt ra khỏi ngục tù của 3 cõi. Lấy 9 tưởng làm nhân tu sẽ được diệu quả là 10 tưởng vậy”.
Trong kinh có nói “cả hai nhóm tưởng đều là cam lồ vị. Tu 9 tưởng sẽ trừ được các nhiễm hoặc, không còn chấp đắm các dục lạc của thế gian, không còn bị các sắc ừần mê hoặc nữa. Tu 9 tưởng để quán thấy thân người sống rồi cũng sẽ trở thành nắm xương trắng, cho nên chẳng còn thấy ai đáng để mình phải si mê, đáng để mình phải ái sủng cả. Do quán như vậy, mà dần dần ly được dục tâm, tu được bất tịnh quán, dẫn đên thành tựu được Tịnh Tưởng vậy. Khi tham dục đã giảm, thì sân cũng nhẹ, si cũng mỏng, nên hành giả vượt qua được 98 kiêt sử, vào được Kim Cang tam muội, phá nát núi phiền não. Như vậy là do tu 9 quán tưởng, và tu quán bất tịnh, mà hành giả thành tựu được đại sự nghiệp vậy. Ví như người đang bị trôi dạt giữa biển lớn mà ôm được thây người chết cũng có thê được đưa vào bờ an toàn”.
Hỏi: 9 tưởng nhiếp về Niệm Xứ nào trong 4 Niệm Xứ?
Đáp: Ở cõi Dục chúng sanh duyên sắc thân, nên 9 tưởng nhiêp về Thân Niệm Xứ.
Lại nữa, do 9 tưởng nhiếp về cõi Dục nên người đã ly dục không tu 9 tưởng.
Cũng nên biết: “Tu 9 tưởng dẫn đường vào 37 Phẩm Trợ Đạo, tu 37 Phẩm Trợ Đạo dẫn đường vào Niết bàn: Vào Niết bàn là ly hết thảy các khổ não, diệt duyên sanh ấm, thọ Niết bàn thường lạc”.

22 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Hỏi: Hàng Thanh Văn do nhàm chán sanh tử mới tu 9 tưởng để chỏng vào Niết bàn. cỏn Bồ tát vì thương xót chúng sanh, không vào Niết bàn. Như vậy vì sao Bồ tát cũng tu 9 tưởng?
Đáp: Bồ tát thấy chúng sanh chìm đắm ứong bể khổ, mà chẳng tự biết khổ, chẳng tự diệt khổ, nên vì thương xót chúng sanh mà tu 9 tưởng để dạy chúng sanh tu 9 tưởng vậy.
Lại nữa, Bồ tát vì thương xót chúng sanh, tu học hết thảy các pháp. Bồ tát tu 9 tưởng để tự nhàm chán thân 4 Đại, và dạy cho chúng sanh nhàm chán thân 4 Đại. Bồ tát cũng tu vô thường, tu Bất Tịnh Quán để tự mình phá các chấp điên đảo, dạy cho chúng sanh phá các chấp điên đảo, dạy cho chúng sanh thấy rõ thân là bất tịnh, là vô thường, là do duyên hòa hợp sanh, chẳng có tự tánh, là KHÔNG, là vô tướng vậy.
Trong kinh nói: “Nếu thấy sắc là vô tướng thì chẳng nên đắm sắc. Nếu quán được thân sắc là vô tướng thì chẳng nên đắm chấp sắc thân, mà trái lại phải nhàm chán sắc thân. Quán được như vậy thì dù ở ngay trong sắc thân mà vẫn xuất ly sắc tướng, dù ờ ngay trong sắc thân mà vẫn quán được sắc tướng là vô tướng, để tìm đến đường giải thoát, giác ngộ.
Do nhân duyên tịnh quán, nên Bồ tát phát đại nguyện đồng cư với chúng sanh toong đòi “năm trược” mà chăng có chìm đắm trong tướng bất tịnh, cũng như chẳng có tham đắm tướng Niết bàn”.
Như vậy là Bồ tát phân biệt rốt ráo nghĩa của 9 quán tưởng.
-oOo-

Phẩm thứ nhất
(TIẾP THEO)

Bát Niệm
(8 Niệm)
KINH:
Cũng được đầy đủ 8 niệm là: Niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giói, niệm xả, niệm Thiên, niệm hơi thở vào ra, niệm chết.
LUẬN:
Hỏi: Vì sao tu 9 tưởng rồi sau đó món tu 8 niệm?
Đáp: Các đệ tử của Phật tìm chồ vắng lặng, đồng không, nhà trống, mồ hoang, rừng rậm, núi cao để tu 9 tưởng.
Khi đã nhàm chán thân rồi, thì phải tu Tịnh Tưởng.
Phật dạy các Tỷ-kheo rằng: “Này các Tỷ-kheo! Khi ở chôn đông không, nhà trống, mồ hoang, rừng rậm, núi cao tu 9 tưởng mà sanh tâm sợ hãi, thì các ngươi phải niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng. Niệm như vậy các ngươi liền được tâm thanh tịnh, giải tỏa được các niềm sợ hãi. Nếu các ngươi không niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, thì phải tìm đến các đệ tử của Phật, châp tay cung kính, lễ bái, cúng dường. Như vậy các niêm sợ hãi cũng liền được tiêu diệt”.
Phật lại dạy các Tỷ-kheo rằng: “Hàng Chư Thiên chiến đấu với A-tu-la, khi lâm trận, niệm “Thất Bảo Tràng”, khiến các niềm sợ hãi liền tiêu diệt”.

24 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Do nhân duyên “8 niệm trừ được khủng bố, sợ hãi”, nên Phật dạy các đệ tử phải thường tu 8 niệm.
Hỏi: Trong kinh nói: “Do nhân duyên niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng mà trừ được các sợ hãi Nay vì sao nói phải tu 8 niệm?
Đáp: Tỷ-kheo niệm bố thí, niệm trì giới, niệm nhẫn nhục cũng trừ được khủng bố sợ hãi.
Trong 8 niệm nêu trên đây, nếu chỉ niệm hơi thở ra vàor) cũng có thể trừ được khủng bố, sợ hãi. Với pháp quán hơi thở ra vào thì đến tế giác cũng còn trừ được, huống nữa là thô quán.
Lại nữa, niệm 5 ấm sanh diệt cũng khiến hành giả chẳng còn sợ chết nữa.
Sau khi, niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng để trừ khủng bố, sợ hãi nơi thân, hành giả lại còn phải niệm tâm mình để trừ sợ hãi nơi tâm.
I.		Niệm Phật:
Hỏi: Thế nào gọi là Niệm Phật?
Đáp: Hành giả nhất tâm niệm Phật sẽ được Nhất Thiết Trí Huệ, thành tựu được Tâm Đại Bi. Hành giả niệm chư Phật trong cả 3 đời, đã vì thương xót chúng sanh khởi tâm Đại Bi, tu 6 pháp Ba-la-mật.
Lại nữa, hành giả niệm thân Phật phóng đại quang minh, chiếu khắp mười phương thế giới phá tan màn vô minh hắc ám, niệm chư Phật, tò sơ phát tâm đến khi nhập Kim Cang Tam muội, luôn luôn giữ thân, khẩu, ý thường thanh tịnh,
*. Quán hơi thở ra vào còn được gọi là Quán sổ tức {Anabamà)

QUYỂN 21 • 25
niệm chư Phật thường hành tự lợi, lợi tha, bền vững như cỗ xe có đủ cả 2 bánh, biết rõ các pháp thế gian lẫn pháp xuất thế gian, nên khéo điều ngự được chúng sanh trong 3 cõi.
Lại nữa, hành giả niệm chư Phật khéo dùng 3 Thừa Đạo, diệt tận gốc 3 độc tham, sân, si, khiến chúng sanh được 3 thừa Đạo quả, được vô lượng lợi ích cho mình và cho người.
Lại nữa, hành giả niệm chư Phật có đại trí huệ, có đại oai đức, niệm Phật từ khi mới sinh ra đời, đã có quang minh chiếu sang khắp cả 3.000 đại thiên thế giới, có Phạm Thiên Vương cầm bảo cái che đầu, có Đế Thích lấy Thiên Bảo Y bọc thân, có Long Vương lấy nước diệu hương tắm rửa.
Lại nữa, hành giả niệm Phật khi mới sinh ra đòi, có 6 điệu chấn động, niệm Phật, lúc bấy giờ đứng dậy, đi 7 bước, quán sát cả 4 phương, nói kệ rằng:
Đây là thân rốt sau,
Thị hiện nơi thai phần.
Ta sẽ vì chúng sanh,
Hiển bày lý giải thoát.
Hành giả niệm Phật, sau khi nói kệ xong, hiển thị thế gian pháp, trở lại làm thân hài nhi bình thường, niệm vua Tịnh Phạn mòi vị Tiên nhân A Tư Đà đến xem tướng Phật, niệm Tiên nhân A Tư Đà, thấy Phật đủ 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp, tâu với vua Tịnh Phạn rằng “sau này, Thái tử nếu xuất gia, sẽ trở thành đấng Nhất Thiết Trí, thành Phật”.
Lại nữa, hành giả niệm Phật có 32 tướng tốt, có 80 vẻ đẹp trang nghiêm, khiến nhìn Phật chẳng bao giờ nhàm chán, quên cả 5 dục lạc, niệm Phật có vô lượng công đức, khiến hàng trời, người đều cung kính cúng dường.

26 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Lại nữa, hành giả niệm Phật có đầy đủ 10 danh hiệu. Chỉ cần niệm 10 danh hiệu Phật cũng khiến cho các tâm tà vạy đều tiêu sạch. Niệm Phật có từ tâm thanh tịnh, không làm não hại chúng sanh là được đầy đủ trì giới, dẫn đến Phật Đạo. Bởi nhân duyên vậy, nên niệm Phật cũng là niệm giới vậy.
Hỏi: Người trì giới mà niệm Phật thì được thân, khẩu và ỷ thanh tịnh. Người thuyết pháp mà thường niệm Phật thì trừ được các niềm nghỉ nơi người nghe pháp. Còn người tu định mà niệm Phật thì như thế nào?
Đáp: Phải nên biết rằng “Người có đầy đủ trí huệ cũng là người có đầy đủ thiền định vậy”.
Ví như thấy hoa sen lớn, thì biết ngay nước hồ sen sâu, thấy đèn sáng thì biết ngay là đèn còn dầu, thấy người có thần thông, biến hóa vô lượng, thì biết ngay người ấy có thiền lực sâu dày. Như trong kinh nói, Phật đến nước A Đầu Ma, ngồi dưới gốc cây tọa thiền giữa lúc trời mưa to gió lớn, sấm sét vang rền. Sét đánh chết 4 con trâu mà tâm Phật vẫn bất động. Khi mưa đã tạnh, gió đã ngừng, bầu trời đã trở lại quang đãng, Phật mới xuất thiền, đứng dậy đi kinh hành. Vị cư sĩ đi theo hầu Phật, bạch vói Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Lúc nãy sét sáng lòe, đánh chết 4 con trâu cày, Thế Tôn có hay biết chăng?”.
Phật dạy: “Ta chẳng có nghe, chẳng có thấy”.
Vị cư sĩ thưa: “Bạch Thế Tôn! Lúc bấy giờ Thế Tôn nhập vào Vô Tâm Tưởng Định chăng?”
Phật dạy: “Ta cũng chẳng vào định ấy”.
Vị cư sĩ thưa: “Thật là điều chưa từng có. Ghư Phật có thiền định thâm sâu, nên chẳng thấy ánh chớp, cũng chẳng nghe tiếng sét vậy”ệ

QUYÊN 21 • 27
Trong kinh, Phật nói vói các Tỷ-kheo rằng: “Phật ra vào thiền định tự tại, vô ngại, đến Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên cũng còn chẳng thể hay biết được. Ví như khi Phật vào Tam muội vương Tam muội, vào Sư Tử du hí Tam muội, khiến 10 phương thế giới đều có 6 điệu chấn động, lại phóng đại quang minh khiến chúng sanh khắp 10 phương đều thấy được”.
Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:
Có một thời, ngài A Nan sanh niệm quá khứ, nghĩ đến Phật Nhiên Đăng thọ mạng lâu dài, lại xuất thế vào thời tâm chúng sanh thuần thục dễ hóa độ, rồi ngài lại sanh niệm nghĩ đên Phật Thích Ca Mưu Ni xuất thế vào thời chúng sanh thọ mạng ngăn ngủi, làm Phật sự chưa tròn 100 năm là đã nhập Niết bàn.
Niệm nghĩ như vậy rồi, ngài A Nan đến bạch Phật về ý nghĩ của mình. Vừa nghe xong Phật liền nhập vào Tam muội, rôi từ nhục kế ở ừên đỉnh đầu, Phật phóng hào quang sáng chói như ánh sáng mặt trời chiếu khắp cõi Diêm Phù Đề. Tiếp đó, từ các lỗ chân lông, Phật lại phóng hào quang chiếu khăp 10 phương thê giới, trên mỗi hào quang có hoa sen báu ngàn cánh, trên mỗi đóa hoa sen có một vị hóa Phật ngồi tọa thiền. Các vị hóa Phật cũng phóng vô lượng hào quang, hóa ra vô lượng hoa sen báu và vô lượng hóa Phật trong hằng hà sa thế giới khắp 10 phương, nhằm hóa độ chúng sanh. Trong sô các vị hóa Phật, có vị đang thuyết pháp, có vị đang tọa thiên, có vị đang đi kinh hành, có vị đang vận dụng thần thông phun lửa, phun nước... dùng mọi phương tiện nhằm độ chúng sanh ở khắp 10 phương sớm thoát ra khỏi 5 đường.
Ngài A Nan nhờ thần lực của Phật mà thấy được các cảnh giới ấy. Thế rồi,-Phật nhiếp thần lực, xuất Tam muội, bảo Ngài ANan: “Này ANan! Ngươi có thấy, có nghe gì chăng?”.

28* LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Ngài A Nan thưa: “Bạch Thế Tôn! Nương theo oai thần của Phật, con có thấy, có nghe tất cả”.
Phật dạy: “Nếu Phật có thần lực như vậy, thì có thể làm rốt ráo các Phật sự không?”.
Ngài ANan thưa: “Bạch Thế Tôn! Phật chỉ dùng thần lực trong một buổi mà các Phật sự đều đã được rốt ráo cả. Thật là việc chưa từng thấy. Bạch Thế Tôn! Biển Phật pháp mênh mông, vô lượng vô biên chẳng thể nghĩ bàn được. Khi vào thiền định, thì trí huệ của Phật cũng là như vậy. Vì sao? Vì trong vô số kiếp, Phật đã nhất tâm, tinh tấn tu các công đức, cầu trí huệ, chẳng tiếc thân mạng”.
Mau chuyện trên đây cho thấy rằng:
Người nhất tâm, tinh tấn tu Đại Bi, Đại Trí, Đại Huệ mới có được đầy đủ trí huệ, còn người chỉ tu Đại Bi, tuy có trí huệ nhưng chẳng có được đầy đủ như vậy.
Bởi vậy, nên muốn độ chúng sanh cần phải tu trí huệ, đoạn các pháp ái, diệt 62 tà kiến của Ngoại đạo, không roi vào Nhị Biên, không thọ 5 dục lạc. Phật pháp vô lượng vô biên, cần phải tinh tấn tu học.
Lại nữa, trí huệ của Phật chẳng có gì hơn được (vô thượng), chẳng có gì sánh kịp (vô tỷ). Từ trong thâm thiên định, Phật hiển bày thiện pháp, khiến các phiên não, từ thô đến tế, chẳng sao lay động được. Lại nữa, Phật khéo tu 37 Phẩm Trợ Đạo, 4 Thiền, 4 Vô Lượng Tâm, 4 Vô sắc Định, 8 Bối Xả, 9 Thứ Đệ Định, 10 Phật Lực, 4 Vô sở úy, 4 Vô ngại trí, 18 Bất Cộng Pháp, được Bất Khả Tư Nghi Giải Thoát mới được đầy đủ trí huệ như vậy. Hàng Luận Sư Ngoại đạo chẳng có thể nào biết được.
Lại nữa, Phật pháp có 3 Tạng, 12 bộ kinh, 8 vạn 4 ngàn

QUYÊN 21 • 29
pháp môn, cho thấy trí huệ của Phật thậm thâm vi diệu, chẳng thể nghĩ bàn được. Phàm phu dùng dục nhãn, dùng nhục nhĩ, dùng the trí chẳng sao có thể suy lường được.
Ví như gặp đám mưa lớn, tất cả cỏ cây từ nhỏ đến lớn, đều được thấm nhuần lợi lạc. Trí huệ của Phật vô lượng vô biên, nên các Đại luận sư Ngoại đạo, các Chư Thiên, Phạm Thiên Vương... đều được thấm nhuần mưa pháp, dẫn đến xin quy y theo Phật.
Lại nữa, trí huệ của Phật vô ngại, thanh tịnh. Phật chẳng có quán tướng Thường, tướng Vô Thường, tướng Hữu Biên, tướng Vô Biên, tướng Hữu Lậu, tướng Vô Lậu, tướng Hữu Vi, tướng Vô Vi, tướng Sanh Diệt, tướng Bất Sanh Diệt, tướng KHÔNG, tướng Bất Không,... Trái lại, Phật thường thanh tịnh, vô ngại, kiên cố như gốc cây lớn, chẳng ai có thể lay chuyển được. Vì sao? Vì nếu quán Sanh Diệt thì không quán Bất Sanh Diệt. Nếu Sanh Diệt là thật thì Bất Sanh Diệt là không thật và ngược ỉại, nếu Bất Sanh Diệt là thật thì Sanh Diệt là không thật vậy. Không quán bên này, không quán bên kia mới được trí vô ngại. Bởi vậy, nên niệm Phật được đầy đủ lợi ích.
Lại nữa, niệm Phật được đầy đủ giải thoát. Đây là chân giải thoát. Vì sao? Vì thành tựu vô lượng trí huệ là được Vô Ngại Giải Thoát, thành tựu được 3 Giải Thoát Môn là được đây đủ giải thoát.
Lại nữa, do dẹp phá ma quân mà được giải thoát, do ly phiên não mà được giải thoát, nên Bồ tát ra vào các thiền định được tự tại vô ngại.
Lại nữa, Bồ tát ở nơi Kiến Đế Đạo được 18 pháp giải thoát như:
-		Khổ Pháp Trí tương ưng với hữu vi giải thoát.

30 • LUẶN ĐẠI TRÍ ĐỘ
-		Khổ Loại Trí đoạn hết các kiết sử, tương ưng với vô vi giải thoát v.v...
Nơi 18 pháp ấy, nếu chưa trừ được các kiết sử thì chỉ tương ưng với Hữu Vi Giải Thoát, nếu trừ hét kiết sử thì mới tương ưng vói Vô Vi Giải Thoát.
Như vậy, các pháp Giải Thoát hòa họp, tăng trưởng, dẫn đến được đầy đủ giải thoát.
Lại nữa, niệm Phật được Giải Thoát tri Kiến, khiến được đầy đủ giải thoát. Niệm Phật được giải thoát tri kiến trong hai trường hợp:
1.		Niệm Phật được giải thoát phiền não, vì “Tận Trí Chứng Tri”, nghĩa là dùng trí huệ soi chiếu mà rõ biết Thật Tướng pháp, nhờ vậy mà diệt trừ được tận gôc các phiên não.
2.		Niệm Phật nên nhập vào được cửa KHÔNG, cửa Vô Tướng và cửa Vô Tác. Nhờ vậy mà được giải thoát.
Đối với người chưa có được các phương tiện tu hành, Phật dạy cho họ các phương tiện tu học để được giải thoát. Thế nhưng hành trình đến bờ giải thoát của các chúng sanh sai khác nhau rất nhiều:
-		Có người phải tu lâu mới được giải thoát, có người vừa mới tu liền được giải thoát.
-		Có người nghe pháp nhiều mà được giải thoát, có người thuyết pháp nhiều mà được giải thoát.
-		Có người phải dùng đến lời nặng mới khiến họ giải thoát, có người phải dùng lời nhu hòa mới khiến họ giải thoát.
-		Có người nương theo thần thông mà được giải thoát.
-		Có người đang khi dâm dục nhiều mà chợt nhàm chán, khiến được giải thoát.

QUYÊN 21 • 31
~ CÓ người đang khi sân nhuế nhiều mà chi vừa rời bỏ sân nhuế liền được giải thoát.
Ngài Nan Đà và ngài Ưu La Tần thuộc về hai hạng người sau cùng nêu trên đây.
Như vậy có rất nhiều nhân duyên dẫn đến giải thoát.
-0O0-
Lại nữa, niệm Phật được vô lượng công đức chẳng có thể nghĩ bàn được. Bởi nhân duyên vậy, nên niệm Phật dẫn đến các Địa hoặc hữu lậu hoặc vô lậu. Nếu là hữu lậu thì là hữu báo; nếu là vô lậu thì là vô báo, tương ưng với 3 căn Lạc, Hỷ và Xả.
Lại nữa, niệm Phật dẫn đến được Nhất Thiết Trí, được Đại Từ Đại Bi, được 10 Phật Lực, được 4 Vô sờ úy, được 4 Vô ngại trí, được 18 Bất Cộng Pháp.
Người tu hành ở cõi này nhất tâm niệm Phật Tam muội được các quả báo lành như vậy. Còn nếu nhất tâm niệm Vô Lượng Thọ Phật, niệm cõi Cực Lạc, được sanh về cõi Phật đó.
Trong A Tỳ Đàm có nói rõ về các trường hợp niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng được vô lượng quả báo.
(Hết quyển 21)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• •
Quyển 22

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Bát Niệm
(8 Niệm, tiếp theo)
llễ Niệm Pháp:
Hỏi: Thế nào gọi là niệm Pháp?
Đáp: Niệm Pháp là như thật biết các pháp đều do duyên hòa hợp sanh, nên đều là không có tự tánh.
Phật dạy: “Niệm Pháp được xuất ly cõi Dục nhiễm, hiện đời được Đạo quả, được tự tại, vô ngại noi hết thảy các pháp”.
Người xuất ly Dục nhiễm rồi, thì ở nơi Tục Đế cũng như ở nơi Chân Đê chẳng còn sanh tâm phân biệt, có nghĩa là xem Thế Đế chẳng có trái với Đệ Nhất Nghĩa Đế.
Bởi nhân duyên vậy, mà người trí chẳng còn khinh miệt người ngu, người ngu chẳng còn khởi đấu tranh với người trí. Vì sao? Vì Pháp chẳng lìa Chân và Tục mói là Chân Pháp Giải Thoát vậy. Hành giả chẳng thọ 5 dục lạc, cũng chẳng tự ép mình trong khổ hạnh. Phải lìa cả hai bên chẳng chấp đoạn cũng chẳng chấp thường, chẳng chấp ngã cũng chẳng chấp vô ngã, chẳng chấp CÓ cũng chẳng chấp KHÔNG... Như vậy mới thật là khéo Siêu Xuất Giải Thoát vậy.
Hàng ngoại đạo tự cho pháp của mình là tôn quý, xem pháp của người khác là hạ tiện, nên chẳng thể siêu xuất giải thoát được.

36 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Người đã được siêu xuất, thì ở hiện đời ly được thương ghét. Bởi nhân duyên vậy, mà ly được các khổ, ly được các tà kiến, đồng thời cũng ly được các luận nghị, đấu tranh, khiến tâm được thường lạc, thường tịnh.
Như bài kệ thuyết:
Người trì giới thanh tịnh,
Thân tâm không não ỉoạn,
Nằm ngồi thường an ốn,
Tiếng tốt được đồn xa.
Do nhân duyên niệm Pháp mà được quả tốt, được giới thanh tịnh.
Do tri giói thanh tịnh nên tâm chẳng hối. Do tâm chẳng hối nên thân tâm được hoan hỷ. Do thân tâm hoan hỷ nên nhiếp được tâm, khiến tâm thường thanh tịnh. Do nhiếp được tâm thanh tịnh nên h nh giả mới như thật biết được các pháp đều là hư dối, đều là :hẳng thật có, là như huyễn, như hóa, khiến khởi sanh tâm nhàm chán, ly được các dục, được giải thoát, thành tựu cảnh Niết bàn ngay ở hiện đời.
Pháp Ngoại đạo dạy tu khổ hạnh mà chẳng có đem lại lọi ích gì cả. Như lời tự thuật của Ngài A-la-hán Diêm Phù trong bài kệ sau đây:
Tôi xưa vốn Ngoại đạo,
Suốt năm mươi năm dài,
Chỉ ăn phân khô cứng,
Trần truồng nằm trên gai,
Dùng đủ mọi cực hình,
Tự hành hạ xác thân,
Khổ hạnh đến như vậy,

QUYÊN 22 • 37
Mà chắng lợi ích gì.
Nay theo Phật nghe pháp,
Mới xuất gia ba thảng,
Đã thành tựu Đạo nghiệp,
Chứng quả A-la-hản.
Bài kệ trên đây cho thấy rằng “Niệm Pháp được Đạo quả ngay ở hiện đời”.
Hỏi: Đã nói “Được Đạo quả ngay ở hiện tại ”, thì vì sao còn nói là vô sở đắc?
Đáp: Người tu hành tin theo lời Phật dạy, thứ lớp tu hành, nên cũng thứ lớp chứng từng phần Đạo quả. Đen khi được quả Niêt bàn an lạc, cũng chăng châp vị quả ây cho nên gọi là vô sở đăc. Ví như người bị bệnh nặng, thứ lớp uống các thứ thuôc nhăm trị bệnh, khiên bệnh được thuyên giảm dần dần, rôi tình trạng sức khỏe trở lại bình thường như trước, cũng là vô sở đăc vậy.
Phật dạy: “Người xuất gia, vì Niết bàn mà hành Đạo, đến khi đã an lạc ở cõi Niết bàn rồi, thì chẳng còn diệt các khổ não ở thân tâm nữa. Ví như người tù, sau khi được giải thoát khỏi ngục tù, chăng còn phải diệt các khô bị giam cầm nữa. Người tu hành đã được giải thoát khỏi dâm dục, si mê rồi, chẳng còn phải diệt các khổ ái kiết nữa, nên được an trú trong thiền định, khởi sanh hỷ lạc. Người tu hành khi đã thọ diệu lạc khắp toàn thân, chẳng còn phải diệt các khổ não nữa, ví như người sông noi chốn nóng nực, bức bách, khi đến được chỗ im mát, chăng còn các khô não nóng bức đê diệt trừ nữa”.
Người tu 8 Thánh đạo, được Vô Lậu Trí Huệ, tiêu sạch các phiền não nên được Đạo quả ngay ở hiện đời, chẳng phải đợi đến đời sau mới có được vậy.

38 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Hỏi: Đối với người mà thiện căn chưa được thành thục, Phật dạy: “Phải đợi thời Sao nay lại nói: “Chẳng cần phải đợi thời
Đáp: Đây là y theo thế tục mà nói rằng “Khi kiết giới, người tu hành phải đợi thời gian tu tập”. Trái lại, khi đã được thiền định trí huệ rồi, đã vào được pháp vi diệu rồi, thì chẳng còn phải đợi thời nữa.
Theo trên đây, Phật mật ý nói: “Dù có trì giới, có thiền định mà chưa có đầy đủ trí huệ thì vẫn chưa được Thánh quả. Nhưng khi đã có đầy đủ trí huệ thì liền được Thánh quả, chẳng còn phải đợi thời mới có được vậy”. Ví như người nghe được Chánh Pháp, tức thì chuyển nhiễm thành tịnh, chẳng còn phải đợi thời nữa.
Người tu 37 Phẩm Trợ Đạo mà vào được vô lậu tâm thì liền vào được Niết bàn.
Hỏi: Trước đây nói: “Chằng có đi, chẳng cỏ đến ” (vô khứ, vô ỉai). Sao nay lại nói: “có đến cõi Niết bàn ”?
Đáp: Dùng thế trí thì nói “có đi, có đến”, thấy có hữu lậu chuyển thành vô lậu, có ái chấp 5 ấm chuyển thành xuất ly
5		ấm, có chúng sanh từ trong phiền não vào chốn Niết bàn. Phàm phu tưởng chừng như có bất tịnh đi, có tịnh đến, nhưng thật sự chẳng hề có đi, chẳng hề có đến vậy. Vì sao? Vì các pháp đều do nhân duyên hòa hợp sanh, chẳng có ai làm ra, chẳng có đi về đâu cũng chẳng có từ đâu đến cả, cho nên nói là “chẳng có đi, chẳng có đến” vậy. Ví như người mang ân tín nhà vua được tự do ra vào các cung điện, chẳng ai ngăn ngại cả. Người tu hành khi đã được Vô Đắc Pháp ấn của Phật rồi, liền được tự tại vô ngại. Do được tự tại vô ngại nên là chẳng có đi, chẳng có đến (vô khứ, vô lai) vậy.

QUYỂN 22 • 39
Hỏi: Pháp ấn của Phật gồm những gì?
Đáp: Có 3 Pháp ấn của Phật, đó là:
-		Vô Thường Pháp ấn.
-		Vô Ngã Pháp ấn.
-		Tịch Diệt Pháp ấn.
Người tu hành biết rõ các pháp hữu vi, ở trong 3 cõi đều là sanh diệt nên đều là vô thường. Đây là Vô Thường Pháp ấn.
Người tu hành biết rõ các pháp đều do duyên sanh, chẳng có tự tại nên là vô ngã. Đây là Vô Ngã Pháp ấn.
Người tu hành biết rõ “Thuyết vô ngã được dựng lên nhăm phá trừ châp điên đảo của chúng sanh, cho rằng thần ngã là thường”. Thật ra pháp vô ngã là tịch diệt, là Niết bàn vậy. Vì sao? Vì khi đã tận diệt được 3 độc tham, sân, si rồi thì được Niết bàn tịch diệt. Đây là Tịch Diệt Pháp ấn.
Hỏi: Có 3 Pháp ấn, nhưng vì sao trong kinh thường chỉ nói đên Tịch Diệt Pháp ân mà thôi?
Đáp:
-		Vô thường Pháp ấn cho biết 5 ấm là vô thường.
-		Vô ngã Pháp ấn cho biết các pháp đều do duyên hòa hợp sanh, nên là vô ngã.
-		Người tu hành khi đã được 2 pháp ấn này rồi, nếu tiến tu thêm nữa sẽ được pháp ấn thứ ba, là Tịch Diệt Niết bàn Pháp ân. Vì sao? Vì người tu hành quán các pháp là vô thường liền sanh tâm nhàm chán 5 dục, biết rõ vô thường là khổ, nên chẳng còn muốn đắm chấp ngoại cảnh, tự làm chủ lấy mình, chẳng còn để ngoại cảnh sai khiến, chi phối mình nữa.

40 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Lại nữa, người tu hành quán các pháp đều là vô ngã, thấy rõ 5 ấm, 12 nhập, 18 giới, 12 nhân duyên... đều chẳng do ai làm ra (vô tác giả), đều là chẳng thể được (bất khả đắc), nên chẳng còn sanh tâm phân biệt, chẳng còn hý luận. Vì sao? Vì biết rõ các pháp đều là tướng tịch diệt, là tướng Niết bàn vậy.
Hỏi: Trong kinh nói: “Các pháp đều chẳng có sanh, chảng cỏ diệt (bất sanh, bất diệt), nên chang có tướng (vô tướng) Sao lại nói đến vô thường và vô ngã?
Đáp: Dùng Vô thường Pháp ấn là dùng pháp quán KHÔNG.
Quán niệm niệm vô thường do nhân duyên sanh, là như huyễn. Quán các pháp trong 3 đời đều chẳng có tướng sanh (vô sanh tướng), chẳng có tướng sắc (vô tướng sắc) nên là KHÔNG. Các pháp đã là KHÔNG nên chẳng có sanh, chẳng có diệt. Chỉ do nhân duyên các nghiệp báo, mà thấy có tướng sanh, có tướng diệt vậy đó thôi.
Lại nữa, ở quá khứ, ở hiện tại cũng như ở vị lai, các pháp đều chẳng có tướng sanh, ở hiện tại cũng chẳng có tướng trú. Vì sao? Vì tướng sanh đã hoại, tướng trú chưa dừng mà tướng diệt đã đến. Ở mồi niệm đều có đủ 3 tướng sanh, trú và diệt, nhưng quá vi tế nên chẳng có thể biết được vậy thôi. Tướng sanh, tướng diệt đã chẳng trú, tức là chẳng có tướng sanh, chẳng có tướng diệt (vô sanh tướng, vô diệt tướng) vậy.
Người quán trong một niệm có sanh, có diệt là người chấp pháp hữu vi, còn người đã thông đạt vô ngại, thì thây rõ “Sanh Diệt” tức là “Vô Sanh, Vô Diệt” vậy.
Phật tùy duyên hóa độ chúng sanh mà thuyết ra 12 bộ kinh,
8		vạn 4 ngàn pháp môn tu, dạy chúng sanh tu bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tình tấn, thiền định v.v... Tất cả đều là Pháp nghĩa.

QUYÊN 22 • 41
Người tu hành niệm Pháp, nghĩa là niệm lời Phật dạy, nên có được nhiều lợi ích.
Lời Phật dạy có chỗ cạn, có chỗ sâu.
Có thời Phật dạy “Trú ở 4 xứ sẽ có đại công đức”. Đó là:
-		Trú Tuệ xứ.
-		Trú Đế xứ.
-		Trú Xả xứ.
-		Trú Diệt xứ.
Có thời Phật dùng 4 cách giải đáp, khi có người đến nạn vấn. Đó là:
-		Quyết định.
-		Giải rõ nghĩa lý.
-		Phản vấn (tức hỏi ngược lại).
-		Im lặngệ
Tất cả 4 cách giải đáp ấy đều chẳng có gì trái nhau, chẳng có hý luận, đêu có nghĩa có lý, nhằm phá hai chấp CÓ và KHỐNG.
Phật thường tùy thuận Đệ Nhất Nghĩa, nên dù nói pháp thê gian mà cũng chẳng có lỗi. Vì sao? Vì cả hai Đế không tói nhau vậy.
Lại nữa, Phật tùy thuận chúng sanh nói pháp nhằm đem lại lợi ích cho chúng sanh. Có khi nói pháp nhiệm mầu, có khi nói pháp đơn giản, tùy pháp thiện mà chẳng có chấp pháp thiện. Phật ngữ ví như hư không, chẳng có nghi, chẳng có loạn, nhằm dẫn dắt chúng sanh mà chẳng làm cho họ ái trước pháp.
Lời Phật dạy là như vậy đều là những lời hy hữu.

42* LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
CÓ người nghe sanh sợ hãi, có người nghe sanh tâm hoan hỷ. Có người dù tà kién sâu dày, mà chỉ nghe Phật nói một lần một, mà tâm liền được giải, liền xả sạch các kiến chấp, xin xuất gia theo Phật.
Có người phạm nhiều tội ác, vừa nghe lời Phật dạy liền tự thấy rõ tội của mình, thành tâm sám hối, cải ác hoàn thiện.
Có người nghe lời Phật dạy tưởng như mình uống nước Cam Lồ, tinh tấn tu hành và liền được chứng quả.
Lại nữa, trong chúng hội, mỗi người tự cảm thấy Phật chỉ riêng vì mình mà thuyết pháp.
Như vậy chúng sanh trong vô lượng thế giới, nếu ai có duyên được độ, đều được dễ dàng nghe Phật thuyết pháp.
Hỏi: Thế nào được gọi là Pháp nghĩa?
Đáp: Pháp Phật vi diệu, nghĩa lý thâm sâu, chẳng ai có thể tranh cãi được.
Người tranh cãi hủy báng pháp Phật, chỉ ví như người mù luận bàn về cảnh vật bên ngoài, mà họ chẳng trông thây được vậy.
Ví như khi Phật nói về Tín, Xả, Văn, Định, Huệ, Vô Thường, Khổ, Không, Vô Ngã... nói về 10 pháp thiện, 10 pháp bất thiện... thì các luận sư Ngoại đạo chẳng có ai hoại được. Bởi vậy nên khi chư Thánh Hiền nói đến 3 Pháp ấn thì kẻ theo tà kiến chẳng có thể tranh cãi được.
Hỏi: Phật chỉ nói cỏ một Thật Pháp. Vì sao nay lại nói đến có 3 pháp ấn?
Đáp: Nói 3 là nói về Vô Thường, Vô Ngã, Tịch Diệt.

QƯYÈN 22 • 43
Nếu nói rộng ra thì nói 4 là: Vô Thường, Khổ, Không, Vô Ngã.
Nếu nói hẹp lại thì nói một, là Tịch Diệt tức Niết bàn. Vì sao? Vì Vô Thường cũng tức là Khổ. Nói về Vô Thường cũng tức là nói về Khổ Đế và Tập Đe, nói về Vô Ngã cũng tức là nói về Diệt Đế và Đạo Đế vậy.
Lại nữa, các pháp hữu vi đều là vô thường, đều do nhân duyên hòa hợp sanh, nên chẳng có tự tại, nên là vô ngã, vô tướng vậy.
Nếu tâm chẳng chấp vô tướng là được Tịch Diệt Tướng, tức là được Tướng Niêt bàn vậy.
Trong kinh nói: “Các pháp chẳng có sanh, chẳng có diệt, chỉ là một tướng (nhất tướng), là chẳng có tướng (vô tướng). Vì là vô tướng nên là Tịch Diệt Tướng Niết bàn vậy”.
III. Niệm Tăng
Hỏi: Thế nào gọi là Niệm Tăng?
Đáp: Niệm Phật Tam muội là niệm thân Phật, niệm pháp Phật và niệm hết thảy Thánh Chúng. Vì sao? Vì Phật tán thán Chúng đệ tử là chúng trì giới đầy đủ, hay phá trừ các oán tặc phiên não kiết sử, đã xuất ly khỏi sự sợ hãi và tội lỗi, đã biết rõ tự tâm chẳng còn nhiễm chấp hỷ lạc. Bởi nhân duyên vậy nên cả 5 Chúng đệ tử của Phật đều đầy đủ công đức, đầy đu thiên định, trí huệ, giải thoát và giải thoát tri kiến.
Cung kính cúng dường Chúng Tăng được 2 điều lợi. Đó là:
-		Được đầy đủ quả báo phước đức.
-		Được đầy đủ trí huệ.
Thế gian gọi Chúng Tăng là Vô Thượng Phước Điền.

44 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Ví như đã có được mộng tốt mà siêng năng cày sâu cuốc bẩm, chọn hạt giống tốt, bón phân tưới nước đầy đủ, bắt sâu nhổ cỏ thường xuyên thì chắc chắn sẽ được mùa gặt hái tốt. Chúng Tăng là mộng phước. Nếu hành giả dùng cày trí huệ bới trốc gốc các phiền não kiết sử, gieo hạt giống Từ Bi, dùng Tín, Tấn, Niệm, Định, Huệ, nhổ sạch các cỏ dại tham, sân, si hành 6 pháp Ba-la-mật làm chất bón, lấy tâm thanh tịnh làm nước tưới, chắc chắn sẽ được lợi lạc, được phước đức ở đời này và cả đời sau.
-0O0-
Trong kinh có ghi các mẫu chuyện như sau:
*		Vào thời Phật Tỳ Bà Thi, vị Tỷ-kheo Bạt Câu La chỉ đem một quả lê cúng Phật. Do nhất tâm thường cúng dường Phật, mà vị Tỷ-kheo này được hưởng phước báu trong 91 kiếp ở cõi Trời, nay lại được gặp Phật Thích Ca Mưu Ni, xin xuất gia và chứng quả vị A-la-hán.
*		Lúc đức Phật Tỳ Bà Thi ra đời, có một người phát tâm làm một cái nhà nhỏ để cúng dường Phật, về sau được phước báo, được nghe Phật thuyết pháp, chứng quả A-la-hán.
Cúng dường ít mà được phước báu nhiều nên nói chúng Tăng là vô thượng Phước Điền của chúng sanh vậy.
Hỏi: Phật dạy ngài cấp Cô Độc rằng: ‘‘Người xuất gia vào Đạo có hai hạng là: Hữu Học và Vô Học Vì sao cỏ thuyết nói là "Phước Điền Tăng có đến 8 bậc"?
Đáp: Đúng như vậy. Xuất gia vào Đạo có 2 hạng là hạng Hữu Học và hạng Vô Học.
Đây là y theo Đạo Thanh Văn mà nói có 8 bậc. Vì sao?

QUYẺN 22 • 45
Vì Đạo Thanh Văn có 2 pháp tu là Tín Hành và Pháp Hành. Trong đạo Thanh Văn, về Tín Hành và Pháp Hành gồm có 4 Hướng và 4 Quả nên gọi là 8 bậc Thanh Văn.
Người được Tín Hành và Pháp Hành mà vào được Tư Duy Đạo thì gọi là được Tín Giải Thoát.
Lại nữa, người tu mà Niệm Tăng thì sẽ được đồng giới và đồng kiến, nên được nhất tâm hoan hỷ, thường tùy thuận các pháp mà chẳng bao giờ trái với Phật pháp vậy.
Tăng là vị thầy thuốc giỏi chẩn bệnh, cho thuốc. Thuốc ấy chính là giới thanh tịnh, là giới pháp của Phật vậy.
Nấu nhất tâm cung kính, cúng dường Chư tăng sẽ đoạn trừ được 3 độc tham, sân, si nên phải niệm Tăng.
Lại nữa, Tăng có vô lượng trí, vô lượng phước, chẳng thể nghĩ bàn được nên phải niệm Tăng.
-oOo-
Trong kinh có ghi mẫu chuyện sau đây:
Có một ông Trưởng giả đến thưa vị tri sự để xin thỉnh chư Tăng về nhà cúng dường một buổi cơm. Vị tri sự không để cho các vị Sa-di đi thọ thỉnh.
Có một vị Sa-di hỏi: “Vì lý do gì mà ngài không cho các Sa-di đi thọ thỉnh?”
Vị tri sự đáp: “Vì thí chủ không muốn thỉnh người nhỏ tuổi”. Rồi nói tiếp bài kệ:
Thí chủ thỉnh cao niên,
Đầu tóc bạc như tuyết,

46 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Răng long da nhăn nhíu Bước chân đi yếu đuổi.
Vị Sa-di liền dùng kệ đáp lại rằng:
Thí chủ thật vô trí,
Chấp hình chẳng thấy đức,
Không ưa người nhỏ tuổi,
Chỉ thỉnh toàn người già.
Lúc bấy giờ có một vị Tăng đã lớn tuổi nói kệ rằng: Tướng của bậc Trưởng lão,
Chẳng y nơi tuổi già,
Hình gầy, râu tóc bạc.
Nếu chẳng có đức hạnh,
Chẳng xả quả tội phước,
Không đảng gọi Trưởng lão.
Tinh tấn hành Phạm Hạnh,
Mới đáng gọi Trưởng lão.
Vị Sa-di suy nghĩ, rồi dùng kệ nói lên ý nghĩ của mình Được khen hay bị chê,
Tâm tôi thường bình đẳng.
Nhimg thấy người báng pháp,
Tôi chảng thể làm ngơ.
Hãy mau tìm thỉ chủ,
Dùng pháp để dạy người.
Neu tôi chảng độ được,
Khác nào tôi phụ người.

QUYỂN 22 • 47
Suy nghĩ như vậy rồi vị Sa-di dùng thần thông tự biến thành một vị Tăng già, đầu tóc bạc phơ, ung dung đi đến nhà vị thí chủ. Ông Trưởng giả vừa trông thấy bóng dáng vị Tăng già liên cung kính rước vào nhà.
Khi đã vào trong nhà, đã ngồi vào bàn ăn, vị Sa-di lại tự biến trở lại nguyên hình một vị Tăng trẻ tuổi.
Ông Trưởng giả thí chủ thấy việc kỳ lạ sanh tâm sợ hãi, dùng kệ thưa rằng:
Vừa thấy tướng Trưởng lão,
Sao nay ngài trẻ măng!
Ngài dùng thuốc hoàn đồng,
Thật là việc kỳ ỉạ!
Vị Sa-di dùng kệ đáp lại:
Tôi chẳng phải phi nhân,
Xin ông chớ sanh nghi.
Do bình luận Tăng chúng Là việc rất có hại,
Nên tôi thương xót ông Mới đến đây hóa độ.
Ông nên biết Thảnh Chúng,
Huệ, Đức chẳng thể lường.
Như ỉẩy nghêu lường biển.
Chăng sao làm được vậy.
Het thảy Trời và Người,
Chảng ai lường được Tăng.
Tăng quỷ nơi công đức,

48 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Chớ sanh tâm phân biệt, Chớ y năm tháng sanh,
Mà xem thường trí, đức.
Giải đãi không trí huệ,
Tuy già vẫn thua trẻ Vậy nên bình luận Tăng. Phạm lôi lẩm rất lớn.
Ví như dùng ngón tay,
Cố thăm dò đáy biển.
Chỉ khiến người cười chê, Hãy nghe lời Phật dạy:
Bốn pháp tuy là nhỏ,
Chẳng nên sanh khỉnh dê. Thái tử nay tuy nhỏ,
Sẽ kế vị làm vua.
Rắn độc tuy thân nhỏ,
Có thể cắn chết người.
Lưỡi người tuy rất nhỏ Mà luận nghị khôn cùng. Sa-di tuy nhỏ tuôi, vẫn có được thần thông. Giống như trải Chiêm La, Sống mà tợ như chỉn,
Chỉn mà tợ như sổng,
Đệ tử Phật bon hạng,
Khỏ bề phân biệt được. Hạng thành tựu Thánh Đức,

QUYẺN 22 • 49
Oai nghỉ cùng nói năng, Đích thực là bậc Thảnh. Hạng thành tựu Thảnh Đức Mà oai nghi nói năng Không ra vẻ bậc Thánh Hạng chẳng cỏ công đức, Oai nghi cùng nói năng. Không ra vẻ bậc Thảnh Hạng chẳng cỏ công đức Mà oai nghi nói năng Tợ như là bậc Thảnh.
Ông chẳng có biết rõ,
Sao dám bình luận Tăng? Neu ông hủy báng Tăng,
Là tự hủy báng vậy.
Ông phạm tội rất lớn,
Nhtmg thôi đừng nhắc nữa Từ nay trở về sau Ong nên xả tâm nghi,
Nguyện thành tâm sám hối. Rồi vị Sa-di nói kệ tiếp:
Thảnh Chủng thật khó lường, Nhìn oai nghi khó biết. Chẳng phải y tập tánh,
Chăng phải y đa văn,
Chẳng phải do oai nghi,

50 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Chẳng phải do tuổi tác,
Chẳng y nơi dung mạo,
Chẳng do tài nói năng.
Thảnh Chủng như biển lớn,
Công đức rất sâu dày.
Phật thường tán thán rằng,
"Thảnh Chủng là ruộng phước,
Gieo ít gặt quả nhiều Vậy nên cúng dường Tăng,
Chớ nên sanh phân biệt,
Tăng già với Tăng trẻ.
Như người mới vào rừng,
Làm sao phân biệt được Loài hoa quỷ Chiêm Bặc,
Ẩn trong đám y ỉan(*}
Vậy nên muốn niệm Tăng,
Chớ nên cô phân biệt.
Tăng hiểu rộng biết nhiều,
Với Tăng hiểu biết ít.
Như Ma Ha Ca Diếp,
Khỉ xuất gia hành Đạo,
Chỉ mặc Phấn tảo yrv Nhưng giá trị muôn vàn.
*. Y lan: là loại hoa rất đẹp nhưng lại rất thúi.
Chiêm Bặc là loại hoa màu vàng, hình nhỏ nhưng rất thơm.
**. Phấn tảo y: Là loại y của các Sa môn, nguyên là vải lượm ở chô dơ bẩn, như ờ bãi tha ma... đem về ghép lại.

QUYỂN 22 • 51
Ngài thường đi hành khất,
Với bề ngoài bình dị,
Nhưng có ai biết được Đó là bậc Thánh Nhơn.
Thánh Chúng cũng như vậy,
Chớ dấy tâm phân biệt.
Trong Chủng Tăng rộng lớn,
Phải lấy giới làm trọng,
Vị Tăng nào phả giới,
Chẳng thuộc vào Tăng số,
Vỉ như nước biển lớn,
Chảng dung nạp thây người.
Ông Trưởng giả thí chủ nghe lời vị Sa-di dạy, lại vì đã thấy rõ thần thông của vị Sa-di trẻ tuổi này, nên liền chấp tay sám hối, dùng kệ thưa rằng:
Đại đức đã phả nghi.
Tôi nay may được gặp,
Nếu mà chẳng thưa hỏi,
Thật ỉà ngu trong ngụ.
VỊ Sa-di đáp: “Ông muốn thưa hỏi điều gì, tôi sẽ xin giải đáp”. Ông Trưởng giả thưa: “Phật bảo thanh tịnh và Tăng bảo thanh tịnh bên nào thắng hơn?”.
Vị Sa-di đáp: “Tôi chẳng thấy Phật bảo và Tăng bảo có hơn, có thua nhau gì cả. Vì sao? Có một thời Phật đi khất thực trong thành Xá Bà Đề, gặp một Bà-la-môn đằng xa đi đến chắn đường”.
Ông Bà-la-môn có vẻ đăm chiêu, suy nghĩ rằng: “Vì sao

52 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
mồi ngày vị Sa môn này cứ đến nhà ta đòi nợ như thế này?”.
Phật biết suy nghĩ của ông Bà-la-môn, liền thuyết kệ rằng: Trời mưa rơi từng hạt,
Khiến lúa đậu được mùa,
Mỗi lần tu phước nghiệp Mỗi lần thọ phước báo.
Nếu đã thọ ‘‘pháp Sanh ”,
Ất phải thọ ‘‘pháp Tử”.
Người thành tựu Thánh pháp,
Mới thoát vòng sanh tử.
Ông Bà-la-môn nghe xong biết Phật đã thấu rõ chỗ sâu kín trong tâm mình, xấu hổ, cầm bình bát của Phật đem vào nhà bỏ đầy thức ăn ngon cúng dường Phật.
Phật chẳng thọ mà nói với ông Bà-la-môn rằng “7ữ vỉ ngươi, thuyết kệ, nhưng chẳng có thể thọ thức ăn này”.
Ông Bà-la-môn hỏi Phật: “Như vậy, tôi phải đem thức ăn này cho ai?”.
Phật lại dạy: “Ta thấy trong hàng Trời, Người chẳng cỏ thể tiêu hóa được các thức ăn này. Ông hãy đem đố các thức ăn này nơi chỗ ừ cỏ úng nước”.
Ông Bà-la-môn liền đem các thức ăn đó đi đổ nơi chỗ ít cỏ và úng nước, như lời Phật dạy. Lạ thay, khi vừa mới chạm đến mặt nước ẩm ướt, các thức ăn tự nhiên bốc lửa. Ông Bà- la-môn kinh hãi, cúi rạp mình, đảnh lễ dưới chân Phật, sám hổi tội lỗi, xin xuất gia, thọ giới.
Phật dạy “Thiện Lai Tỷ-kheo!”

QUYẺN 22 • 53
Ke tò hôm đó vị tân Tỷ-kheo tinh tấn tu hành. ít lâu sau chứng quả vị A-la-hán.
-0O0-
Vị Sa-di nói tiếp: “Lại nữa, có thời bà Kiều Đàm Di lấy chỉ vàng dệt y đem cúng dường Phậtế Phật bảo bà đem chiếc y đó cúng dường Tăng. Như vậy, nên biết cúng dường Phật bảo và cúng dường Tăng bảo là ngang nhau”.
-0O0-
Khi Sa-di nói đến đây ông Trưởng giả lại hỏi: “Thức ăn mà ông Bà-la-môn cúng dường Phật hôm đó cũng giống như thức ăn mà chư Tăng đã thọ ngày hôm trước. Vì sao, lần này khi thấy ông Bà-la-môn đem thức ăn cúng dường, Phật lại không bảo ông ấy đem cúng dường chư Tăng?”
VỊ Sa-di đáp: “Phật muốn cho ông Bà-la-môn biết rằng Phật cũng như chư Tăng đều có thần lực, đều có thể thọ những thức ăn có tạp độc như vậy. Thế nhưng, nếu Phật không bảo ông Bà-la-môn đem đổ các thức ăn đó đi, nếu không cho ông Bà-la-môn thấy tận mắt các thức ăn đó vừa gặp nước liền bốc lửa thì làm sao khiến ông Bà-la-môn thấy được đại thần lực của Phật và của chư Tăng? Ví như khi chợt thấy gà vịt ăn phải một chất lạ gì, lăn đùng ra chết, thì vị thầy thuốc giỏi liền nghiên cứu, phân tích tác dụng và độc tính của chất ấy, để rồi mạnh dạn dùng chất độc ấy làm thuốc trị bệnh vậy. Thế mới biết oai lực của vị danh y. Ông nên biết rằng người ái kính Phật phải ái kính Tăng. Vì sao? Vì Phật, Pháp, Tăng là ba ngôi Tam Bảo vậy”.
Ông Tnrởng giả thí chủ vừa nghe xong, liền sanh tâm hoan

54 • LUẶN ĐẠI TRÍ Độ
hỷ và thưa: “Kể từ nay trở về sau, đối với Tăng Chúng, dù Tăng già hay Tăng trẻ, tôi cũng đều xin nguyện nhất tâm cung kính”.
Vị Sa-di đáp: “Tâm ông nay đã tin kính Vô Thượng Phước Điền Tăng, không lâu nữa ông sẽ được Đạo”.
Nói xong, vị Sa-di đọc các bài kệ tán thán Chúng Tăng:
Hết thảy bậc Hiền Đức,
Đa văn cùng tịnh giới,
Trí huệ cùng thiền định,
Đeu ở trong Tăng số.
Như nước từ muôn sông Đều tuôn về biển cả.
Như cây cỏ thuốc quý Đều từ núi Tuyết Sơn.
Như lúa, đậu, cây, cỏ...
Đeu từ đất mọc lên.
Vì các hàng quỷ thần,
Phật nhiều phen tán thản.
Người xuất gia cầu Đạo,
Rằng: "Khắp trong 3 cõi,
Het thảy Trời cùng Người Nhất tâm niệm ba vị Thiện nam tử xuất gia,
Được vô lượng lợi ích Chi niệm ba vị Tăng,
Chưa đủ cả Tăng chúng Mà phước báu đã nhiều,

QUYỂN 22 • 55
Huống nữa niệm Thảnh Tăng Niệm Tăng lợi như vậy,
Đàn Việt nên chuyên tâm.
Thánh Tăng trong Tăng Chúng Là toán quăn hùng mạnh Phá tan hết Ma Vương,
Dan đường vào Niết bàn.
-0O0-
Nghe vị Sa-di nói về công đức của hàng Thánh Tăng, ông Trưởng giả và các người trong gia đình ông sanh tín tâm thanh tịnh, và liền thấy được bốn Thánh Đế.
-0O0-
Niệm Tăng được lợi ích như vậy nên phải thường nhất tâm, tinh tấn niệm Tăng
IV.		Niệm giới:
Hỏi: Thế nào gọi là niệm giới?
Đáp: Giới có hai thứ. Đó là:
-		Giới hữu lậu.
-		Giới vô lậu.
Giới hữu lậu cũng chia ra làm hai thứ. Đó là:
-		Giới luật nghi.
-		Giới thiền định.
Luật nghi giới khiến cho các phiền não không sanh được,

56 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
còn thiền định giới ngăn các phiền não không cho quấy nhiễu, khiến giữ được tâm thanh tịnh.
Người sơ học phải hành cả Luật Nghi giới và Định Cộng giới.
Nếu hành thêm Đạo Cộng giới nữa, thì mới gọi là hành Vô Lậu giới.
-0O0-
Lại nữa, như trước đây đã nói về niệm Phật, niệm Pháp và niệm Tăng.
-		Phật là vị Đại Y Vương trị hết thảy bệnh của chúng sanh.
-		Pháp là phương thuốc hay để trị bệnh.
-		Tăng là các y sĩ điều trị.
Thêm vào đó, giới là những điều cấm kỵ bệnh nhân khi dùng thuốc.
Giới là chỗ trú của hết thảy các thiện pháp.
Ví như tất cả các cây cỏ đều tò đất mọc lên; tất cả những người được thiền định, trí huệ đều là những người tinh tấn trì giới vậy.
Người trì giới thanh tịnh vào được các thiền định được thật trí huệ. Người xuất gia trì giới thanh tịnh được giải thoát Niết bàn. Niệm giới được lợi ích như vậy, nên phải thường niệm giới.
Hỏi: Thế nào gọi là "khuyết giới”?
Đáp: Tội ở thân gọi là khuyết giới; tội ở khẩu gọi là phá giới. Tội nặng gọi là khuyết giới, tội nhẹ gọi là phá giới.

QUYÊN 22 • 57
Người trì giới thanh tịnh chẳng có sanh tâm ái nhiễm.
Người bị ái ân trói buộc ví như người bị giam cầm trong lao ngục. Neu hối tâm trì giới thanh tịnh thì sẽ chẳng còn bị ái nhiễm trói buộc nữa nên gọi là được giải thoát khỏi vòng ái kiết.
Vô Lậu giới là giới của người trí, Phật và Bồ-tát tán thán giói này. Vì sao? Vì Vô Lậu giói chẳng thể bị phá, chẳng thể bị hoại. Nếu y giới này mà tinh tấn tu hành thì sẽ được thật trí huệ.
Trong 8 Thánh đạo có Chánh ngữ, Chánh nghiệp và Chánh mạng thuộc về Vô Lậu giới.
Hỏi: Trì giới làm duyên cho thiền định. Nay vì sao lại nói trì giới dẫn sanh trí huệ trước, rồi sau đó mới có thiền định?
Đáp: Người đi đường phải đi theo sự dẫn đạo của đôi mắt; người tu hành phải nương theo lời dạy bảo của thầy mà tình tấn tu học, nhất tâm tiến tới chẳng bao giờ ngã theo tà đạo. Muốn được như vậy, phải có Chánh Kiến, có Chánh Trí Huệ, quán năm ấm đều do duyên sanh khởi. Do vậy, mà chẳng còn vướng mắc nơi các pháp, đoạn trừ được các ái kiết, tận diệt được ba độc tham, sân, si để tiến thẳng vào Đạo vậy.
Bởi nhân duyên vậy, nên người tu hành phải lấy Chánh Kiến làm đầu, rõ biết các pháp thế gian đều là hư vọng, chẳng thật có, nên nhàm chán, cũng rõ biết Niết bàn là giải thoát, an lạc, nên tu.
Do có Chánh Kiến mà có Chánh Tư Duy, khiến trí huệ tăng trưởng, lời nói cũng như hành động đều đúng như pháp, dẫn đến có Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp và Chánh Mạng.
Lại nữa, do có Chánh Kiến mà siêng năng, tinh tấn trì giới, chẳng hề giải đãi, dẫn đến được Chánh Tinh Tấn vậy.
Lại nữa, do Chánh Kiến mà thấu triệt được các pháp quán

58 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
về bốn Niệm Xứ, dẫn đến có Chánh Niệm. Rồi, khi đã dẹp sạch các phiền não, khi tâm đã được an ổn, không còn tán loạn nữa thì sẽ được Chánh Định.
Như vậy là Chánh Kiến tương ưng với Chánh Tư Duy, Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp, Chánh Mạng. Thêm vào đó, nếu tinh tấn trì giới sẽ được Chánh Tinh Tấn, khiến chẳng còn mất Chánh Phương Tiện, nên được Chánh Niệm. Có đủ 7 chánh hạnh này rồi, tâm sẽ nhớ mãi chẳng quên, thường được thanh tịnh, chẳng còn bị loạn động, nên được Chánh Định.
Bởi nhân duyên như vậy, nên nói: “Tu 8 Thánh đạo được Vô Lậu giói”, được Chư Phật và Chư Bồ-tát tán thán.
Hỏi: Trên đây nổi về Vô Lậu giới, cỏn Hữu Lậu giới thì như thế nào?
Đáp: Hữu Lậu tùy theo Vô Lậu mà hiện hành. Hữu Lậu giới như tên giặc đã quy hàng, khiến các thiện căn tăng trưởng dần dần, dẫn đén được Noãn Pháp, Nhẫn Pháp và Đảnh Pháp và Thế Đệ Nhất Pháp. Khi được Vô Lậu giới rồi mới gọi là “Niệm Giới hoàn toàn”.
V.		Niệm Xả:
Hỏi: Thế nào gọi là Niệm Xả?
Đáp: Xả có hai thứ đó là:
-		Xả thí.
-		Xả phiền não.
Trong xả thí lại phân biệt có 2 thứ. Đó là:
-		Xả tài thí.
-		Xả pháp thí.

QUYẺN 22 • 59
Niệm xả là niệm Xả Tài Thí, Xả Pháp Thí và Xả Phiền Não. Đây là căn bản của hết thảy các thiện pháp.
Hỏi: Vì sao nói “Do bố thỉ mà thành tựu được phước đức? ”
Đáp: Phật dạy “Bố thí là duyên khởi trợ đạo; tài vật là duyên khởi sanh phiền não, dẫn đến các nghiệp tội. Do xả tài vật mà xả được phiền não, dẫn đến thành tựu được phước đức”.
-0O0-
Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:
Có hai anh em cùng mang theo 10 cân vàng, bỏ nhà ra đi, tìm đường sinh sống. Giữa đường, người anh sanh ác tâm muốn giết người em để đoạt lấy số vàng. Người em cũng muốn thủ tiêu người anh để chiếm đoạt hết tài vật về mình.
Nghĩ như vậy rồi, hai anh em trở nên lạnh nhạt với nhau, chỉ chờ cơ hội để hại nhau. Do cả hai người đều đề phòng, nên chăng có ai ra tay trước được.
Thời gian trôi qua, cả hai anh em bỗng nhiên tỉnh ngộ, đêu tự nghĩ răng: “Nêu chỉ vì sô vàng mà anh em đang tâm sát hại nhau thì chúng ta có khác gì loài ác thú, thế rồi, vừa đi đến bờ suối, người anh cầm túi vàng liệng xuống nướcệ Người em thấy vậy vui mừng reo lên: “Hay thay! Hay thay!”.
Người anh hỏi: “Sao em lại hớn hở vui mừng như vậy?”
Người em đáp: “Này anh ơi! Chỉ vì số vàng này mà hai anh em mình đêu sanh ác tâm, muốn sát hại nhau. Anh đã kịp thời hành động sáng suốt, kéo anh em chúng mình ra khỏi vực sâu của tội lỗi”.
Ke từ đó, hai anh em được sống an vui tràn đầy hạnh phúc.

60 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
CÓ bài kệ tán thán hạnh bố thí như sau: Bổ thí ỉà pháp báu.
Lợi lạc cho mọi người.
Qua hành động bố thỉ, Chang cỏ ai thua thiệt.
Bố thỉ đem an vui,
Ngăn được cảnh đói khát; Cũng là thuyền vững chắc, Đưa qua biển bần cùng.
Xan tham mờ trí huệ,
Lòng nơm nớp sợ ỉo.
Neu rửa bang nước thí,
Sẽ sanh nhiều phước lợi, Xan tham tướng bần cùng, Trọn đời chảng được vui,
Dù cho nhiều của cải,
Chẳng khác người cùng khổ. Người xan tham có nhà, Cũng như ở mồ hoang.
Vĩ mọi người lánh xa.
Chẳng ai muốn đến gần.
Xan tham là như vậy.
Trong suốt cả cuộc đời, Chẳng có chút phước đức. Sống chẳng hành bố thỉ,
Đen khi sắp lìa đời,

QUYÊN 22 • 61
Tiếc của, sanh sầu khổ.
Khóc lóc riêng một mình.
Lửa hối đốt thân tâm.
Bố thí được an lạc.
Trọn chẳng có các khổ.
Người tu hạnh bố thí,
Tiếng tốt vang khắp nơi,
Được người trí ái kính;
Trong Chúng chẳng sợ hãi;
Mạng chung, sanh cõi Trời, về sau được Niết bàn.
Vậy nên, xan tham đáng chê trách, bố thí được thán khen.
Hỏi: Thế nào gọi là niệm pháp thỉ?
Đáp: Người tu hành biết rõ pháp thí lợi ích muôn đời.
Phật dạy: “Trong tất cả các hạnh bố thí thì pháp thí là hơn hết. Pháp thí được vô lượng công đức”.
Dạy chúng sanh biết Phật pháp. Dùng từ bi, trí huệ để độ chúng sanh gọi là thanh tịnh pháp thí.
Người tu hành biết rõ pháp thí là duyên khởi tu bố thí, ở trong đời này và cả ở đòi sau.
Hỏi: Thế nào gọi là pháp thí?
Đáp: Ví như vị lương y chẩn mạch rồi tùy theo bệnh mà cho thuốc, sao cho người bệnh chóng được bình phục. Người thí pháp, cũng như vậy, phải tùy theo đối tượng của chúng sanh mà nói pháp khiến cho họ vào được Đạo, ở đời này và cả muôn đời sau được an ổn. Người thí pháp phải dùng cả

62» LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
thân, khẩu, ý của mình để dẫn dắt chúng sanh khiến họ phát được tín tâm thanh tịnh, tinh tấn tu hành.
Ví như, đối với người tham dục nhiều thì phải dạy cho họ về phương pháp quán bất tịnh; đối với người sân nhuế nhiều thì phải dạy cho họ phương pháp quán từ bi; đối với người si mê nhiều thì nên dạy cho họ quán về vô thường, vô ngã.
Như vậy thì mới thật là vì chúng sanh, trang nghiêm pháp thí.
Hỏi: Đổi với người tu 4 Niệm Xứ thì nên dạy cho họ pháp gi?
Đáp: Nên dạy cho họ niệm xả, là vi diệu hơn hết. Vì sao? Vì Niệm Xả là bước đầu đi vào thiền quán vậy.
VI.		Niệm Thiên:
Hỏi: Vì sao người học Phật lại còn niệm Thiên nữa?
Đáp: Tu bố thí được phước báo sanh về cõi Trời. Bởi vậy nên niệm thí cũng là niệm Thiên vậy.
Người còn dục tâm thì niệm sanh về Dục giới Thiên; người đã ly dục thì niệm sanh về sắc giới Thiên; người tu Vô Lậu Đạo thì niệm sanh về Vô sắc giói Thiên.
VII.		Niệm hơi thở ra vào:
Hỏi: Vì sao người học Phật phải học niệm hơi thở ra vào?
Đáp: Niệm hơi thở ra vào để thấy rõ thân này là như huyễn, như mộng, như nước bọt... Vì sao? Vì mạng sống gắn liền với hơi thở ra vào. Còn hơi thở ra vào là còn sống. Khi thở ra mà chẳng có thở vào nữa là chết.
Trong kinh có nói: “Mạng người mong manh như ngọn đèn lung lay trước gió. Một hơi thở ra không trở vào lại thì thân này đây đã đồng tro đất”.

QUYẺN 22 • 63
VII.		Niệm chết:
Hỏi: Vì sao người học Phật phải niệm chết?
Đáp: Phải niệm chết để biết rõ thân này là vô thường.
Cái chết có thể đến bất cứ lúc nào cho nên người học Phật không được chần chờ, giải đãi mà trái lại phải luôn luôn siêng năng, tinh tấn tu hành.
Như bài kệ thuyết:
Sự chết đến bất kỳ,
Chẳng ai thể biết được.
Người trong thai đã chết;
Người vừa sanh liền chết;
Người chết độ tuổi xuân;
Người đợi già mới chết.
Quả đến thời phải chỉn;
Duyên tận pháp diệt theo.
Chết là phường oan gia,
Chẳng ai thoát khỏi chết.
Có thân là phải chết.
Nhưng chết trong an ổn.
Là chết của bậc trí.
Cỏ vô lượng oai đức.
Chết trước hay chết sau.
Trên đời chẳng ai thoát.
Xua đuổi, chết vẫn đến.
Van xin chết chẳng tha.
Dù tron tránh nơi đâu,

64 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Chết vẫn tìm đến được.
Tinh tẩn trì tịnh giới, vẫn chẳng thoát khỏi chết.
Giặc chết chẳng chừa ai.
Đen thời là phải chết.
Như vậy, người tu hành phải biết rõ thân này là vô thường chẳng nên vì tham sống mà sanh phóng dật, giải đãi.
Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:
Có một vị Tỷ-kheo hỏi Phật: “Bạch Thế Tôn! Tướng chết như thế nào?”
Phật dạy: “Ý ông nghĩ sao?”
Vị Tỷ-kheo đáp: “Bạch Thế Tôn! Con chỉ cầu được sống 7 năm”.
Phật dạy: “Như vậy là còn phóng dật”.
Có một vị Tỷ-kheo thứ 2 thưa: “Bạch Thế Tôn! Con chỉ cầu được sống 7 tháng”.
Phật dạy: “Như vậy vẫn còn phóng dật”.
Lại có những vị Tỷ-kheo cầu được sống 7 ngày, 6 ngày, 5 ngày, 4 ngày, 3 ngày, 2 ngày, 1 ngày,... Phật đều dạy: “Như vậy vẫn còn là phóng dật”.
Lại có một vị Tỷ-kheo khác thưa: “Bạch Thế Tôn! Con chỉ xin cầu được sống trong thời gian một buổi ăn thôi”.
Phật vẫn lắc đầu và dạy: “Như vậy vẫn còn là phóng dật”.
Sau cùng có một vị Tỷ-kheo khác đến trước Phật thưa: “Bạch Thế Tôn! Sự sống của con chỉ ở nơi hơi thở ra vào mà thôi”.

QUYỂN 22 • 65
Phật dạy: “Đúng vậy! Đúng vậy! Chính ông mới là người không buông lung, phóng dật”.
Rồi Phật dạy tiếp: “Này các Tỷ-kheo! Thòi gian trôi qua mau chẳng dừng nghỉ. Sanh diệt vô thường, tất cả đều như huyễn, như hóa. Vậy nên phải biết niệm chét, chớ để cho thời gian trôi qua trong sự buông lung, phóng dật, giải đãi. Nếu vô trí chăng biêt niệm chêt thì sẽ bị các duyên trói buộc, chẳng có tự tại”.
-0O0-
Hỏi: Có vô lượng Phật. Vĩ sao chỉ niệm Phật hiện tại thôi?
Đáp: Tuy có vô lượng chư Phật trong 3 đòi và trong khắp cả 10 phương nhưng vì Phật nào cũng nói lên cùng một đạo lý.
Ví như trên núi Bảo Sơn có ngọc Bảo Châu khiến nhiều người muốn leo ỉên lấy. Có người chỉ leo lên được nửa chừng núi đã xuông; có người đã leo lên đến gần đỉnh núi rồi, nhưng kiệt sức đành phải xuống; lại có vị quốc vương thấy nhân dân khô nhọc như vậy đã cho dựng một chiêc thang cao đến tận đỉnh núi; khiến mọi người đều leo lên được đến nơi và lấy được Bảo Châu và các bảo vật khác.
Thật tướng của pháp ví như ngọc Bảo Châu ở trên núi Bảo Sơn, cao vòi vọi nên chúng sanh chẳng làm sao thấy được, các hàng ngoại đạo cũng chẳng có thể hay biết gì, dẫn đến Phạm Thiên Vương cũng chẳng cầu được.
Phật đại từ, đại bi thương xót chúng sanh, dạy cho họ tu đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật, thuyết 12 bộ kinh, lập ra 8 vạn 4 ngàn pháp môn tu nhằm tạo phương tiện, bắc thang cao cho chúng sanh leo lên đến nơi Thật Tướng các pháp. Rất nhiều người theo Phật, nghe Pháp như các ngài Kiếu

66 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Trần Như, Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, Ma Ha Ca Diếp... dẫn đến các Sa-di nhỏ tuổi như Tô Ma, La Hầu La... đều vào được Vô Lậu Đạo.
Các pháp thâm diệu như 5 Căn, 5 Lực, 7 Giác Chi, 8 Thánh đạo... đều là những nấc thang đưa chúng sanh đến Đạo quả.
Bởi nhân duyên vậy, nên phải niệm Phật.
Niệm Phật rồi còn phải niệm Pháp, niệm Tăng.
Chư Tăng theo lời dạy của Phật, nói ra các Pháp bảo. Do tinh tấn tu hành mà chư Tăng rõ được lời dạy của Phật nên được gọi là Tăng bảo.
Chúng sanh nhờ Tăng bảo mà rõ được Phật bảo và Pháp Bảo vậy.
-oOo-
Phật vì đại sự nhân duyên thị hiện sanh làm người đem giáo pháp niệm mầu khai thị cho chúng sanh.
Do có giáo pháp của Phật mà chúng sanh duyên theo đó tu hành.
Phật dạy: “Người niệm Phật muốn thấm nhuần Pháp bảo phải xuất gia, vào trong Tăng số, phải trừ hết các ác nghiệp ở thân, ở khẩu và ở ý, phải trì giói thanh tịnh, nhất tâm tinh tân hành trì theo như lời Phật dạy”.
Hỏi: Phải hành trì như thế nào mới xứng đảng ở trong 7 Chủng của Phậế'**)?
***. 7 Chúng của Phật gồm: Chúng Tỷ-kheo, Chúng Tỷ-kheo Ni, Chúng Thức-xoa Ma-na, Chúng Sa-di, Chúng Sa-di ni, Chúng Ưu-bà-tăc và Chúng ưu-bà-di.

QUYỂN 22 • 67
Đáp: Phải là người trì giới thanh tịnh, phá ác tâm, phá xan tham, hành niệm xả, luôn luôn muốn làm cho người khác an lạc. Lại phải phá được tâm sân nhuế, tin làm phước được quả báo tốt, phá được lưới tà kiến. Được như vậy mới xứng đáng ở trong Tăng số của Phật.
Ở trong Tăng sổ được giới pháp, rồi hành bố thí, là trú được trong 10 thiện đạo, ly được 10 ác đạo.
Nên biết, tu 10 thiện đạo được phước sanh lên cõi Trời. Cho nên, sau khi niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm Giới, niệm Xả, hành giả còn phải niệm Thiên nữa.
Người tu thiền định còn phải nhiếp tâm, niệm Ban Châu Tam muội để diệt các ác giác quán. Các ác giác quán, dù vi tế, cũng làm trở ngại người vào thiền định; ví như các hạt mưa phùn, dù nhỏ li ti, cũng đủ để làm ướt các bụi trần vậy.
Ngoài ra hành giả lại còn phải quán thân này mong manh như bọt nước, gắn liền với hoi thở ra vào. Còn hơi thở ra vào là còn sống; khi thở ra mà không thở vào là chết. Cho nên, hành giả lại phải niệm hơi thở ra vào.
Sau cùng, hành giả lại còn phải niệm chết nữa.
-oOo-
Tu 7 niệm trước đã có rất nhiều công đức nhưng nếu sanh tâm giải đãi thì hành giả phải niệm chết. Vì sao? Vì thấy cái chết trước mắt sẽ chẳng còn sanh tâm giải đãi nữa.
Sau khi Phật diệt độ rồi, ngài A Na Luật có thuyết bài kệ rằng:
Pháp hữu vi như mây,
Người trí chẳng nên tin.

68 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Trước sức mạnh Vô Thường,
Kim Cang cũng tản hoại.
Như vậy, là đã thứ lớp trình bày xong về 8 Niệm.
Hỏi: Thanh Văn và Bồ-tát đều tu 8 niệm hay sao?
Đáp: Thanh Văn và Bồ-tát đều tu 8 niệm nhung có sai khác. Thanh Văn vì tự thân mà tu 8 niệm nhằm tự giải thoát khỏi các khổ Sanh, Già, Bệnh, Chết.
Còn Bồ-tát vì hết thảy chúng sanh mà tu 8 niệm ấy nên được vô lượng công đức.
Trong kinh Đại Bát Nhã, Phật dạy ngài Xá Lợi Phất rằng: “Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát không trú pháp bố thí mà trú trong Bát Nhã Ba-la-mật mới đầy đủ Đàn Ba-la-mật, dẫn đến được đầy đủ 8 niệm mà chẳng sanh tâm chấp, vì rõ biết hết thảy pháp đều là bất khả đắc cả”.
Bởi nhân duyên vậy, nên nói: “Bồ tát khác với Thanh Văn chẳng trú pháp bố thí mà được đầy đủ Đàn Ba-la-mật, dẫn đến đầy đủ 8 niệm, rõ biết tất cả đều bất khả đắc. Bồ-tát tu như vậy nên thành tựu được 2 pháp ấn của Bồ tát là Vô Trú và Vô Đắc vậy”.
(Hết quyển 22)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
• • • Quyển 23

Phẩm Thứ Nhất
(TIẾP THEO)
Thập Tưởng
(10 Quán Tưởng Thuộc Nhóm Vô Thường)
KINH:
Cũng đưực đầy đủ mười pháp quán tưởng thuộc nhóm Vô Thường là tưởng về vô thường; tưởng về khổ; tưởng về vô ngã; tuửng về nhàm chán và xa lìa các thức ăn uống; tưởng về thế gian chẳng có gì vui thú; tưởng về cảnh chết; tưởng về các tội lỗi quá sâu dày; tưởng về xuất ly 3 cõi; tưởng về đoạn trừ 3 độc; tưởng về tận diệt năm ấm.
LUẬN:
Đây là 10 pháp quán tưởng liên tiếp.
1.		Tưởng về vô thường (Vô thường tưởng): Tưởng về thế giới cũng như chúng sanh đều vô thường, biến đổi không bền.
2.		Tưởng về khổ (Khổ tưởng): Tưởng về hết thảy các pháp hữu vi đều là nhân duyên sanh khổ.
3.		Tưởng về vô ngã (Vô ngã tưởng): Tưởng về hết thảy các pháp hữu vi đều là hư vọng, chẳng thật có, chẳng có tự tánh nên đều là vô ngã.
4.		Tưởng về nhàm chán và xa lìa các thức ăn uống (Yểm ly thực tưởng): Tưởng về hết thảy các thức ăn và thức uống đều là bất tịnh. Do vậy mà chẳng nên chấp đắm. Trái lại, phải sanh tâm nhàm chán, xa lìa.

72 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
5.		Tưởng về thế gian chẳng gì vui thú (Nhất thiết thế gian bất khả lạc tưởng): Tưởng mọi sự, mọi việc ở thế gian này chẳng gì vui thú cả.
6.		Tưởng về cảnh chết (Tử tưởng): Như đã trình bày ở phần 9 quán tưởng về thây chết trước đây.
7.		Tưởng về các tội lỗi sâu dày (Đa quá tội tưởng): Tưởng về chúng sanh từ vô thỉ đến nay đã tạo vô lượng tội khiến phải trôi lăn trong dòng sanh tử.
8.		Tưởng về xuất ly (Xuất ly tưởng): Do nhàm chán cảnh thế gian tưởng xuất ly 3 cõi thoát ra khỏi dòng sanh tử.
9.		Tưởng về đoạn trừ (Đoạn tưởng): Tưởng về đoạn trừ sạch 3 độc tham, sân, si dứt sạch các lậu.
10.		Tưởng về tận diệt (Tận tưởng): Tưởng về tận diệt năm ấm khiến thân 5 ấm chẳng còn nối tiếp được nữa.
-oOo-
Hỏi: Vì sao có lúc gọi Trí, cỏ lúc gọi Niệm, có lúc gọi Tưởng?
Đáp: Lúc ban đầu phải dùng Trí để chọn lựa thiện pháp thích hợp. Kế đó phải Niệm để chuyển tướng, chuyển tâm. Sau cùng khi đã chuyển tâm rồi thì gọi là Tưởng. Đây là giai đoạn quyết định chẳng còn nghi ngờ gì nữa cả.
Hỏi: Thế nào là "Tưởng về Vô Thường”?
Đáp: Dùng trí quán tưởng hết thảy các pháp hữu vi đều là vô thường, đều là do duyên hòa hợp sanh; khi sanh chẳng từ đâu đến; khi diệt chẳng đi về đâu.
Tưởng về vô thường có 2 thứ:

QUYÊN 23 • 73
-		Tưởng chúng sanh vô thường.
-		Tưởng thế gian vô thường.
Như bài kệ sau đây:
Chúng sanh cùng thế gian,
Het thảy đều vô thường.
Núi cao cùng rừng rậm,
Rồi cũng sẽ tản hoại.
Sông sâu cùng biển lớn,
Rồi cũng sẽ cạn khô.
Đen trú xứ chư Thiên,
Đen thời, cũng tự diệt.
Vậy ở thể gian này,
Chẳng cỏ gì vĩnh cửu.
Duy chi có Như Lai,
Pháp thân thường bất động.
Đen đi đều vô ngại,
Thường tự tại an nhiên,
Trí huệ lực vô thượng,
Quang minh chiếu sáng ngời Soi suốt cả mười phương,
Độ vô lượng chúng sanh.
Oai đức chẳng thể lường,
Vang danh khắp các cõi.
Hỏi: Vì sao Bồ tát cũng tu “tưởng về Vô Thường”?
Đáp: Do chúng sanh điên đảo chấp Thường mà phải chịu biết bao khổ não nên Bồ tát phải dùng tưởng về Vô Thường

74 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
để giáo hóa chúng sanh, chỉ rõ cho họ biết hết thảy các pháp hữu vi đều là vô thường, đều là khổ.
Phật dạy: “Trong 4 Thánh Đế thì Khổ Đe dẫn đầu. Bởi vậy Bồ tát phải tu tưởng về Vô Thường để giáo hóa chúng sanh chỉ cho họ con đường giải thoát khổ”.
Hỏi: Có người thấy được Vô Thường chẳng sanh nhàm chán mà trái lại còn cố bám víu lạy các ỉạc thú ở trên cuộc đời này.
Trong kỉnh có chép mẫu chuyện:
Có một bà hoàng hậu ở một nước nọ chết sớm khiển vị vua sanh u sầu, buồn khổ. Quần thần khuyên giải rằng: “Đại Vương chớ buồn khổ nữa. Hoàng hậu trước khỉ sinh ra đời đã ỉà KHÔNG, nay Ngài chết đi cũng trở về KHÔNG vậy. Chẳng ai có thể thoát được cảnh chết cả
Nhà vua đáp: “Ta cũng biết như vậy nhưng Ta chỉ lo thời gian trôi qua nhanh quá rồi đây tuổi trẻ cũng sẽ từ bỏ Ta
Như vậy là cỏ người biết Vô Thường lại càng sanh thêm nhiều kiết sử nữa. Vì sao nói: ‘‘Biết được Vô Thường sẽ sanh nhàm chán; biết được Vô Thường sẽ trừ được các kiết sử?”.
Đáp: Biết rõ lý Vô Thường chưa đủ. Phật dạy: “Muốn thể nhập lý Vô Thường phải tu tưởng về Vô Thường”.
Hỏi: Thế nào gọi là “Tu tưởng về Vô Thường”?
Đáp: Tu tưởng về Vô Thường là tu quán các pháp hữu vi đều niệm niệm sanh diệt, như gió thổi bụi trần, như nước tuôn xuống dốc. Lại quán các pháp hữu vi đều là như huyễn, như hóa, chẳng bao lâu sẽ tán hoại.
Quán được như vậy là vào được cửa KHÔNG, là được Vô Sở Đắc.

QUYÉN 23 • 75
Hỏi: Thế nào gọi là Vô Sở Đắc?
Đáp: Nếu biết rõ ở noi mỗi niệm, các tướng Sanh, Trú, Dị, Diệt đều là bất khả đắc, đều là vô thường thì chẳng thấy có gì “đăc” cả nên được Vô Sở Đắc vậy.
Hỏi: Vì sao nói ‘'Khổ là Vô Thường ”?
Đáp: Như trước đây đã nói “Vì muốn phá chấp Thường nên Phật thuyết về Vô Thường”. Lại nữa, vì các hàng ngoại đạo điên đảo châp các tà kiên, chăng rõ các duyên khởi sanh pháp nên Phật thuyết Khổ Đế để hiển bày lý Vô Thường, nhăm đem họ vê chánh tướng, dân họ vào đường giải thoát.
Phật dạy: “Người chỉ có danh, chẳng phải thật có. Khi chết rồi thì danh cũng diệt theo”.
Có 2 pháp quán tưởng về Vô Thường. Đó là:
-		Quán tưởng thân sanh diệt là tướng vô thường.
-		Quán tưởng niệm niệm sanh diệt ở nơi thân là tướng vô thường.
Người y vào Giới thì chấp Giói là hon hết. Người y vào Huệ thì chấp đa văn là hom hết. Người y vào Thiền định thì chấp Thiền định là hơn hết. Lại có người chấp 12 hạnh đầu đà là hơn hêt... Tât cả những người này đêu chấp việc của mình là hơn hết mà chẳng mong cầu Niết bàn. Bởi vậy nên Phật dạy: “Tât cả các công đức ấy đều dẫn đến Niết bàn cả. Thế nhưng, hành giả phải thường quán tất cả các pháp tu cũng đêu là vô thường, mới đến được Niết bàn. Vì sao? Vì ở nơi hết thảy các pháp chẳng trú chấp mói là tu quán tưởng về Vô Thường vậy”.
Tu quán tưởng về Vô Thường khiến đoạn được dục ái, săc ái, vô săc ái, trạo cử, kiêu mạn, vô minh. Bởi vậy nên Bồ

76 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
tát phải học hết thảy các pháp vô thường dù hữu lậu, dù vô lậu để giáo hóa chúng sanh. Vì sao? Vì Bồ tát phát đại tâm giáo hóa hết thảy chúng sanh nên phải học hết thảy các pháp vậy.
Hỏi: Các pháp vi hữu là vô thường dẫn đến sanh các khổ. Các bậc Hiền Thánh cũng hành các pháp hữu vi, cũng thọ khổ chăng?
Đáp: Phàm phu chấp pháp, nên mới sanh khổ. Chư Bồ tát và chư vị Thánh Hiền chẳng có chấp pháp, nên chẳng có sanh khổ.
Hỏi: Các bậc Thảnh Hiền cũng có các bệnh. Như vậy cỏ thọ khổ không?
Đáp: Khổ có 2 thứ. Đó là:
-		Thân khổ.
-		Tâm khổ.
Các bậc Thánh Hiền có đầy đủ trí huệ nên chẳng có thọ khổ ở tâm. Thế nhưng, đã thọ thân 4 Đại, có già bệnh, có đói khát, có nóng lạnh... là các ngài cũng có thọ khổ ở thân. Dù có thọ khổ ở thân nhưng các Ngài biết rõ đó chỉ là duyên nghiệp, nên chẳng cho là khổ.
Hỏi: Khổ thọ nhiếp về tâm và tâm sở pháp. Vì sao nói ‘ủCác bậc Thánh Hiền chỉ có thân khổ mà thôi ”?
Đáp: Phàm phu khi thọ khổ thì tâm liền dấy sanh các phiền não. Đây là do vô minh dẫn đạo nên khi phàm phu thọ khổ ở thân thì tâm sanh ra đủ thứ khổ: Tham khô, sân khô, si khổ.v.v... Ví như phàm phu đánh mất một vật yêu thích thì liền sanh khổ não, bức bách, đau xót như bị tên đâm, dao cắt vậy.

QUYỂN 23 • 77
Trái lại, các bậc Thánh Hiền chẳng có ưu sầu, khổ não trước cảnh mất mát, chia ly... Dần đến, khi thân thọ các khổ nóng lạnh, đói khát, bệnh hoạn... cũng chẳng cho là khổ vì các Ngài biết rõ hét thảy các pháp hữu vi đều là vô thường, lại cũng tự biết rõ đã có thân là có khổ.
Đối với các bậc Thánh Hiền thì thân khổ chỉ là dư tàn của Tâm khổ. Vì vô lậu tâm chẳng chấp hữu lậu pháp vậy.
Hỏi: Nếu nói “ Vô Thường là Khổ ’’ thì Đạo cũng là Khổ. Như vậy, vì sao lại dùng Đạo để diệt khổ?
Đáp: 5 ấm là vô thường. Chấp 5 ấm là thọ khổ.
Đạo là chân lý, là con đường đưa đến diệt khổ. Không thể nói Đạo là Khổ được.
Các bậc Thánh Hiền biết rõ vô thường là khổ, nên không chấp 5 ấm thân; lại biết rõ vô ngã là như hư không, biết rõ vạn pháp đều do duyên hòa hợp sanh nên khi Vô Thường đến các Ngài cũng chẳng thấy có gì là khổ cả.
Ví như, có vị A-la-hán khi được Đạo, đã nói lên bài kệ rằng:
Ta chẳng tham sự sống,
Lại cũng chẳng muốn chết.
Nhất tâm cầu trí huệ,
Thời đến, ta sẽ đi.
-oOo-
Lại nữa, như khi Phật nhập Niết bàn, ngài A Nan vì chưa ly dục, nên khóc lóc thảm thiết. Các bậc A-na-hàm đã ly dục đều kinh ngạc. Còn các bậc A-Ia-hán thì tâm chẳng có biến động.

78 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Tuy theo Phật được đại lợi ích, tuy rất tín kỉnh Phật, mà chư vị A-la-hán, tnrớc cảnh chia ly vân chăng sanh khô. Cho nên biết người đã được Đạo rồi, đã thấu rõ lý Vô Thường rồi, thì chẳng còn thấy khổ nữa.
Phàm phu, do còn chấp thân 5 ấm, do còn ái trước bà con thân thích, nên khi thấy vô thường đến với mình hay đến với người thân của mình, thì liền sanh khổ.
Lại nữa, đã thọ thân là có thọ khổ. Chỉ có người si mê, ám trí, chẳng rõ lý Vô Thường mới chạy theo dục lạc, cố tìm niềm vui trong cảnh khổ vậy.
Như bài kệ sau đây:
Cỡi xe đã thấm mệt,
Mong cầu được nghỉ ngơi Đứng lâu, chân cũng mỏi,
Mong cầu được ngồi yên.
Ngồi lâu rồi cũng chán,
Muốn được nằm thảng lưng.
Nằm lâu ỉạỉ buồn phiền.
Trước sau do sợ khô.
Nhìn ngó, thở ra vào,
Ngưỡng lên cùng cúi xuống Nằm ngồi cùng đi đứng,
Chẳng gì là chẳng khổ.
Hỏi: Thân 5 ấm cùng hết thảy các pháp hữu vi đều là khố. Vĩ sao Phật dạy Khổ Đế là thật khô?
Đáp: Khổ do thân 5 ấm gây nên là khổ của phàm phu.

QUYỂN 23 • 79
Do nhân duyên điên đảo là Sanh, Già, Bệnh, Chết bức bách mà sanh khổ.
Phật dạy: “Thọ lạc trong Phật pháp cũng chưa hẳn là thật lạc”.
Vì sao? Vì chỗ sanh các thọ cũng là vô định. Vả lại, nếu lạc là thật có thì chẳng có đợi tâm sanh. Do vì lạc là chẳng thật có, nên hết lạc là liền có khổ. Phàm phu điên đảo chạy theo các dục lạc thế gian, khiến ở đời này cũng như ở đòi sau phải chịu vô lượng khổ đau.
Bởi vậy nên nói “Lạc là nhân sanh khổ”. Ví như có nhiều dòng suối, tuy đã bị nhiễm chất độc mà nước vẫn còn trong suốt, khiến những người uống nhầm phải rước họa vào thân. Ngay ở bên trong các lạc thú đã có tiềm ẩn mầm móng khổ, mà chúng sanh chẳng có hay biết, nên cứ phải trầm luân mãi trong bể khổ Sanh Tử, Luân Hồi.
Như bài kệ sau đây:
Tận hưởng hết phước Trời,
Lại đọa vào địa ngục.
Ở nơi chốn thuần khổ,
Nhớ lại cảnh Trời xưa.
Nào cung điện ngụy nga Bao Thiên nữ yêu kiều.
Nào nước biếc trăng thanh,
Vườn rừng đầy hoan lạc.
Nay giam mình hỏa ngục,
Giữa đám lửa thiêu thân,
Như rừng tre bốc cháy,
Khổ đau sao kể xiết!

80 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Tiếc cảnh vui cõi Trời,
Tự than thân, trách phận,
Cũng chăng có ích gì!
Vô thường là như vậy.
Hỏi: Vì sao quán tưởng vô thường mà thấy được khổ và vô ngã?
Đáp: Do chúng sanh chấp 5 thân ấm làm ngã mà phải thọ khổ. Nên biết rằng thân này chẳng có tự tại; đến khi mạng chung, thân này sẽ bị hủy hoại. Bởi vậy nên là vô ngã.
Phàm phu chấp ngã nên thọ thân khổ. Các bậc Thánh Hiền thường tự tại nên chẳng chấp ngãệ Do chẳng chấp ngã nên các ngài chẳng có thọ khổ vậy.
Như bài kệ sau đây:
Hạng người không trí tuệ,
Do chăng rõ vô thường,
Chấp sắc thân làm ngã,
Có thật và kiên cổ.
Thân này chẳng tự tại,
Do các duyên hợp sanh.
Khỉ vô thường đã đến,
Toàn thân đểu hủy hoại.
Thân này chang ai thọ,
Tức là thân vô chủ.
Sở dĩ làm các việc,
Duyên khởi do sáu căn,
Xúc chạm với sáu trần,

QUYỂN 23 • 81
Dần sanh có sáu thức.
Do cỏ xúc tác duyên,
Khởi sanh ra các pháp,
Dan đến thọ các nghiệp.
Tợ lửa trong bầu trời,
Hòa hợp vật dẫn lửa,
Sanh ra có pháp lửa.
Căn, trần, thức hòa hợp,
Tác thành các nghiệp ỉực,
Tương trợ và tương tục,
Như mầm giống thành cây.
Tướng ngã bất khả đắc,
Hư vọng, chẳng có thật.
Chúng sanh điên đảo chấp Mỗi pháp đều có tướng,
Như tướng lửa, tướng khỏi...
Riêng biệt, sai khác nhau,
Do tư duy, trù ỉưọmg,
Phân biệt có các pháp.
Thảy đểu là sản phẩm Của tâm và tâm sở.
Ngã tâm chẳng có tướng Nên là vô ngã tướng.
Hỏi: Cỏ hơi thở ra vào là cỏ ngã tướng: có tâm niệm vui buồn, thương ghét ỉà cỏ ngã tướng... Do có ngã khơi động mới có sanh ra ngã kiến, ngã mạn, ngã ải... Nếu nói chẳng cỏ ngã thì chi như trâu chẳng có người cỡi. Như vậy làm

82 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
sao chế ngự được tâm, làm sao khiến tâm dừng phóng dật, buông lung?
Lại nữa, nếu nói vô ngã thì chỉ như đất, như go. Như vậy, thì loài hữu tình có khác gì với loài vô tình đâu?
Đáp: Đây là do thức. Có thức mới có hoi thở ra vào, có thọ mạng, có hay biết...
Nếu thức lìa thân rồi thì thân cũng chỉ như đất, như gỗ.
Lại nữa, nếu chấp thức là thân ngã và chấp thân ngã là thường còn, thì thân này chẳng biến hoại. Sự thật chẳng phải như vậy.
Nên biết, hơi thở ra vào thuộc về sắc pháp. Còn thức tướng là do gió tâm động mà có, chẳng phải là ngã tướng vậy.
Hỏi: Khi nhập vào Vô Tâm Định khi ngủ mẽ mà không mộng vẫn có hơi thở ra vào mà người trong cuộc chăng có hay biết gì cả. Như vậy, ở các trường hợp này, có thức hay không cỏ thức?
Đáp: Ở trong các trường hợp này, thức vẫn có. Lúc bấy giờ, 6 thức chỉ ngưng hoạt động và sẽ trở lại hoạt động như cũ khi xuất định hay khi tỉnh dậy.
Vậy nên phân biệt vui buồn, thương ghét... là thức tướng, chẳng phải là ngã tướng vậy.
Như bài kệ sau đây:
Neu Ngã là thường còn,
Thì chẳng có đời sau,
Cũng chẳng có pháp sanh,
Chẳng có pháp Giải Thoát.
Nếu ai thấu rõ được

QUYÊN 23 • 83
Vô Tướng và Vô Tác,
Thì rõ biết tội phước Chẳng cỏ người tạo tác,
Chẳng có người thọ lãnh.
Xả ngã và ngã sở,
Liền được thoát các khổ,
Chứng đắc quả Niết bàn.
Neu ngã là thực cỏ Chẳng ai thể xả được Ngã cũng là Vô Thường,
Thân diệt, ngã diệt theo.
Ví như bờ đê vỡ,
Nước tuôn hểt ra ngoài.
Khi chảng còn chấp ngã,
Tội phước thảy đều tiêu.
Bởi nhân duyên vậy, nên người tu phải quán tưởng về vô ngã. Khi đã được vô ngã rồi, thì sẽ chẳng còn các triền phược nữa.
Hỏi: Vô Thường, Khổ và Vô Ngã là một pháp hay là ba pháp riêng rẽ?
Đáp: Chỉ là 1 pháp thôi. Thế nhưng, vì chúng sanh còn ở nơi hữu lậu pháp, nên phải phân biệt nói 3 pháp riêng rẽ. Đó là:
-		Quán tưởng về Vô Thường.
-		Quán tường về Khổ.
-		Quán tưởng về Vô Ngã.

84» LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Phật khai thị 5 ấm là khổ phải xa lìa nên khi biết rõ 5 ấm là KHÔNG, thì liền được thoát khổ.
Phàm phu do 5 căn xúc 5 ừần khởi sanh 5 thức. Rồi 5 thức ngoài cùng ý thức tư duy, trù lượng, phân biệt các trần cảnh mới sanh ra có ngã tâm, dẫn đến mới phải thọ vô lượng khổ đau.
Phật thuyết vô thường nhằm dạy chúng sanh đoạn các chấp về thường kiến; thuyết vô ngã nhằm dạy chúng sanh đoạn các chấp về ngã kiến, thuyết khổ nhằm khai thị cho chúng sanh Niết bàn an lạc.
Hỏi: Thế nào là “Quản tưởng về nhàm chán và xa ỉìa các thức ăn uổng”?
Đáp: Là quán tưởng thức ăn dù thơm ngon đến đâu, mỗi khi đã qua cửa miệng, đã vào bụng rồi, thì cũng đều ừở thành bất tịnh. Lại quán tưởng thức ăn nguyên thuộc về 4 Đại bên ngoài; khi ăn vào biến thành chất dinh dưỡng để nuôi lớn thân, làm tăng trưởng 4 Đại bên ừong. Rồi các chất cặn bã thải ra lại ữở về với 4 Đại bên ngoài. Quán như vậy sẽ chẳng còn thấy sự khác biệt giữa 4 Đại bên trong và 4 Đại bên ngoài nữa, khiến chẳng còn thấy có thật ngã và thật ngã sở nữa.
Lại quán tưởng bát cơm ta ăn do công lao của bao nhiêu người khác: Nào là cày bừa, nào là gieo cấy, nào là bón phân tưới nước, nào là gặt hái xay xát v.v... Quán như vậy sẽ thấy bát cơm ta ăn chẳng phải là của riêng ta vậy.
Hết thảy các thức ăn, thức uống đều như vậy cả nên ta chớ nên sanh tâm tham đắm.
Người tu hành tự suy nghĩ: “Nếu ta tham ăn, tham uống thì ta sẽ đọa vào địa ngục, nuốt hòn sắt nóng. Khi ở địa ngục ra, lại phải làm thân trâu ngựa... để đền nợ cũ, hoặc làm heo,

QUYỂN 23 • 85
làm chó ăn các đồ dơ bẩn. Người xuất gia thường quán như vậy, nên sanh tâm nhàm chán các thức ăn uống. Đã nhàm chán các thức ăn uống, thì cũng sẽ nhàm chán các dục lạc, dẫn đến nhàm chán luôn cả 5 ấm.”
-oOo-
Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:
Có một ông Bà-la-môn tu pháp môn tinh khiết, duyên những thứ bất tịnh trong nước. Ông nghĩ nếu ăn đồ khô thì sẽ tránh được các thứ bất tịnh. Lúc bấy giờ, có một bà lão bán một thứ bánh khô rất thơm ngon. Ông Bà-la-môn ăn vào liền sanh tâm hoan hỷ. Một thời gian sau, bánh của bà lão chẳng còn mùi vị thơm ngon như trước nữa. Ông Bà-la-môn hỏi bà lão: “Vì sao nay bánh của bà chẳng còn có mùi vị thơm ngon như trước nữa?”
Bà lão đáp: “Bà chủ của tôi có một mụt nhọt, mỗi ngày phải lấy bột trộn với sữa, cam thảo... đắp lên mới được êm dịu, khỏi nhức nhối. Tôi đã lấy thứ bột ấy để làm bánh nên được hương vị thơm ngon đến như vậy. Nay mụt nhọt của bà chủ tôi đã lành hẳn, tôi chẳng còn thứ bột ấy để làm bánh nữa”.
Nghe xong ông Bà-la-môn đập đầu, đấm ngực, cố nôn ọe nhưng cũng chẳng sao nôn mửa ra được. Ông buồn rầu vì đã có người phá pháp môn tinh khiết của ông, bèn từ giã bà lão, quay trở về nước.
-oOo-
Người tu hành cũng như vậy, khi ăn một thức ăn ngon vào miệng phải nên quán thức ăn ấy vốn từ nơi bất tịnh ra. Nay nếu tham ăn, thì về sau sẽ phải thọ khổ báo. Do vậy mà

86 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
lìa được “Thực dục”(*), chẳng còn ham đắm vị ngon nữa. Lìa được dục này rồi, thì 4 dục kia là tài, sắc, danh và thuỳ cũng dần dần được xả bỏ. Khi đã xa lìa được 5 dục thì sẽ xả bỏ được 5 hạ phần kiết sử.
Cũng có thuyết nói đó là: sắc dục, thanh dục, hương dục, vị dục và xúc dục.
Hỏi: Tu 4 tưởng về vô thường, về khổ, về vô ngã, về nhàm chán và xa lìa các thức ăn uổng có được tương ưng với Vô Lậu Trí không?
Đáp: Tu 4 pháp quán tưởng ấy chỉ mới vào được Kiến Đạo.
Sau đó phải tu thêm 4 pháp quán tưởng nữa là:
-		Quán tưởng thế gian chẳng có gì vui thú.
-		Quán tường về cảnh chết.
-		Quán tưởng về các tội lỗi quá sâu dày.
-		Quán tưởng về xuất ly 3 cõi.
Tu như vậy với vào được Tu Đạo tương ưng với Vô Lậu Trí.
Ban đầu, hành giả tu quán Thân Niệm Xứ, quán thân bất tịnh để nhàm chán thân này. Ke đó, lại tu quán về 8 thứ khổ là: Khổ về sanh (Sanh khổ), khổ về già (Lão khổ), khổ về bệnh (Bệnh khổ), khổ về chết (Tử khổ), khổ về xa lìa người thân (Ái biệt ly khổ), khổ về phải gần kẻ oán ghét (Oán tắng hội khổ),
*. 5 dục là 5 sự ham muốn gồm:
-		Tài dục (ham muốn tiền tài).
-		Sắc dục (ham muốn sắc đẹp).
-		Danh dục (ham muốn danh vọng).
-		Thực dục (ham muốn ăn ngon).
-		Thùy dục (ham muốn ngủ nghi).

QUYỂN 23 • 87
khổ về mong cầu chẳng được như ý (cầu bất đắc khổ), khổ về 5 âm chăng được điều hòa (ngũ ấm xí thanh khổ).
Lại phải tu quán 3 độc tham, sân, si là cội gốc của muôn vàn tội lỗi.
Tu quán như vậy rồi, hành giả sẽ thấy được “thế gian này chăng có gì vui thú” để rồi khởi sanh nhàm chán thé gian.
Như bài kệ sau đậy:
Nơi khí hậu khắc nghiệt,
Nơi hẻo lánh xa xôi,
Nơi thường xảy đao binh,
Nơi triền miên bệnh tật,
Nơi thường xuyên đói khát.
Nơi chẳng ai tu phước...
Đâu đâu cũng đều khổ,
Chẳng nơi nào an vui.
-oOo-
Sau đó, hành giả lại quán thân này là vô thường, sớm muộn gì rồi cũng sẽ chết.
-oOo-
Hành giả lại quán chúng sanh, từ vô thỉ đến nay đã tạo nên bao nhiêu tội lỗi, khiến phải trầm luân mãi trong bể khổ Sanh Tử, Luân Hôi qua lại trong 3 cõi.
-oOo-

88 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Rồi hành giả nhàm chán thế gian, nhàm chán Sanh Tử, quán tưởng xuất ly ra khỏi 3 cõi.
Hỏi: Tu quán tưởng về “Xuất ly 3 cõi ” là đủ rồi. Vì sao còn phải tu thêm các quán tưởng về “đoạn trừ 3 độc ” và vé “tận diệt 5 ẩm ” làm gì nữa?
Đáp: Với pháp quán tưởng về “Xuất ly 3 cõi”, hành giả đã có thể bước vào Vô Lậu Đạo.
Tuy nhiên, hành giả còn phải tu quán tưởng về “đoạn trừ 3 độc” để được sạch hết các lậu; rồi lại còn phải tu quán tưởng về “tận diệt 5 ấm” khiến 5 ấm thân chẳng còn nối tiếp được nữa, mới thật sự vào dòng Thánh.
Tu quán tưởng về “đoạn trừ 3 độc” dẫn vào hữu dư Niết bàn. Tu quán tưởng về “tận diệt 5 ấm” dẫn vào Vô Dư Niết bàn.
Như vậy, 3 pháp tu quán tưởng về “Xuất ly 3 cõi”, về “đoạn trừ 3 độc” và về “tận diệt 5 ấm” là những pháp phương tiện dẫn vào địa vị Thập Địa Bồ tát và vào Vô Dư Niết bàn.
-oOo-

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Thập Nhất Trí
(11 Trí)
KINH:
Cũng được đầy đủ 11 trí là: Thế trí, pháp trí, tỷ trí, khổ trí, tập trí, diệt trí, đạo trí, tha tâm trí, tận trí, vô sanh trí, như thật trí.
LUẬN:
Đây là 11 trí, từ trí thế gian đến trí xuất thế gian, từ trí hữu lậu đến trí vô lậuệ
1-		Thế Trí là trí thế gian - hữu lậu.
2-		Pháp Trí là trí quán tưởng 4 Đe noi cõi dục. Quán như vậy sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí. Đây là pháp quán Trung Đạo.
3-		Tỷ Trí (hay Loại Trí) là trí quán tưởng 4 Đế ở noi 2 cõi Sắc và Vô Sắc. Đây là pháp tu quán chỗ đồng và chỗ khác giữa hai cõi này. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.
4-		Khổ Trí là trí quán tưởng Khổ Đế ở noi cõi Dục. Dùng trí này quán 5 ấm là vô thường, là khổ, là KHÔNG, là vô ngã. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.
5-		Tập Trí là trí quán tưởng Tập Đe ở nơi cõi Dục. Dùng trí này quán các nghiệp khổ báo dẫn chúng sanh vào trong 6 đường. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.
6-		Diệt Trí là trí quán tưởng Diệt Đe ở nơi cõi Dục. Dùng

90 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
trí này quán diệu lý đoạn khổ và tập, tức là đoạn các khổ và các nguyên nhân sanh ra khổ. Quán như vậy sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.
7-		Đạo Trí là trí quán tưởng Đạo Đế ở nơi cõi Dục. Dùng trí này vào được Chánh Đạo. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.
8-		Tha Tâm Trí là trí quán tưởng Tha Tâm và Tha Pháp. Dùng trí này để thấy rõ tâm niệm của người khác, từ đó chọn pháp môn nào thích hợp để giáo hóa họ. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.
9-		Tận Trí (hay Lậu Tận Trí) là trí quán tưởng đoạn dứt các phiền não, kiết sử. Dùng trí này thấy Khổ, đoạn Tập, chứng Diệt, tu Đạo. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.
10-		Vô Sanh Trí là trí biết rõ ràng 4 Đế, chứng được lý Vô Sanh niệm Vô Lậu Trí huệ.
11-		Như Thật Trí là trí như thật biết tổng tướng và biệt tướng của hết thảy các pháp, chẳng gì ngăn ngại.
-oOo-
Thế Trí duyên hết thảy các pháp ở noi cõi Dục.
Pháp trí duyên hét thảy các pháp ở nơi cõi Dục, nhằm đoạn diệt sự ràng buộc của cõi Dục (đoạn diệt Dục giói kế).
Tỷ Trí duyên các pháp ở nơi hai cõi sắc và Vô sắc, nhằm đoạn diệt sự ràng buộc của các cõi này.
Khổ Trí và Tập Trí duyên 5 ấm hữu lậu.
Diệt Trí duyên Diệt Đế, dứt trừ các khổệ
Đạo Trí duyên Đạo Đe, dẫn vào Vô Lậu Đạo.

QUYÉN 23 • 91
Tha Tâm Trí duyên tha tâm hữu lậu và vô lậu
Tận Trí và Vô Sanh Trí đều duyên 4 Đe.
-oOo-
Trong 10 trí nêu trên đây, có 1 trí hữu lậu, 8 trí kia đều dẫn vào Vô Lậu Trí. Riêng Tha Tâm Trí duyên hữu lậu tâm, mà hữu lậu tâm cũng duyên Vô Lậu Pháp Trí.
-oOo-
Khi dùng Pháp Trí và Tha Tâm Trí, là có nhiếp Khổ Trí, Tập Trí, Diệt Trí và Đạo Trí và cũng có nhiếp một phần nhỏ Tận Trí và Vô Sanh Trí.
Khi dùng Thế Trí là cũng có nhiếp một phần nhỏ Tha Tâm Trí.
Khi dùng Tha Tâm Trí là có nhiếp một phần Pháp Trí, Tỷ Trí, Thê Trí, Đạo Trí và cũng có nhiếp một phần nhỏ Tận Trí và Vô Sanh Trí.
Khi dùng Khổ Trí và Pháp Trí là có nhiếp Tỷ Trí và một phần nhỏ Tận Trí và Vô Sanh Trí.
Khi dùng Tập Trí, Diệt Trí thì cũng là như vậy.
Khi dùng Đạo Trí, là có nhiếp Thế Trí, Pháp Trí, Tỷ Trí, Tha Tâm Trí và một phần nhỏ Tận Trí và Vô Sanh Trí.
Khi dùng Tận Trí thì phải có đủ Pháp Trí, Tỷ Trí, Tha Tâm Trí và một phần nhỏ Khổ Trí, Tập Trí, Diệt Trí và Đạo Trí.
Khi dùng Vô Sanh Trí cũng là như vậy.
Thế Trí tương ưng với 10 căn trừ huệ căn.

92 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Còn 9 trí kia tương ưng với 8 căn trừ huệ căn, ưu căn và khổ căn.
-oOo-
Pháp Trí, Tỷ Trí, Diệt Trí và Khổ Trí tương ưng với KHÔNG Tam muội.
Pháp Trí, Tỷ Trí, Diệt Trí, Tận Trí và Vô Sanh Trí tương ưng với vô tướng Tam muội.
Pháp Trí, Tỷ Trí, Khổ Trí, Tập Trí, Diệt Trí, Đạo Trí, Tha Tâm Trí tương ưng với Vô Tác Tam muội.
-oOo-
Khi tu tưởng về vô thường, về khổ, về vô ngã thì tương ưng với Thế Trí, Pháp Trí, Tỷ Trí, Diệt Trí, Tận Trí và Vô Sanh Trí.
Có thuyết nói Thế Trí cũng tương ưng với tưởng về xuất ly.
-oOo-
Tu Pháp Trí là có duyên luôn 9 trí trừ Tỷ Trí.
Tu Thế Trí, Tha Tâm Trí và Vô Sanh Trí là duyên luôn cả 10 trí.
-oOo-
Khi tu Thế Trí là có đủ 16 tâm hạnh của 4 Thánh Đế gọi là 16 thắng hạnh. Khi được 16 thắng hạnh là vào được Vô Lậu Tâm, thành tựu Nhất Thế Trí.

QUYÊN 23 • 93
Nơi đệ nhị tâm tăng khổ trí và pháp trí. Nơi đệ tứ tâm tăng tỷ trí. Nơi đệ lục tâm tăng tập trí. Nơi đệ thập tâm tăng diệt trí. Nơi đệ thập tứ tâm tăng đạo trí. Nếu được ly dục thì tăng thêm tha tâm trí, được bất hoại giải thoát, và cũng tăng thêm vô sanh trí.
Lúc ban đầu, đã ở trong Vô Lậu Tâm rồi, nhưng chưa tu trí. Qua đệ nhị tâm mới tu 1 trí hiện tại, 2 trí vị lai. Qua đệ tứ tâm tu thêm 2 trí hiện tại, 3 trí vị lai. Qua đệ lục tâm tu thêm 1 trí hiện tại, 2 trí vị lai. Qua đệ bát tâm tu thêm 2 trí hiện tại, 3 trí vị lai. Qua đệ thập tâm tu thêm 2 trí hiện tại, 3 trí vị lai. Qua đệ thập nhị tâm tu thêm 2 trí hiện tại, 3 trí vị lai. Qua đệ thập tứ tâm tu thêm 1 trí hiện tại, 2 trí vị lai. Qua đệ thập lục tâm tu thêm 2 trí hiện tại, 6 trí vị lai.
Nếu ly dục thì tu 17 tâm được 7 trí. Ví như Tu-đà-hoàn ly dục ở trong 17 tâm có thêm 7 trí trừ tha tâm trí, tận trí và vô sanh trí.
Tu đệ cửu giải thoát tâm là có được 8 trí. Người tu Tín Giải Thoát mà chuyển thành Kiến Đạo thì ở nơi Trung Đạo song tu, hữu lậu và vô lậu, tu 6 trí trừ tha tâm trí, thế trí, tận trí và vô sanh trí. Ở cõi Dục, vào 7 Địa được Vô Ngại Đạo rồi, thì tu 7 tí trừ tha tâm trí, tận trí và vô sanh trí.
Vào Giải Thoát Đạo ứiì tu 8 trí trừ tận trí và vô sanh trí.
Ly Hữu Đảnh được Vô Ngại Đạo thì tu 6 trí trừ tha tâm trí, thế trí, tận trí và vô sanh trí.
Bậc Vô Học có 9 Giải Thoát thì tu cả 10 trí, tu hết thảy thiện căn hữu lậu và vô lậu.
Có người tu Giải Thoát được 9 trí cũng tu được hết thảy thiện căn hữu lậu.
-oOo-

94 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Trên đậy đã nêu đầy đủ các trường hợp tu 10 trí và tu hết thảy thiện căn hữu lậu ỵà vô lậu như đã trình bày trong A Tỳ Đàm.
-0O0-
Lại có thuyết nói tu pháp trí có thể biết rõ các pháp ở cõi Dục, biết 5 ấm là vô thường, là khổ, là KHÔNG, là vô ngã, biết các pháp đều do duyên hòa họp sanh.
Phật, vì ông Phạm Chí Tu Thi Ma nói: “Trước hết nên dùng pháp trí để thấy rõ các pháp, sau đó mới dùng tỷ trí và Niết bàn trí. Ví như thấy lửa thiêu đốt các vật rồi mới dùng trí so sánh để biết ở quá khứ và ở vị lai lửa cũng có công năng thiêu đốt như vậy.”
Hỏi: Vì sao gọi trí biết tha tâm và tha pháp là tha tâm trí?
Đáp: Tâm là chủ, trí là dụng nên nói gọn là tha tâm trí. Neu đã rõ biết tâm người rồi thì liền biết cần phải dùng pháp môn gì để nói cho họ nghe.
Hỏi: Vì sao có thuyết nói “thế trí là giả trí”?
Đáp: Các bậc Thánh Hiền ở nơi thật trí, biết rõ chúng sanh chỉ là giả danh, chẳng thật có. Ví như cái nhà do nhân duyên của móng, nền, vách, cột, kèo, mái... hợp thành, mà giả danh gọi là nhà. Con người cũng là như vậy, do nhân duyên 5 ấm hòa hợp mà có ra thân người, nhưng thân người cũng chỉ là giả danh, chẳng có thật nghĩa.
Bởi nhân duyên vậy, nên nói trí thế gian chỉ là giả trí mà thôi.

QUYÊN 23 • 95
Hỏi: Thân 5 ấm là Vô Thường, là khố, là KHÔNG, là vô ngã. Như vậy vì sao chỉ nói đến Khổ Trí mà thôi?
Đáp: Ở nơi Khổ Đế nên chỉ nói đén Khổ Trí mà thôi.
Lại nữa, nếu nói về vô thường, không và vô ngã thì chúng sanh vẫn còn chấp lạc. Bởi vậy nên Phật nói Khổ Đế nhằm dạy chúng sanh xa lìa 5 ấm, biết rõ 5 ấm chỉ là giả danh, chỉ là pháp hữu lậu, chẳng thật có. Mà đã là pháp hữu lậu tức là đã có khổ rồi vậy.
Hỏi: Tiến trình tu các trí như thê nào?
Đáp: Do tu Khổ Trí mà biết rõ các khổ tướng, nhàm chán các khổ, khiến các tập, tức các nhân sanh ra khổ, chẳng sanh được.
Do Tập Trí mà biết rõ các pháp hữu vi đều do duyên hòa hợp sanh và đều là nhân sanh ra các khổ, phải nên nhàm chán, dần dần xa lìa các pháp hòa hợp vào được Diệt Trí.
Do Diệt Trí mà biết rõ các pháp thường tịch diệt.
Do Đạo Trí mà biết rõ các pháp thường thanh tịnh.
Do Tận Trí mà biết rõ các pháp đều là vô sở hữu.
Do Vô Sanh Trí mà biết rõ các pháp là chẳng có thật, chẳng có sanh diệt, là tự tánh Không nên vào được Như Thật Trí.
Như Thật Trí là trí như thật biết hết thảy biệt tướng và tổng tướng của hét thảy các pháp, như thật biết 10 trí đều có tướng, có duyên mỗi mỗi sai khác.
Ở ncri 10 trí mà có Pháp Nhãn và Huệ Nhãn mói là Như Thật Trí. Chỉ có Phật mới đầy đủ Như Thật Trí.
Khi 10 trí đã hội nhập vào Như Thật Trí rồi thì chẳng còn có danh, chẳng còn có tướng riêng rẽ nữa. Lúc bấy giờ chi

96 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
còn có Như Thật Trí mà thôi. Ví như trăm sông đều có danh có tướng khác nhau nhưng khi đã chảy vào biển rồi thì đều mất danh, mất tướng riêng. Tất cả các sông đó đều đã hội nhập vào biển, nên lúc bấy giờ chỉ còn có biển mà thôi vậy.
-0O0-

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Hữu Giác Hữu Quán Tam muội Vô Giác Hữu Quán Tam muội Vô Giác Vô Quán Tam muội
KINH:
Cũng được đầy đủ ba Tam muội là IIữu Giác Hữu Quán Tam muội, Vô Giác Hữu Quán Tam muội, Vô Giác Vô Quán Tam muội.
LUẬN:
Het thảy các thiền định đều nhiếp tâm thanh tịnh nên đều gọi là Tam muội hoặc là Tam Ma Đề.
Ví như con rắn ở giữa khoảng trống bò quanh co qua lại, chăng theo một phương nào nhất định cả. Nhưng khi đã chui vào ống tre thì nó bò thẳng trong lòng ống tre.
Người tu thiền cũng vậy, khi tâm hành xứ đã được chánh trực, đoan nghiêm rồi thì sẽ trú được nơi chánh tâm mà vào Tam muội.
Như vậy mới gọi là Chánh Tam muội. Trái lại, khi người tu chưa vào được Sơ Thiền thì còn có giác, có quán. Lên đệ Nhị Thiên thì không có giác mà có quán. Khi vào đệ Tam Thiên mới không có giác và không có quán nữa.
Hỏi: Tam muội tương ưng với tâm thanh tịnh. Vì sao chi nói đến giác và quán mà thôi?

98 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đáp: Giác và quán thường làm rối loạn tâm. Dù vào trong tam muội rồi cũng rất khó xả giác và quán.
Có thuyết nói: “Tâm có giác, có quán là tâm toán loạn, chẳng có thể vào được tam muội”.
Phật dạy: “Vào Tam muội mà có giác, có quán thì ở nơi định tâm, giác và quán cũng sẽ trở thành vi tế, rồi dần dần cũng sẽ được tam muội hoàn toàn”.
Nên biết rằng “Nếu giác và quán sanh trong tam muội thì cũng sẽ có thể hoại tam muội”. Ví như gió đem mưa đến thì gió cũng thường làm tan mưa vậy. Hành giả khi mới vào thiền thường sanh thiện giác quán nhưng khi đã được Sơ Thiền rồi thì giác chẳng còn nữa. Khi được đệ Nhị Thiền rồi thì giác quán đều mất cả nên vào đệ Tam Thiền chẳng còn giác quán nữa.
Hỏi: Giác và quản sai khác nhau như thế nào?
Đáp: Thô thì gọi là giác. Tế thì gọi là quán.
Nên biết:
-		3 ác giác quán gồm tham, sân, si.
-		3 thiện giác quán gồm vô tham, vô sân, vô si.
Cả 3 thiện giác quán này thường đén với hành giả khi tu tam muội. Tuy nhiên, nếu giác quán nhiều thì dễ bị mất tam muội. Cũng như gió thổi đẩy thuyền đi, nhưng nếu gió quá lớn, thì thuyền có thể bị đắm vậy.
Hỏi: Vì sao chỉ nói đển 3 tam muội này?
Đáp: Các tam muội khác vi diệu, nên người mới tu khó có thể vào được.

QUYÉN 23 • 99
Ở cõi dục khi vào được Sơ Thiền, hành giả còn có giác, có quán nên khởi tu Hữu Giác Hữu Quán Tam muội. Giác quán tương ưng với hết thảy các pháp thiện, bất thiện và vô ký nên hành giả phải khởi sanh thiện giác quán.
Khi ly được giác quán rồi thì hành giả mới tu Vô Giác Vô Quán Tam muội. Lúc bấy giờ, nơi hết thảy sắc tâm chẳng còn tương ưng với các hành và các pháp vô vi.
Tu Hữu Giác Hữu Quán Tam muội là còn ở cõi Dục chưa đến được cõi trời Phạm Thiên.
Tu Vô Giác Hữu Quán Tam muội là, ở trong thiền định tu lên các cõi trời Đại Phạm Thiên, ở cõi sắc.
Tu Vô Giác Vô Quán Tam muội là, ở trong thiền định tu lên các cõi trời Quang Âm Thiên, Biến Tịnh Thiên, Quảng Quả Thiên ở cõi sắc. Ở nơi đây có thượng diệu Tam muội. Vì sao? Vì hành giả tu theo các Tam muội KHÔNG, Vô Tướng và Vô Tác dần dần dẫn đến được Kim Cang Định.
Chư vị A-la-hán, Bích Chi Phật ở trong Tam muội này quán chư Phật khắp 10 phương, vào Thủ Lăng Nghiêm Tam muội và Đoạn Nhất Thiết Nghi Tam muội để sau cùng vào Tam muội Vương Tam muội là tam muội của chư Phật.
-oOo-

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Vị Tri Dục Tri Căn Tri Căn - Dĩ Tri Căn
KINH:
Cũng được đầy đủ 3 căn là Vị Tri Dục Tri Căn (căn chưa biết mà muốn biết); Tri Căn (căn biết) Dĩ Tri Căn (căn đã biết).
LUẬN:
Đây là 3 căn dẫn thẳng đến Niết bàn.
1-		Căn chưa biết mà muốn biết (Vị Tri Dục Tri Căn). Tuy chưa được vô lậu mà muốn biết vô lậu. Người tu Tín Hành và Pháp Hành thấy được 4 Đe gọi là được Vị Tri Dục Tri Căn.
Căn này do 9 căn khác hòa hợp đó là 5 căn (tín, tấn, niệm, định, huệ), 3 căn (hỷ, lạc, xả) và ý căn.
Phải có tín giải mới thấy được Vị Tri Dục Tri Căn.
2-		Căn biết (Tri Căn). Khi ở trong Đạo mà tư duy chuyển 9 căn, thì gọi là được Tri Căn.
3-		Căn đã biết (Dĩ Tri Căn). Khi 9 căn đã chuyển ở nơi Vô Học Đạo, thì gọi là được Dĩ Tri Căn.
Hỏi: Vì sao trong số 22 căn mà chi nói có 3 căn này thôi? Đáp: Vì 19 căn kia chẳng có lanh lợi, chẳng có đầy đủ.

QUYẺN 23 • 101
Lại nữa, 3 căn này lanh lợi dẫn thẳng đến Niết bàn. Người tu 3 căn này, thì ở nơi pháp hữu vi thường làm chủ, nên 3 căn này thăng hơn các căn khác nhiều.
Hỏi: 10 tựởng cũng có hữu lậu, cỏ vô lậu. Như vậy vì sao chăng nói đên?
Đáp: 10 tưởng đều là các pháp trợ Đạo để cầu Niết bàn. Còn như 5 căn (Tín, tấn, niệm, định, huệ) tuy là thiện pháp mà chưa rốt ráo cầu Niết bàn.
3 căn nàỵ thanh tịnh rồi mới biến thành 3 Vô Lậu Căn nhiép trọn hết thảy các căn khác. Vì sao? Vì trong 3 Vô Lậu Căn này đã có ý căn rôi vậy.
Lại nữa, lúc bấy giờ cả 3 thọ chỉ thu gọn về một, là xả thọ.
Bởi nhân duyên vậy, nên chỉ nói đến 3 căn này thôi.
-oOo-
Người được Vị Tri Dục Tri Căn là người tu ở Đệ Lục Địa. Còn Tri Căn thì phải lên đên Đệ Cửu Địa mới có được.
Cả 3 căn này đêu nhiếp 6 tưởng tương ưng vói 4 Đế.
Vị Tri Dục Tri Căn, làm nhân, thứ lớp sanh ra Tri Căn và Dĩ Tri Căn.
Trong A Tỳ Đàm có nói rõ “VỊ Tri Dục Tri Căn thứ lớp chuyên các hữu lậu căn dẫn sanh Tri Căn và Dĩ Tri Căn”.
Nhờ VỊ Tri Dục Tri Căn mà 5 căn (Tín, tấn, niệm, định huệ) tăng trưởng chuyển thành 5 lực dẫn đén rõ biết được Thật Tướng các pháp.
Ví như người vào thai mẹ phải nhờ nơi tinh cha huyết mẹ

102 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
mới có được thân căn, có được mạng căn. Rồi khi bào thai đã hình thành đủ 5 căn (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân) thì mới duyên được 5 trần.
Bồ tát cũng như vậy, khi sơ phát tâm muốn làm Phật mà chưa có đủ 5 căn (Tín, tấn, niệm, định, huệ) thì dù có nguyện biết rõ Thật Tướng các pháp cũng chẳng sao biết được. Khi Bồ tát đã được 5 căn này đầy đủ và tăng trưởng thành 5 lực rồi thì mới rõ được Thật Tướng các pháp.
-oOo-
Lại nữa, 4 Đại và 4 Đại tạo sắc phải hòa hợp mới hình thành được các căn và các thức; còn như có 4 Đại và 4 Đại tạo sắc mà chẳng có sự hòa hợp thì cũng chăng có thê hình thành được các căn và các thức được. Người tuy đã có Tin căn mà chưa thanh tịnh thì chưa thành tựu được tin lực. Trai lại Bồ tát tin các pháp đều chẳng có sanh, chẳng có diệt đêu như như, thanh tịnh, như hư không. Khi Bồ tát tin như vậy thì nói năng đêu đoạn, tâm hành đêu diệt nên tin can mơi chuyển thành tín lực vậy. Được như vậy rồi mới thường tinh tấn chẳng còn thổi chuyển khiến các bất thiện pháp chăng còn sanh nữa.
Cho nên nói “5 lực nhiếp Thật Tướng các pháp” là vậy đó.
-		Do tín căn chuyển thành tín lực mà tín tâm được thanh tịnh kiên cố khién các bất thiện pháp chẳng còn sanh nữa.
-		Do tấn căn chuyển thành tấn lực mà thường tinh tân chẳng thối chuyển trên đường hành Đạo.
-		Do niệm căn chuyên thành niệm lực chỉ nhiêp cac thiẹn pháp khiến các bất thiện pháp không xâm nhập vào được.

QUYÊN 23 • 103
-		Do định căn chuyển thành định lực khiến các căn không còn tán loạn, không còn đắm trước 5 dục, chỉ hướng về Thật Tướng pháp.
-		Do huệ căn chuyển thành huệ lực mà trí huệ tăng trưởng, chẳng có gì phá hoại được nữa nên vào được Thật Tướng pháp.
-oOo-
Khi 5 căn đã trưởng thành chuyển thành 5 lực rồi thì Bồ tát y nơi ý căn mà vào Bồ tát vị, được Vô Sanh Pháp Nhẫn. Như vậy gọi là được VỊ Tri Dục Tri Căn.
Khi được Vô Sanh Pháp Nhẫn rồi, Trú Bất Thối Chuyển Địa được thọ ký, đầy đủ 10 Địa, dẫn đến tọa đạo tràng, được Kim Cang Tam muội. Trong khoảng thời gian đó gọi là được Tri Căn. Lúc bấy giờ là đã đoạn sạch các tập khí phiền não.
Khi được Vô Thượng Bồ Đề, được trí huệ đầy đủ, vào được nơi Thật Tướng các pháp, thì mới gọi là được Dĩ Trí Căn.
(Hết quyển 23)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• • Quyển 24

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Thập Lực
(10 Lực)
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn biết các công đức của Phật như: 10 Phật lực; 4 Vô sở úy, 4 Vô ngại trí; 18 bất cộng pháp; đại từ; đại bỉ thì phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: 10 Phật lực là pháp vó thượng của chư Phật, lẽ ra phải nói trước. Nay vì sao lọi nói 10 Phật lực sau các pháp khác?
Đáp: Trước đây đã nói đén 6 pháp Ba-la-mật là pháp của Bồ tát, và cũng có nói đến 37 Phẩm Trợ Đạo là pháp của Thanh Văn. Bồ tát phải học đầy đủ các pháp ấy.
Vì hàng Thanh Văn chỉ cầu giải thoát cho riêng mình, ít làm việc lợi ích cho chúng sanh nên Phật dạy Bồ tát phải học đây đủ 37 Phâm Trợ Đạo đê làm pháp phương tiện độ sanh. Tuy Bồ tát học đủ 37 Phẩm Trợ Đạo mà vẫn vô đắc. Vì chúng sanh hành tà hạnh nên Bồ tát phải hành chánh hạnh, mà chẳng chứng Niết bàn.
Nếu Bồ tát chẳng có học các pháp của Thanh Văn, mà chỉ chê trách, thì chúng sanh sẽ chẳng tín thọ. Ví như, nếu bản thân đức Phật Thích Ca Mâu Ni không tu 6 năm khổ

108 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
hạnh, mà chê trách pháp khổ hạnh là phi đạo, thì người đời sẽ chẳng tín thọ. Do vì Phật đã tu khổ hạnh hơn người, nên những lời phê phán của Phật về pháp môn khổ hạnh là đúng, là chánh lý, được người đời tin theo.
Bồ tát tu đầy đủ các hạnh Bồ tát và các hạnh Thanh Văn, quán triệt tất cả, mà chẳng thủ chứng. Như vậy mới thật đầy đủ Phật pháp, mới thật đầy đủ các pháp phương tiện để hóa độ hết thảy chúng sanh. Như bài kệ sau đây:
Ai cũng đểu sợ roi,
Ai cũng tiếc thân mạng.
Nếu lấy roi dạy người,
Chớ có làm hại họ.
Bồ tát không bỏ chúng sanh, nên vì chúng sanh mà tu tập hết thảy các pháp môn. Tuy nhiên, vì Bồ tát đã được trí KHÔNG nên hành pháp Thanh Văn mà chẳng có thủ chứng pháp Thanh Văn. Bồ tát dùng các pháp Thanh Văn uyển chuyển hòa hợp các pháp ấy để làm lợi ích cho chúng sanh, mà chẳng đọa về Thanh Văn Địa.
Hỏi: Y theo 6 pháp Ba-la-mật để tu các pháp dẫn đến 3 Vô Lậu Căn là quá đầy đủ rồi. Nay vì sao còn nói phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật nữa?
Đáp: Pháp của Thanh Văn có hạn lượng, nên là chưa đầy đủ vậy. Bồ tát muốn được các pháp thậm thâm, vi diệu phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
Lại nữa, pháp Thanh Văn dễ giải, dễ biết còn pháp của Bồ tát, của Phật khó giải, khó biết nên phải học nhiều, tư duy sâu mới có thể giải, có thể biết được vậy.
Lại nữa, Thanh Văn chỉ tự lợi, tìm giải thoát cho riêng

QUYÊN 24 • 109
mình, chỉ cầu được biết khổ, đoạn tập, chứng diệt, tu đạo nên hàng Thanh Văn chỉ quen chữa 2 bệnh khổ và tập bằng 2 loại thuôc diệt và đạo. Còn Bô tát, vì lợi tha, phát nguyện thành vị đại lương y để chữa hết thảy bệnh của chúng sanh.
Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát phải tu học hết thảy các pháp của cả 3 Thừa và phải tự trang bị 10 Phật lực vậy.
Hỏi: 10 Phật lực gồm những gì và ỷ nghĩa ra sao?
Đáp: Đây là 10 lực trí huệ mà Phật dùng để độ chúng sanh, 10 Phật lực gồm:
1-		Thị xứ phi xứ trí lực\ Do lực này mà biết rõ các sự lý hoặc đúng, hoặc không đúng; biết rõ việc tốt có quả tốt, việc xâu có quả xâu; biêt rõ chủng sanh nào độ được, chúng sanh nào không độ được.
2-		Nghiệp báo trí lực: Do lực này mà biết rõ các nhân duyên nghiệp báo của từng chúng sanh trong cả 3 đời, quá khứ, hiện tại và vị lai; biết rõ chúng sanh tạo nghiệp gì thì sẽ phải thọ quả báo gì.
3-		Thiền giải thoát tam muội trí lực: Do lực này mà biết rõ chúng sanh vào thiền định tam muội nào; biết rõ trong lúc tham thiền đã tư duy như thế nào, cấu hay tịnh, hay đã được nhất thiết trí chưa; biết rõ chúng sanh có đắm vị thiền hay không đắm vị thiền.
4-		Thượng hạ căn trí lực: Do lực này mà biết rõ căn cơ của từng chúng sanh, chúng sanh nào lợi căn, chúng sanh nào độn căn.
5-		Chủng chủng dục trí lực: Do lực này mà biết rõ chúng sanh ham muốn gì, biết rõ 5 thứ dục lạc của chúng sanh, biết rõ các thiện dục của chúng sanh.

110» LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
6-		Chủng chủng tánh trí lực: Do lực này mà biết rõ tánh đức của từng chúng sanh; biêt rõ chúng sanh hướng tâm vê đâu.
7-		Đạo trí lực: Do lực này mà biết rõ tầm mức hiểu đạo của từng chúng sanh.
8-		Túc mạng trí lực: Do lực này mà biết rõ đời trước của từng chúng sanh, từ 1 đời, 2 đời,... dẫn đến 100 đời, 1.000 đời...
9-		Sanh tử trí ỉực\ Do lực này mà biết rõ từng chúng sanh thành tựu các nghiệp thiện hay nghiệp ác như thế nào, và khi mạng chung sẽ đi đến cảnh giới nào trên đường sanh tử. Phật có Phật nhãn thanh tịnh hơn Thiên nhãn của hêt thảy hàng chư Thiên nên biết rõ hơn hết thảy các hàng Trời Người.
10-		Lậu tận trí lực. Do lực này mà biết rõ chúng sanh nào đã đoạn tận các tập khí, đã được vô lậu tâm giải thoát, vô lậu trí giải thoát, đã tự biết mình chẳng còn sanh lại nữa.
Hỏi: 10 Phật lực là pháp tu của Phật và Bồ tát, hàng Thanh Văn chưa tu được. Như vậy, nêu ra đây cỏ ích gì?
Đáp: Hàng Thanh Văn tuy chưa tu được nhưng nói đến 10 lực cũng sanh nhiều công đức. Còn Bô tát khi nghe nói đến, liền tinh tấn tu hành cho được đầy đủ.
Lại nữa, Thanh Văn cũng như Bồ tát niệm 10 Phật lực mới thấy rõ công đức của Phật.
Phật có tri kiến vô ngại, có đại từ, đại bi nên được gọi là đấng Cứu Thế. Phật được Phật Đạo thành tựu viên mãn 10 lực, 4 Vô sở úy, 4 vô lượng tâm, đã được thậm thâm trí huệ nên công đức của Phật mênh mông như biển cả. Phật đã thành tựu viên mãn pháp Giải Thoát tối thượng, nên được gọi là Thế Tôn.

QUYỂN 24 • 111
Bởi nhân duyên vậy nên Thanh Văn và Bồ tát niệm 10 Phật lực có được vô lượng công đức.
Hỏi: Vì sao nói “Bồ tát muốn được 10 Phật lực, 4 Vô sở úy, 4 Vô ngại trí, 18 bất cộng pháp, đại từ, đại bi, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật”?
Đáp: Khi Phật ở thành Vương Xá, trên núi Kỳ Xà Quật có đủ 4 bộ chúng, có cả hàng ngoại đạo, có Thiên Long, quỷ thần cùng với đại chúng ở khắp nơi tập hội, Phật đã nhập vào Tam muội Vương Tam muội. Lúc bấy giờ có đại quang minh chiếu khắp hằng sa thế giới, có 6 điệu chấn động làm rung chuyển cả đại địa.
Nhiều người nghĩ: “Phật dùng thần lực làm rung chuyển thế giới chăng?”.
Phật biết tâm chúng sanh có chỗ nghi nên dạy rằng: “Ta có pháp trí lực. Ta dùng 10 trí lực làm rung cảm cả thế giới. Người nào muốn được ừí huệ như Ta thì phải học Bát nhã Ba-la-mật”
Rồi Phật dạy tiếp: “Có một số đệ tò của Ta tin theo Ngoại đạo nghĩ là Ta đã dùng huyễn thuật để mê hoặc nhân tâm. Nay ta muốn phá trừ nghi cho họ nên mới dùng 10 trí lực, 4 Vô sở úy,... để độ chúng sanh. Lại nữa, vì Ta thấy các Bồ tát tu khổ hạnh, mệt mỏi nên Ta muốn dạy cho họ hành trí lực để được vô lượng công đức”.
Ví như người chủ đoàn buôn khuyến dụ những người dưới quyền chớ nên giải đãi, phải siêng năng, tinh tấn để chóng đến đích, chóng thu nhặt được nhiều vật quý báu. Cũng như vậy, Phật muốn khuyến dụ các Bồ tát tinh tấn tu tập 10 Phật lực, để được vô lượng Đạo quả.

112» LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Hỏi: Trí lực của Phật vô lượng. Vì sao chỉ nói có 10 lực thôi?
Đáp: Chư Phật có vô lượng trí lực. Thế nhưng chỉ cần 10 lực này cũng đủ để độ chúng sanh rồi.
Sau đây rộng giải về 10 Phật lực:
*		Lực thử nhất: Thị xử phi xứ trí lực
Hỏi: Thế nào gọi là “Thị xứ phi xứ trí lực ”?
Đáp: Phật biết rõ các nhân duyên quả báo.
Kinh Đại Tánh nêu thí dụ: Như nói “Người nữ làm được Chuyển Luân Thánh Vương”. Như vậy là phi xứ. Vì sao? Vì người nữ chẳng có tự tại nên chẳng có thể làm được Chuyển Luân Thánh Vương, chẳng thể làm Phật.
Nếu người nữ được giải thoát vào Niết bàn thì cũng phải chuyển thành thân nam, mới được Đạo.
Như nói “Hai vị Chuyển Luân Thánh Vương ra đời cùng một lần”. Nói như vậy là phi xứ. Vì sao? Vì Chuyển Luân Thánh Vương ra đời chẳng phải do ác nghiệp mà do sự thành tựu phước báo.
Như nói: “Người tạo ác nghiệp mà không thọ nghiệp báo”. Như vậy cũng là phi xứ. Vì sao? Vì người ấy chẳng có thể sanh lên cõi Trời và cũng chẳng có thể vào Niết bàn an lạc.
Như nói: “Người tâm tán loạn được vào Niết bàn”. Như vậy cũng là phi xứ.
Trái lại:
Như nói: “Người tu hành thanh tịnh, không bị vô minh che tâm, vào được Phật Đạo”. Như vậy là thị xứ.
-oOo-

QUYỂN 24 • 113
Sau đây là một số thí dụ trích dẫn từ kinh Đại Tánh.
Người khinh miệt pháp sư, người phá giới, người ngu si mà vào được Đạo... là phi xứ.
Người có giác, có quán mà tăng ích được các căn... cũng là phi xứ.
-0O0-
Phật biết rõ thị xứ và phi xứ, biết rõ người nào đáng độ, người nào không đáng độ. Ví như có người thuộc hạng Thủ Đà La đáng được độ, mà ngài Xá Lợi Phất không biết đến, nhưng lại được Phật độ vậy.
*		Lực thứ hai: Nghiệp báo trí lực
Hỏi: Thế nào gọi là ‘‘Nghiệp bảo trí lực ”?
Đáp: Phật biết rõ nghiệp báo của từng chúng sanh trong cả 3 đời: Quá khứ, hiện tại và vị lai. Phật biết rõ ở trong tâm của mỗi chúng sanh có các nghiệp báo thiện, bất thiện và vô ký, biêt rõ chúng sanh thọ nghiệp hay không thọ nghiệp, thọ hậu báo hay thọ sanh báo.
Hết thảy các nhân duyên nghiệp báo, tịnh hay nhiễm của hết thảy chúng sanh, Phật đều biết rõ. Ví như, Phật biết rõ có vị Trời đang hưởng phước lạc mà do tội nghiệp thâm trọng sẽ phải đọa vào địa ngục; biết rõ Trì Lưu Ly Thiên Vương giết hại 7 vạn 2 ngàn đạo sĩ; biết rõ Ngài Mục Kiền Liên tuy có đại thần thông mà chẳng tự cứu mạng được; biết rõ bà mẹ của Bạc Câu La tự gieo mình vào lửa, tự trầm mình xuống nước mà vân không chết; lại cũng tự biết rõ có những nước mà chính bản thân Phật đi đến khất thực cũng không được cúng dường.

114 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Lại nữa, Phật cũng biết rõ chẳng phải chỉ cõi Dục mới có 3 thứ thọ nghiệp báo mà ở những cõi đầy lạc thú cũng vẫn bị khổ. Phật cũng biết rõ có người tuy ở nơi đầy lạc thú mà tâm vẫn tự tại, chẳng có thọ khổ, chẳng có thọ lạc như trường họp vua Phất Ca La có đầy đủ phước duyên, hóa hiện ra cả ngàn đóa sen ngàn cánh màu vàng, lớn bằng bánh xe khiến những người đến cầu Đạo đều xuất gia, đều viên thành Đạo quả.
Lại nữa, Phật cũng biết rõ chúng sanh tạo nghiệp ở đâu trong
3		cõi tạo nghiệp ở cõi Trời, ở cõi người... Neu ở cõi Diêm Phù Đề thì Phật biết rõ chúng sanh tạo nghiệp ở nước nào, ở thành nào, ở tụ lạc nào... Đâu đâu, Phật cũng đều biết rõ cả.
Lại nữa, Phật cũng biết rõ nhân duyên nghiệp báo của từng chúng sanh trong quá khứ, từ 1 đời, 2 đời... cho đên 100 đời, 1-000 đời...
Lại nữa, Phật cũng biết rõ các thiện nghiệp và bất thiện nghiệp của từng chúng sanh, ví như biêt rõ có người sẽ chêt vì bị tra tấn đâm chém, sẽ chết vì bị đầu độc hay vì tự sát..., biết rõ người nào có hành bô thí, bô thí những tài vật gì, bô thí cho ai, bố thí ở đâu; biết rõ người nào thọ giới hoặc tự nhiên giữ giới hoặc tâm sanh giới hoặc khuyết giới hoặc sanh nhất hạnh giới hoặc thiểu phần giới hoặc cụ túc giới hoặc thiện đạo giới v.v...
Lại nữa, Phật cũng biết rõ chúng sanh nào có đầy đủ nhân duyên để được quả báo. Ví như hạt giống, khi đã hội đủ các nhân duyên đất, phân, nước, v.v... thì sẽ nảy mâm, sanh cây vậy.
Chúng sanh do nghiệp báo dẫn dắt mà phải qua lại trong
6		đường, thọ thân các loài, trầm luân mãi trong biên Sanh Tử. Nghiệp tâm như nhà họa sĩ vẽ ra biêt bao nhiêu hình tượng khác nhau. Người tu chánh hạnh tạo thiện nghiệp thì sẽ được

QUYÊN 24 • 115
quả báo tốt, người tu tà hạnh tạo nghiệp ác thì sẽ phải thọ quả báo xấu.
-0O0-
Trong kinh Phân Biệt Nghiệp, Phật bảo ngài A Nan: “Này A Nan! Cũng có người làm ác mà sanh vào xứ lành; cũng có người làm thiện lại phải sanh vào xứ ảc”.
Ngài A Nan hỏi: “Bạch Thế Tôn! Sao lại có sự việc như vậy?”.
Phật dạy: “Người ở đời nay làm việc ác mà tội nghiệp quả báo ấy chưa chín, còn ở đời trước làm thiện mà phước nghiệp quả báo đã chín rồi nên tuy đòi này làm ác mà được hưởng quả báo của đời trước được dẫn sanh vào xứ lành vậy. Trái lại, người ở đời nay làm việc thiện mà phước quả báo ấy chưa chín, còn ở đời trước làm việc ác mà tội nghiệp của quả báo ấy đã chín muồi, nên tuy đời nay làm thiện mà phải thọ tội quả báo của đời trước khiến phải sanh vào xứ ác vậy. Lại có người thường làm việc ác mà khi gần chết chuyển tâm ác thành thiện thì cũng được sanh về cõi lành”.
Ngài A Nan hỏi: “Bạch Thế Tôn! Nghiệp quả chín rồi và nghiệp quả chưa chín thì đúng là như vậy. Nhưng người gần chết chỉ chuyển tâm ác thành thiện trong một thời gian quá ngắn ngủi thì làm sao chuyển nghiệp dễ dàng hơn người tu trọn đòi như vậy được?”.
Phật đáp: “Khi gần chết sức tâm rất mãnh liệt như ngọn lửa rất nhỏ có thể gây đám cháy lớn như một ít chất độc có thể gây chết chóc vậy. Người gần chết có sức tâm dõng mãnh hơn người tu cả trăm năm. Tối hậu tâm là đại tâm nên khi xả thân là xả nghiệp vậy. Ví như khi thế trận đang lâm nguy mà có

116 •LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
người dõng mãnh chẳng tiếc thân mạng xông vào cứu nguy thì có thể chuyển bại thành thắng vậy. Có người, ngay trước khi xả thân mạng hoát nhiên đốn ngộ, được quả A-la-hán”.
-0O0-
Trên đây nêu rõ những ví dụ về tội nghiệp báo, phước nghiệp báo và chuyển nghiệp báo. Hàng Thanh Văn chỉ biết các ác nghiệp báo và thiện nghiệp báo mà thôi. Chỉ có Phật mới biết rõ nghiệp báo của vô lượng chúng sanh một cách rốt ráo, vô ngại.
*		Lực thứ ba: Thiền giải thoát tam muội trí ỉựcẻ
Hỏi: Thể nào là “Thiền giải thoát tam muội trí lực"?
Đáp: Phật dùng trí huệ phân biệt tâm chúng sanh vào trong các thiền định có cấu, có tịnh.
Các thiền như 4 Thiền hữu lậu và vô lậu, 8 Giải thoát thiền Ba-la-mật, tức là 8 Giải Thoát Thiền Tam muội,... đều gọi là thiền định. Người vào thiền định phải định tâm, không để tâm tán loạn, không sanh ái kiến, không để cho phiền não trói buộc mới gọi là được chân thiền định.
Phật phân biệt rõ người vào thiền định mà còn khởi vi tế phiền não ngay trong chân như hoặc còn phân biệt các danh tự ở ngay trong định hoặc đã được định tâm hoặc chưa được định tâm hoặc thường hành thiền hoặc không thường hành thiền.
Phật biết rõ từng trường hợp như vậy nhằm chuyển hóa hoặc đối trị thích hợp với từng đối tượng. Ví như đối với người còn nhiều sân nhuế thì lấy tâm từ để đối trị; đối với người còn tham đắc dục lạc thì dạy pháp bất tịnh quán để đối trị; đối vói người ngu si thì dạy cách tư duy; đối với người

QUYÉN 24 • 117
trầm một thì lấy thiện dục tâm mà đối trị. Người vào định phải nên phân biệt như vậy. Ví như, ở một noi nào đó khi đang vào thiền mà sanh tâm mệt mỏi, thì phải quán ngay rằng: “Nay ta chưa được thiền mà sanh tâm mệt mỏi, Ta phải tinh tấn hơn nhiều nữa mới được thiền”.
Phật cũng biết có người dễ nhập định, dễ xuất định, có người khó nhập định, khó xuất định. Phật biết rõ người khó xuất nhập thiền định là người thất định cần phải làm cho họ sanh thiện dục tâm, say mê thiền định mới có thể giúp họ vào thiền định dễ dàng hơn, rồi sau đó họ sẽ dần dần được định tâm bền vững dẫn đến chứng được Đạo quả.
Chỉ có Phật mới được thậm thâm “Thiền Giải Thoát Tam muội Trí Lực” mà thôi.
*		Lực thứ tư: Thượng hạ căn trí lực
Hỏi: Thế nào gọi là "Thượng hạ căn trí lực”?
Đáp: Phật biết rõ chúng sanh độn căn, độn trí hoặc lợi căn, lọi trí. Độn căn, độn trí thì gọi là hạ. Lợi căn, lợi trí thì gọi là thượng.
Phật dùng trí lực này để phân biệt rõ người nào vào Sơ Thiền, người nào không vào được, người nào vào được Nhị Thiền, Tam Thiền, Tứ Thiền, người nào không vào được; người nào vào được Diệt Tận Định, người nào không vào được; người nào chứng được Đạo quả, được giải thoát v.v...
Phật tùy theo căn trí của chúng sanh mà chọn lựa pháp tu thích hợp để dạy cho họ. Có người Phật dạy theo hạnh Thanh Văn; có người Phật dạy tu hạnh Bồ tát; có người Phật dùng lời lẽ ngọt ngào; có người Phật dùng lời lẽ cứng rắn. Nói tóm lại, tùy theo căn trí của chúng sanh mà Phật dùng các phương tiện thiện xảo thích hợp, miễn sao khiến họ sanh được tín

118* LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
căn, tấn căn, niệm căn, định căn, huệ căn để rồi dần dần có được chánh trí.
Phật biết rõ có người rất lợi căn mà lại bị các kiết sử che tâm, như ông Ương Quần Lê Ma La..có người vừa lọi căn lại vừa không bị các kiết sử che tâm, như Ngài Mục Kiền Liên, ngài Xá Lợi Phất...; có người tuy độn căn mà không bị các kiết sử che tâm như Ngài Châu Lọi Bàn Đà v.v... Đối với hạng người độn căn thì Phật dạy cho họ Kiến Đế khiến họ đoạn được độn căn; đối với người lợi căn mà có nhiều kiết sử thì Phật dạy họ tư duy khiến các kiết sử dần dần được đoạn trừ.
Lại nữa, Phật biết rõ có người, tuy có triền phược nhưng nhờ có sức tinh tấn tu hành mà có thể được giải thoát, như Ông Ương Quần Lê, trước muốn hại Phật, hại mẹ, mà về sau lại được giải thoát; có người tuy tu ly dục, mà bị phiền trược, khiến có thể bị đọa, như có một vị Tỷ-kheo đã được Tứ Thiền mà sanh tâm tăng thượng mạn, nên bị đọa vào địa ngục; có người sa vào ác đạo rồi rất khó thoát ra; có người chỉ thọ khổ ở địa ngục trong một thời gian ngắn rồi được thoát khổ, sanh lên cõi trên.
Chỉ có Phật mới biết rõ căn tí của hết thảy chúng sanh như vậy.
*		Lực thứ năm: Chủng chủng dục trí lực
Hỏi: Thế nào gọi là “Chủng chùng dục trí lực”?
Đáp: Phật biết rõ dục tâm của chúng sanh, biết chúng sanh ham muốn gì; biết rõ những chúng sanh đắm chấp dục lạc, cũng như biết rõ những chúng sanh ham thích thiện dục.
Dục tâm của mỗi chúng sanh mỗi khác. Phật biết rõ tất cả. Ví như Phật biết rõ ngài Xá Lợi Phất thích trí huệ, ngài A

QUYẺN 24 • 119
Nan thích đa văn, ngài Ma Ha Ca Diếp thích tu hạnh Đầu Đà và hạnh viễn ly, bà Đa Bát Đa La thích tu hạnh bố thí, ngài La Hâu La thích tu trì giới, ông Đề Bà Đạt Đa ham mê tài lợi và danh vọng thế gian, ông Nan Đà đắm chấp dục lạc v.v... Như vậy, ngay trong chúng đệ tử của Phật, dục tâm của mỗi vị mỗi sai khác, Phật đều biết rõ cả.
-0O0-
Phàm phu thường bị 3 độc tham, sân, si che tâm mà gây ra biêt bao tội lôi. Bởi vậy nên Phật dạy các đệ tử phải biết rõ các tướng của 3 độc nơi chúng sanh để chọn các pháp phương tiện thích nghi nhăm hóa độ họ. Ví như đối với người nhiều sân nhuê, thì dùng từ tâm để đối trị; đối vói người nhiều dâm dục, thì dạy họ quán bất tịnh, đối với người ngu si, thì dạy họ quán pháp Duyên khởi... Như vậy, phải tùy theo dục tâm của mỗi người mà nói pháp.
*		Lực thứ sáu: Chủng chủng tánh trí lực
Hỏi: Thê nào gọi ỉà “Chủng chủng tánh trí lực”?
Đáp: Phật phân biệt rõ tánh đức của chúng sanh mỗi mỗi sai khác nhauế Sở dĩ mồi chúng sanh có căn tánh riêng vì đã chứa nhóm các tập quán khác nhau. Lâu ngày, các tập quán ây trở thành căn tánh, trở thành dục tâm riêng, rồi mỗi chúng sanh theo căn tánh riêng của mình mà hành động.
Phật biết rõ căn tánh của từng chúng sanh; biết rõ chúng sanh có thiện căn hoặc ác căn; biêt rõ chúng sanh nào độ được; chúng sanh nào không thể độ được.
Phật cũng biết rõ, ở nơi mỗi chúng sanh có sự liên hệ mật thiết giữa các kiến chấp trong hiện tại với sự hình thành cac

120 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
kiết sử và nhiễm dục tâm trong tương lai. Tuy nay dục tâm chưa sanh mà Phật đã thấy trước chiều hướng sanh khởi của dục tâm nơi mỗi chúng sanh dẫn đến thấy trước quả báo mà mỗi chúng sanh sẽ phải thọ.
Do vậy, Phật biết rõ chúng sanh nào độ được, chúng sanh nào không độ được; biết rõ chúng sanh nào có thể độ được ngay ở đời này hoặc đời sau mới độ được, hoặc phải chịu cảnh mù lòa mới độ được, hoặc chỉ có Phật mới độ được, hoặc chỉ có Bồ tát mới độ được, hoặc chỉ có Thanh Văn mới độ được, hoặc chỉ cần nói ít đã có thể độ được; hoặc phải tán thán mói độ được, hoặc phải chế phục mới độ được, hoặc có sự tiếp sức mới độ được, hoặc nghe pháp xong phải đợi thời gian suy nghĩ mới độ được, hoặc phải dùng lời ngọt ngào mới độ được, hoặc phải dùng lời cứng răn mới độ được, hoặc phải vạch rõ sự phân biệt giữa tà kiến và chánh kiên mói khiến tự độ được.
Lại nữa, Phật biết rõ, trong chúng sanh, có người chấp có, có người chấp KHÔNG, có người chấp thường, có người chấp đoạn, có người nhiều tà chấp, có người thích văng lặng, có người thích náo nhiệt, có người ham ăn uông, có người ham vui chơi, có người quý thiền định, có người quý trì giới, có người quý trí huệ... Phải biết rõ căn tánh riêng của từng chúng sanh mói có thể dẫn dắt họ vào Đạo được.
Lại nữa, Phật biết rõ trong chúng sanh có ngiiời sợ sanh tử, có người không sợ sanh tử, có người phiên não nặng nê, có người phiền não nhẹ mỏng, có người thích nghiên cứu thâm sâu, có người chỉ ham nghe những pháp dễ hiểu, có người biết 12 nhập, có người biết 18 giới, có người biêt 12 nhân duyên, có người biết Thánh Đế v.v... Hết thảy căn tánh sai khác nhau của chúng sanh, Phật đều thấy, đều biết rõ, nên chỉ có Phật mới có được “Chủng chủng tánh trí lực” vô ngại mà thôi.

QUYẺN 24 • 121
*		Lực thứ bảy: Đạo trí lực
Hỏi: Thế nào gọi là “Đạo trí lực”?
Đáp: Phật biết rõ tầm mức hiểu Đạo của từng chúng sanh, biết rõ các lối hiểu Đạo của thế gian và xuất thế gian.
Có người nói nghiệp tức là Đạo vì theo họ chúng sanh do duyên nghiệp mà được dẫn sanh vào trong 5 đạo. Có người nói có nghiệp mà đoạn được nghiệp là vào được 3 Thừa Thánh Đạo, là được vô lậu tư duy. Có người nói 5 trí Tam muội, 5 phần pháp thân là Đạo. Có người nói trú ở nơi hết thảy xứ để làm lợi ích cho chúng sanh là Đạo. Có người nói 4 Thiền là chỗ chí Đạo, vì theo họ thì vào được 4 Thiền khiến tâm chẳng còn bị loạn động. Có người nói Thân Niệm Xứ là chỗ chí Đạo, vì là gốc của hết thảy các lợi ích. Có người nói Vô Lậu Đạo mới là Thánh Đạo. Có người nói thiện, ác đều nhiếp vào trong Thánh Đạo cả v.v...
Kinh Mao Thọ nói: “Phật chánh biến tri, minh liễu lý đạo hơn hết”. Như vậy chỉ có Phật mói có thậm thâm “Đạo trí lực” mà thôi.
*		Lực thứ tám: Túc mạng trí lực
Hỏi: Thế nào gọi là “Túc mạng trí lực ”?
Đáp: Túc mạng trí lực là trí huệ lực biết rõ các việc ở đời trước của mình và của người. Túc mạng trí lực phải hội đủ cả 3 nghĩa. Đó là:
-		Thông.
-		Minh.
-		Lực.

122 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Phàm phu chỉ có “Thông”, chỉ thông suốt được chỗ mình mong muốn theo trí thế gian.
Thanh Văn có cả “Thông” và “Minh”, có Vô Lậu Huệ biết rõ nghiệp nhân duyên.
Chỉ có Phật mới đầy đủ cả “Thông”, “Minh” và “Lực”.
Thanh Văn, do biết được các nghiệp nhân duyên, nên có cả Thông lẫn Minh. Phải tu đến Đệ Bát Địa, vào được Kiến Đạo, mới có được một phần Túc Mạng Trí Lực. Bởi nhân duyên vậy, nên có thuyết nói rằng: “Thông biến thành Minh khiến có thể thấy được Căn Bản Trí. Từ đó dẫn sanh Túc Mạng Trí”. Lại có thuyết nói: “Do biết tập khí nhân duyên, nên Thông biến thành Minh”.
Hỏi: Phật khi còn là Bồ tát được ỉỵ dục rồi, được Vô Sở Hữu Xứ rồi, sau đó mới vào được Thánh Đạo. Như vậy, vì sao lại nói “Trong đêm thành Đạo, Phật ban đầu được Sơ Minh
Đáp: Phật vì chúng sanh mà nói: “Trong đêm thành Đạo, lúc ban đầu Ta được Sơ Minh”.
Ví như con vua, khi chưa lên ngôi thì còn gọi là Vương Tử. Khi đã lên ngôi rồi, nhà vua vẫn nói với thần dân rằng: “Lúc ban đầu sanh ra, Ta là Vương Tử”. Phật cũng như vậy. Tuy Thông đã chuyển thành Minh trước đó rồi, nhưng khi được Túc Mạng Minh, Phật nói như vậy cũng chẳng có gì sai cả.
Hỏi: Thông và Minh khác nhau như thế nào?
Đáp: Thông là biết được túc mạng của mình và của người trong quá khứ. Minh là biết được hạnh nghiệp nhân duyên của mình và của người trong quá khứ.
Thông là biết được việc sanh chỗ này chỗ kia của mình

QUYÊN 24 • 123
và của người. Minh là biết được các hạnh nghiệp nhân duyên dung hợp của mình và của người.
Phật dùng Túc Mạng Minh biết rõ quá khứ của mình và biết rõ quá khứ của từng chủng sanh tong vô lượng kiếp về trước.
Chỉ có Phật mới có đầy đủ “Túc mạng trí lực”.
*		Lực thứ chín: Sanh tử trí lực
Hỏi: Thể nào gọi ỉà “Sanh tử trí lực ’’?
Đáp: Phật dùng Phật nhãn thấy chúng sanh trong vô lượng thế giới thành tựu các nghiệp thiện ác như thế nào, và khi mạng chung sẽ bị các nghiệp lực dẫn sanh ở cảnh giói nào trong các đường sanh tò. Chúng sanh sanh ở đâu, chết ở đâu, Phật đều biết rõ cả.
Với thiên nhãn cũng thấy được chỗ sanh, chỗ chết của chúng sanh nhưng chỉ hạn chế trong một phạm vi nhỏ hẹp. Ví như Phạm Thiên chỉ thấy trong phạm vi Phạm Thế Giới. Trái lại, với Phật nhãn, Phật thấy được chúng sanh trong vô lượng thế giới.
Lại nữa, Thiên nhãn chỉ có Thông mà chưa có được Minh. Còn Phật nhãn có đầy đủ cả Thông lẫn Minh.
Như vậy, chi có Phật mới đầy đủ “Sanh Tử trí lực”.
*		Lực thứ mười: Lậu tận trí lực
Hỏi: Thể nào gọi là "Lậu tận trí lực”?
Đáp: Phật biết rõ tự mình đã tận đoạn các tập khí, đã được Vô Lậu Tâm Giải thoát, Vô Lậu Trí Giải thoát, vĩnh viễn chẳng còn sanh lại nữa. Phật cũng biết rõ những chúng sanh nào đã tận đoạn được các tập khí, đã được Vô Lậu Tâm Giải thoát, Vô Lậu Trí Giải thoát, vĩnh viễn chẳng còn sanh lại nữa.

124 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Thanh Văn chỉ có tư duy đoạn kiết sử. Trái lại Phật là bậc Nhất Thiết Trí, nên ở Nhất Tâm đoạn sạch hết thảy các chướng, cũng ở nơi Nhất Tâm được hết thảy các pháp. Phật lại dùng trí huệ đoạn hết thảy phiền não cho chính mình và cho chứng sanh.
Trong kinh Tịnh Thuyết có nói: “Phật vì chúng sanh phân biệt 98 sử và 196 triền. Chỉ có Phật mói biết rốt ráo như vậy, Phật dạy chúng sanh tu Khổ Pháp Trí, Khổ Tưởng Trí để đoạn các kiét sử, dẫn đến Đạo Tưởng”.
Như vậy, chỉ có Phật mới đầy đủ “Lậu tận trí lực”.
Hỏi: Vĩ sao nói 10 lực là tối thắng?
Đáp: Người có được một trí lực là có thể dung nhiếp được cả 10 trí lực. Nhưng chỉ có người được Lậu tận trí lực mới vào được Niết bàn. Bởi vậy nên nói 10 trí lực đều là Vô Ngại Giải Thoát.
Hỏi: Chỉ riêng Phật mới cỏ 10 trí lực. Như vậy các đệ tử của Phật làm sao mà có được?
Đáp: Vì muốn đoạn nghi cho người vô trí, vì muốn họ sanh tín tâm thanh tịnh nên nói “Chỉ có Phật mới có 10 lực, 4 Vô sở úy, mới là bậc có đầy đủ uy đức an lập đại chúng, giáo hóa chứng sanh. Hàng ngoại đạo dân đên Chư Thiên chăng ai có được như vậy.”
Hỏi: Người đời còn không tự tán thản. Như vậy, vì sao Phật lại tán thản 10 Phật lực?
Đáp: Tự khen, tự chê đều chẳng nên làm, như bài kệ thuyết.
Tự khen và tự chê,
Khen người cũng chê người,

QUYẺN 24 ế 125
Cả bốn việc như vậy Người trí chảng nên làm.
Phật chẳng còn chấp ngã nhưng vì muốn độ chúng sanh mà nói ra 10 Phật lực. Đây là vì thương xót chúng sanh chẳng phải tự tán thán vậy. Ví như trước cảnh con buôn gian xảo, phỉnh gạt khách hàng, người có lương tri mạnh dạn nói lên lời chân thật, để khách hàng khỏi bị lường gạt. Ví như người thầy thuốc thương xót người bệnh nặng mà cho uống toàn thuốc tốt để người bệnh mau được bình phục. Phật vì lọi ích chúng sanh mà nói ra 10 Phật lực chẳng phải vì tự tán thán hay vì danh vọng vậy.
Ví như ánh sáng mặt trời xé tan màn đêm u ám, sưởi ấm muôn loài, khử trừ các khí độc, đem lại bầu trời trong sáng, an lành và vui tươi. 10 Phật lực có công năng phá tan mê ám của chúng sanh, tăng ích trí tuệ, dẹp sạch tà giáo nên Phật đã vì hàng Thanh Văn nói ra ý nghĩa của 10 lực.
Phật có đầy đủ 10 Phật lực nên mới có thể vì đại chúng trời, người, quỷ thần nói pháp vậy.
Phật là đấng tối tôn, tối trọng vì hết thảy chúng sanh tu hết thảy các pháp, nên tự nói ra các pháp mà chẳng có sợ hãi. Phật trong nhiều đời nhiều kiếp thường sanh trong nhà quyền quý, vương giả nên chẳng có sợ hãi. Chỉ những người ở các nước nhỏ thường bị đe dọa xâm lăng mới hay sợ hãi; còn Phật sanh ở nước Ca Tỳ La Vệ giàu mạnh nên chẳng có sợ hãi. Chi những người sắc diện khô cằn mới hay có mặc cảm, hay sợ hãi; còn Phật diện mạo oai nghiêm, tuấn tú nên chẳng có sợ hãi. Chỉ những người nói năng vụng về, ngang ngược mới hay sợ hãi; còn Phật nói ra lời chân thật, không mau, không chậm, nghĩa lý phân minh, khúc chiết thanh cao, ly dục, không nhiễm trước, vô ngại, giải

126 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
thoát nên khi dẫn luận, khi thuyết pháp, Phật chẳng có chút sợ hãi.
Người nghe Phật nói trừ được ngu si, ám muội, tăng thêm trí huệ, nên hoan hỷ tín thọ, muốn được nghe mãi chẳng có nhàm chán lại trừ được mê lầm, tội lỗi nên được thanh tịnh an ổn.
Phật tùy đối tượng chúng sanh dùng đủ các thứ thí dụ, đủ các nhân duyên để khai thị Đạo Giải Thoát. Các luận nghị thế gian đều chẳng có thể sánh kịp. Bởi vậy nên trong bất cứ tình huông nào Phật cũng chăng hê có sợ hãi.
Do Phật có đầy đủ 10 Phật lực nên được đầy đủ Vô sở úy vậy.
(Hết quyển 24)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• • Quyển 25

Phẩm Thứ Nhất
(TIẾP THEO)

4 Vô Sở Úy - 4 Vô Ngại Trí
1.	4 Vô sở úy:
Phật nói ra 4 Vô sở úy là 4 đức không sợ hãi. Đó là:
1)		Nhất thiết trí Vô sở ủy.
Phật nói: “Ta là bậc Nhất Thiết Trí. Cho nên Ta được an ôn, được Vô sở úy”.
2)		Lậu tận Vô sở úy:
Phật nói: “Ta đã tận hết thảy các lậu cho nên Ta được an ổn, được Vô sở úy”.
3)		Thuyết Chướng đạo Vô sở úy:
Phật nói: “Ta đã được như thật pháp khiến các chướng pháp chăng có thê làm chướng ngại đạo của Ta cho nên Ta được an ổn, được Vô sở úy”
4)		Thuyết Thảnh Đạo Vô sở úy :
Phật nói: “Ta có thánh đạo vượt ra khỏi thế gian khiến những người hành đạo của Ta được thoát khỏi các khổ, cho nên Ta được an ổn, được Vô sở úy”.
Hỏi: Vì sao Phật nói ra 4 Vô sở úy?
Đáp: Vì Phật đã tự xưng là Vô sở úy nên nói ra 4 Vô sở úy để đoạn nghi cho chúng sanh.

130 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Phật đã tu khổ hạnh cùng với các Ngoại đạo trong suốt 6 năm dài mà vẫn chẳng thấy được trí huệ nên đã ròi bỏ rừng già, tự đi tìm lý giải thoát, sau khi thành Đạo dưới gốc cây Bồ Đề, Phật có được đại trí huệ, quang minh, chê phục được các tà giáo Ngoại đạo. Hàng ngoại đạo uất hận, phỉ báng Phật tìm mọi cách để triệt hạ oai đức của Phật. Họ còn vu oan giá họa Phật, như khi Ôn Đà Lợi tự sát, họ đã đem xác người con gái ấy chôn cạnh tịnh xá của Phật, rồi phao tin đồn xấu về Phật. Bởi các nhân duyên ấy, nên Phật nói ra 4 Vô sở úy để xóa tan sự phỉ báng của hàng ngoại đạo và cũng để đoạn nghi cho chúng sanh.
Phật dạy: “Chẳng ai biết đến Ta, Ta cũng chẳng sợ vì Ta đã tận diệt các lậu tập. Nếu có ai nói Ta chưa được tận lậu, chưa chứng Niết bàn, Ta cũng chẳng sợ”.
Chỉ có Phật mới tận hết các lậu, diệt hết các khổ, được Nhất Thiết Trí mới nói ra được 4 Vô sở úy như đã nêu trên đây, chẳng có ai có thể được như vậy cả.
-		Do đã đầy đủ công đức mà có được các Vô sở úy thứ 1 và thứ 2.
-		Do đã đầy đủ lợi ích cho chúng sanh mà được các Vô sở úy thử 3 và thứ 4.
Hỏi: 10 lực là trí, 4 Vô sở úy cũng là trí. Như vậy có khác gì nhau không?
Đáp: Phật có vô lượng công đức.
Khi diễn bày nghĩa rộng, bao quát thì nói đến Lực; còn khi nói tóm yếu thì nói đến Vô úy. Khi nói về sự phá hủỵ vô minh, hiển bày các thiện pháp thì nói về Lực; khi nói vê sự chứa nhóm trí huệ thì nói về Vô úy.

QUYỂN 25 • 131
Lại nữa, trí vô úy mới được gọi là huệ. Vô úy phát sanh lực để đối trị các tà pháp Ngoại đạo. Vô úy như vị lương y có đây đủ các phương thuôc hay, đây đủ các phương tiện để trị bệnh, các phương thuốc hay đó, các phương tiện khác để chữa trị bệnh đó đều là lực. Nói tóm lại, các phương tiện trí và lực còn tiềm năng khác khởi các phương tiện trí và Vô úy.
II.		4 Vô ngại trí:
4		Vô ngại trí là 4 đức trí không bị ngăn ngại. Đó là:
1)		Pháp Vô ngại trí:
Đây là trí biết rõ các pháp, chẳng có gì ngăn ngại.
2)		Nghĩa Vô ngại trí:
Đây là trí biết rõ nghĩa của các pháp, giảng rõ nghĩa lý của các pháp, chẳng có gì ngăn ngại.
3)		Từ Vô ngại trí:
Đây là trí biết rõ các danh tự ngôn ngữ, chẳng có gì ngăn ngại pháp.
4)		Lạc thuyết Vô ngại trí:
Đây là trí biết rõ căn tánh chúng sanh, nên vui thuyết pháp, chẳng hề thối chuyển, chẳng có gì ngăn ngại.
Hỏi: Vì sao nói Phật cỏ đầy đủ 4 Vô sở úy và 4 Vô ngại trí?
Đáp: Vì Phật có vô lượng trí huệ công đức nên thường được vô ngại, tự tại thường được Vô sở úy.
Không có ai dám điều ngự cả đại chúng đông đảo gồm đủ thành phần giai cấp trong xã hội loài người gồm cả chư Thiên, Long, quỷ, thân... Phật ở giữ đại chúng chẳng hề có sợ hãi nên được tự tại, vô ngại làm công việc ấyế

132 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Các luận sư Ngoại đạo do tâm kiêu mạn, khinh miệt thiên hạ, phỉ báng pháp của người khác nên chẳng có thể điều ngự được đại chúng đông đảo, chẳng có thể thu phục được nhân tâm. Thế nhưng, có rất nhiều vị đại luận sư Ngoại đạo khi đã được gặp Phật, được nghe chánh pháp đều chuyển tâm xin quy y theo Phật và đều được Phật độ. Ví như 5 vị Đạo sĩ nhóm ngài Kiều Trần Như, ngài Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp với 1.000 Đạo sĩ quấn tóc, ngài Mục Kiền Liên, ngài Xá Lợi Phất v.v...
Hàng đệ tử của Phật trong cõi Diêm Phù Đe gồm đủ hạng người, từ các bậc vua chúa như vua Ba Tư Nặc, vua Tần Bà Sa La..các Bà-la-môn dẫn đến cả những người thuộc giai cấp Thủ Đà La... Tất cả đều được Phật độ.
Hỏi: 10 Phật lực và 4 Vô sở úy liên hệ với nhau như thế nào?
Đáp: Thị xứ phi xứ trí lực (Lực thứ 1) nhiếp về Nhất thiết trí vô sở úy (Vô sở úy thứ 1).
Lậu tận trí lực (Lực thứ 10) nhiếp về Lậu tận vô sở úy (Vô sở úy thứ 2)
Còn 8 lực khác (từ lực thứ 2 đến lực thứ 9) nhiếp về 2 Vô sở úy thứ 3 và thứ 4.
Như Phật dạy ngài A Nan: “Hết thảy chỗ thế gian không biết đến, Phật đều biết khắp cả. Cho nên, Phật được gọi là Tam Miệu Tam Phật Đà”.
Hỏi: Trước đây cỏ nói hàng ngoại đạo nêu lên 14 lời vấn nạn mà Phật không đáp. Ngoài ra có vô số các pháp như pháp sắc, pháp vô sắc, pháp thấy được (hữu kiến), pháp không thấy được (vô kiến), pháp hữu lậu, pháp vô ỉậuv.v...

QUYÊN 25 • 133
Vì sao Phật chỉ nói một thứ đạo mà thôi? Phải chăng còn có rất nhiều pháp khác mà Phật không biết?
Đáp: Phật nói: “Ở noi các pháp, Ta đã lậu tận. Nếu có ai nói Ta chưa lậu tận, thì Ta cũng chẳng có gì sợ hãi cả”.
Hỏi: Thế nào gọi là “lậu tận ”?
Đáp: Lậu tức là phiền não. Thân tâm uế trược; đầy phiền não, đăm châp 6 tình gọi là lậu.
Có 3 thứ lậu, đó là:
-		Dục lậu.
-		Hữu lậu.
-		Vô minh lậu.
Trong kinh có phân biệt 7 lậu chướng Đạo pháp gồm các nghiệp hữu lậu và hết thảy các phiền não chướng. Nếu trì giới, tu các thiện đạo, thọ các thiền vị thì không chướng Niết bàn. Nêu hành các pháp bất thiện và các pháp vô ký, thì gọi là chướng Niết bàn.
Lại có thuyết nói Định và Huệ là 2 thắng pháp dẫn đến Niết bàn.
Lại có thuyết nói Giới, Định, Huệ là 3 thắng pháp dẫn đến Niết bàn.
Lại có thuyết nói 4 Thánh Đế là 4 thắng pháp dẫn đến Niết bàn.
Lại có thuyết nói 5 căn xuất thế gian, 6 tánh xuất ly, 7 giác chi, 8 Thánh đạo đều dẫn đến Niết bàn.
Lại có thuyết phủ nhận tất cả những điều nêu trên đây. Phật đã lậu tận chẳng có trụ chấp vào bất cứ pháp nào trên đây nên chăng có gì sợ hãi.

134 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Hỏi: Vì sao nói “Phật chỉ thành an lập trú xứ A Lê Da ”?
Đáp: Lấy đức độ để làm lợi lạc cho chúng sanh là an lập trú xứ A Lê Da. Đây là bản nguyện của bậc Thánh. Bởi vậy nên Phật chí thành an lập trú xứ A Lê Da.
Lại nữa, Phật tự diệt ác nơi mình và cũng diệt ác noi chúng sanh nên gọi là an lập trú xứ A Lê Da. Ví như Phật nói pháp 4 Thánh Đế, 3 phen chuyển 12 hạnh pháp luân khiến hết thảy nghi hối, hết thảy tà kiến đều tiêu trừ, hết thảy các vấn nạn khúc mắc đều được giải tỏa nên gọi là an lập trú xứ A Lê Da.
Bởi nhân duyên vậy, nên trong đại chúng, Phật nói “Ta có 10 lực, 4 Vô sở úy, 4 Vô ngại trí. Nay Ta chí thành vì hết thảy thế gian không phân biệt người trí, người vô trí, người tin, người không tin... nói pháp. Tất cả hãy đến với Ta, Ta sẽ giảng giải cho nghe”.
Phật, ở trong đại chúng, chẳng có sợ hãi. Ví như sư tử chúa đi đâu, các loài thú đều im lặng, ẩn trốn như vậy gọi là Vô sở úy. Vì Phật đã được vô ngại giải thoát đã đầy đủ 4 chánh cần, 37 Phẩm Trợ Đạo, 18 bất cộng pháp, 3 giải thoát môn, 4 như ý túc, 5 vô lậu căn, 10 lực... Nên lòi Phật nói ra được chúng sanh tín thọ.
Lại nữa, vì Phật có Tam muội Vương Tam muội là noi xuất sanh 4 Vô ngại trí, vô ngại giải thoát nên lời nói từ kim khẩu của Phật có oai lực hàng phục Ma Vương, chiêu cảm Ngoại đạo, diệt hết tà kiến chấp. Ví như Phật thuyết pháp 4 Thánh Đế, thuyết 5 ấm vô ngã... khiến chủng sanh dứt được tà chấp, khởi được chánh tín, hành chánh Đạo.
Phật thuyết pháp như sư tử hống có uy lực làm chúng ma khiếp sợ. Ví như sư tử gầm lên làm cho các thú trong rừng đều sợ hãi.

QUYÉN 25 • 135
Lời nói của Phật đầy uy lực nhưng lại nhu nhuyến, thanh tịnh khiến người nghe chẳng có nhàm chán, dứt được ác, hành thiện được phước báo sanh lên cõi Trời, vào Niết bàn an lạc.
Trong kinh nói: “Khi Phật thuyết về 4 Thánh Đế, hàng chư Thiên cũng sợ hãi nghĩ rằng vạn pháp đều là vô thường, là khổ, là không, là vô ngã thì rồi đây phước lạc ở cõi Trời cũng sẽ phải dứt. Hàng chư Thiên lại nghĩ rằng trừ người đã ly dục ra, tất cả hạng người khác đều chẳng sao thoát được vô thường nên đều sợ hãi, phải tu ly dục mói thoát khỏi vô thường, mới thoát khỏi sợ hãi vậy”.
Phật y chỉ nơi 10 lực, 4 Vô sở úy, 4 Vô ngại trí dẫn dắt chúng sanh thoát ra khỏi lưới của ác ma. Các hàng Trời nghe Phật nói sanh tín tâm, hoan hỷ, tinh tấn tu hành, vượt ra khỏi 3 cõiệ Các bậc Thánh Hiền nghe Phật nói pháp liền vào được 3 Thừa Đạo.
Như vậy, do khát ái, đắm chấp dục lạc thế gian mới sanh sợ hãi khi nghe Phật nói pháp. Còn nếu nghe Phật thuyết pháp mà sanh tín tâm thanh tịnh, tinh tấn tu hành thì sẽ được đến Niết bàn an lạc.
Hỏi: Vì sao nói Phật thuyết pháp như sư tử hổng?
Đáp: Sử tử là chúa tể của các loài thú; tiếng gầm của sư tử oai hùng vang dội cả khu rừng, khiến các loài thú đều sợ hãi, ẩn trốn. Phật là vị Pháp Vương; lời nói từ kim khẩu của Phật phát ra oai hùng, rõ ràng quyết định. Bởi vậy nên nói Phật thuyết pháp như sư tử hống.
Lòi nói từ kim khẩu của Phật có đầy đủ 20 đặc tính nêu như sau đây:
-		Lời nói y chỉ nơi 10 lực.

136 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
-		Giọng nói rõ ràng, dễ nghe.
-		Lòi nói quyết định, không sợ hãi.
-		Âm hưởng êm dịu.
-		Nói các pháp vi diệu, chưa từng có.
-		Khuyên đại chúng tinh tấn tu tập.
-		Khiến các ác ma sợ hãi.
-		Khiến tâm trí ác ma bị tán loạn.
-		Khiến chư Thiên hoan hỷ.
-		Đoạn hết lưới ma.
-		Phá hết các câu móc của ma.
-		Hiển bày cảnh giới thanh tịnh, xa lìa cảnh giới ma.
-		Khiến thiện căn tăng trưởng.
-		Khiến ác pháp suy giảm.
-		Khai thị rõ ràng về nghiệp báo.
-		Thuyết các pháp thanh tịnh.
-		Dan dắt phàm phu vào Thánh Đạo.
-		Khiến chúng sanh vào được 3 Thừa Đạo
-		Khiến chúng sanh được lậu tận.
-		Khiến chúng sanh được viên thành Đạo nghiệp.
Do các đặc tính nêu trên đây nên nói Phật thuyết pháp như sư tử hống vậy.
Lại nữa, Phật còn được gọi là vị Phạm Luân, vì Phật chuyển được hạnh luân thanh tịnh, đầy đủ 4 niệm xứ, 5 căn,
5		lực, 4 chánh cần, 4 như ý túc, 3 giải thoát môn, thiền định,

QUYỂN 25 • 137
trí huệ; lại dùng như tánh vô lậu giới làm xe, dùng 7 giác chi làm chuồi anh lạc để tự trang nghiêm đầy đủ vô tránh kiến đạo, chuyển tà tâm của chúng sanh thành tín tâm thanh tịnh dần dần vào được chánh Đạo.
Phật dùng diệu pháp sư từ hống phá được ma luân, tức là phá được 12 mắc xích duyên khởi, khiến cỗ xe sanh tử phải tự tán hoại; lại tiêu trừ phiền não, đoạn tận các nghiệp chướng, dứt sạch các khổ, khiến người tu hành sanh tâm hoan hỷ.
Phật luân của Phật chẳng có ai lay chuyển được nên nói “Phật chuyển thanh tịnh hạnh luân”.
Hỏi: Phật và Chuyển Luân Thánh Vương cỏ những điểm đồng và khác nhau như thế nào?
Đáp: Chuyển Luân Thảnh Vương là vị vua tại gia thành tựu gia nghiệp, thọ các danh tướng của 1 vị đại vương có đầy đủ 7 báu trang nghiêm, dùng bốn nhiếp pháp để trị nước, an dân.
Phật là vị Chuyển Luân Thánh Vương xuất gia đầy đủ các oai nghi, đầy đủ 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp thường ở nơi tánh thanh tịnh tự tại vô ngại. Phật là đấng có trí huệ vô thượng, đầy đủ cam lồ vị, được chúng sanh khắp ba cõi tôn kính, cúng dường. Phật phá sạch các oán tặc phiền não đem lại sự hoan hỷ cho hàng Hữu Học và Vô Học. Phật có đầy đủ
7		giác chi, có vô lượng pháp bảo, có 8 vạn 4 ngàn pháp môn siêu xuất thế gian, có 4 nhiếp pháp để điều phục chúng sanh, có 4 Thánh Đế làm quy nguyên cho vương pháp. Các vị đại đệ tử của Phật như ngài Ca Diếp, Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên... ví như những dũng tướng khéo trị Phật quốc đều có vô lượng diệu lạc vô lậu để dùng bố thí cho chúng sanh, dạy chúng sanh hành các thiện pháp.
Chuyển Luân Thánh Vương chưa ly ái dục.

138* LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Phật đã ly hết thảy các phiền não, vĩnh viễn xa lìa ái dục. Chuyển Luân Thánh Vương trị vì trong 1 lãnh thổ có hạn lượng.
Phật chuyển pháp ừong vô lượng, vô biên thế giói.
Chuyển Luân Thánh Vương còn cầu vui ở ngoại pháp.
Phật có tự lạc đầy đủ. Người gặp Phật nghe pháp được tiêu trừ hết các khổ, dứt được các lậu nghiệp. Phật dạy: “Ta lấy hết thảy các pháp có công năng tiêu trừ các khổ của thế gian làm bảo luân”.
Chuyển Luân Thánh Vương còn bị 3 độc làm não loạn.
Phật đã tận đoạn 3 độc.
Chuyển Luân Thánh Vương chết rồi chẳng có ai tiếp tục thế nghiệp.
Phật nhập Niết bàn rồi vẫn còn vô lượng các vị thánh kế tục thánh nghiệp. Bảo luân thế gian là hữu lậu. Phật luân là vô lậu.
Bảo luân thế gian còn kiết sử; Phật luân phá sạch các kiết sử.
Bảo luân thế gian là hữu lượng. Phật luân là vô lượng. Neu nhất tâm thanh tịnh y theo pháp luân của Phật mà tu hành thì trong vô lượng kiếp sẽ được đầy đủ thiện pháp, đầy đủ trí huệ.
-oOo-
Khi Phật mới thành đạo có Phạm Thiên Vương đến cung thỉnh Phật chuyển pháp luân. Bởi vậy nên pháp luân của Phật còn được gọi là Phạm luân.
Khi Phật ở thành Ba La Nại chuyển pháp luân, tiếng của Phật vang xa đến tận cõi trời Phạm Thiên, nên tiếng nói của Phật còn được gọi là Phạm Thiên âm.

QUYÊN 25 • 139
Hỏi: Nghĩa của Pháp luân và Phạm luân có gì sai khác nhau không?
Đáp: Nghĩa của Pháp luân và Phạm luân chẳng có gì sai khác. Sở dĩ có tên khác nhau vì thính chúng có sai khác vậy. Khi Phật thuyết cho hàng người nghe thì gọi là pháp luân. Khi Phật thuyết cho hàng Trời Phạm Thiên nghe thì gọi là phạm luân.
Hỏi: Pháp như thế nào mới gọi ỉà pháp vô ủy?
Đáp: Ví như 10 Phật lực là pháp vô úy. Vì sao? Vì ở nơi đây có tương ưng với trí. Nhưng nếu còn tương ưng với ý pháp thì trong tâm vẫn còn sợ hãi, là chưa được vô úy. Ví như hành bô thí mà không châp có người cho, có người nhận và có vật cho thì trong tâm được vô úy vì tương ưng với xả tâm, tương ưng vói trí huệ vậy.
Hỏi: Tướng của 4 hạnh vô ủy như thế nào?
Đáp: Tướng của 4 hạnh vô úy có thể biết thông qua các dụ sau đây:
-		Hạnh vô úy thứ nhất ví như thầy thuốc và các thuốc trị bệnh.
-		Hạnh vô úy thứ hai ví như sự chuẩn bệnh cho thuốc.
-		Hạnh vô úy thứ ba ví như sự kiêng cử khi dùng thuốc.
-		Hạnh vô úy thứ tư ví như trạng thái an ổn khi lành bệnh.
Lại nữa, 4 hạnh vô úy nói ỉên các ý nghĩa sau đây:
-		Hạnh vô úy thứ nhất nói về hết thảy trí.
-		Hạnh vô úy thứ hai nói về hét thảy các phiền não đều đã tận.

140 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
-		Hạnh vô úy thứ ba nói về các pháp chẳng có nhầm lẫn.
-		Hạnh vô úy thứ tư nói về sự an lạc ở Niết bàn.
Hỏi: Đã là Thật Pháp rồi, vỉ sao còn phân biệt các tướng?
Đáp: Phật pháp là bất khả đắc, ví như hư không. Vì là bất khả đắc, nên tuy có phân biệt nói ra các tướng mà chăng có trụ chấp. Ví như vạn pháp đều nương vào hư không mà được dựng lập, nhưng hư không vẫn chẳng có tăng, chẳng có giảm vậy.
Trường hợp 4 vô sở úy cũng là như vậy. Phật nhằm độ thoát chúng sanh mà nói có đoạn trừ hêt thảy phiên não kiêt sử, nói có chứng đắc giải thoát Niêt bàn; nhưng tât cả đêu là bất khả đắc.
Như bài kệ sau đây:
Tin các pháp đều KHÔNG Là tùy thuận chánh lý.
Chảng tin nơi pháp KHÔNG Là tà vạy, lỗi lầm.
Nếu chấp là không ươn,
Thì chẳng có tạo nghiệp:
Chưa tạo, nghiệp đã có;
Chẳng tạo, nghiệp vẫn sanh.
Như vậy, các pháp tướng Chẳng sao suy lường được.
Các pháp tuy sai khác,
Nhưng đều tự tướng KHÔNG.
Nếu đoạn dứt tâm hành,

QUYỂN 25 • 141
Không y chỉ nói năng,
Lìa hai chấp CÓ, KHÔNG,
Tâm tự nhiên thanh tịnh.
Hỏi: Trong pháp Thanh Văn cỏ nói đến 10 lực và 4 vô sở uý không?
Đáp: Kinh Thanh Văn không có nói đến 10 lực và 4 vô sở uý. Phật vì hàng Thanh Văn nói 4 Thánh Đế và 12 Nhân Duyên. Tu pháp Thanh Văn sẽ dẫn đến Niết bàn. Trong kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn mới có nói đến 10 lực và 4 vô sở uý, hợp với Đại Từ, Đại Bi và Thật Tướng pháp bất sanh, bất diệt.
Hỏi: Tu hạnh Bồ tát có 10 Lực và 4 Vô sở uý không?
Đáp: Bồ tát có tu 10 Lực và 4 Vô sở uý.
*		10 lực của Bồ tát gồm :
-		Phát tâm kiên cố.
-		Đầy đủ đại tò.
-		Không xả bỏ chúng sanh.
-		Cúng dường và cung kính chư Phật và chư đại Bồ tát.
-		Tinh tấn tu hết thảy các thiện pháp.
-		Nhất tâm thiền định.
-		Đoạn trừ hết thảy tà kiến.
-		Thọ sanh tử không nhàm chán, nhằm cứu độ chúng sanh.
-		Được đầy đủ 3 giải thoát môn KHÔNG, Vô Tướng và Vô Tác.
-		Rõ biết thật tướng pháp, được Vô Sanh Pháp Nhẫn.

142 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
-		BỒ tát tu đầy đủ 10 Lực, được tự tại, vô ngại.
*		4 Vô sở uỷ của Bồ tát gồm:
-		Nghe pháp không quên, nên trong đại chúng thuyết pháp chẳng có sợ hãi.
-		Được vô ngại, giải thoát, chẳng còn bị các pháp trói buộc nên trong đại chúng thuyết pháp chẳng có sợ hãi.
-		Được tự tại, vô ngại, nên trước sự nạn hỏi của chúng sanh chẳng có sợ hãi.
-		Giải được lưới nghi cho mọi chúng sanh, mà chẳng có sợ hãi.
-oOo-
Ngoài ra Bồ tát còn có 4 Vô ngại trí. Đó là:
-		Pháp vô ngại trí.
-		Nghĩa vô ngại trí.
-		Từ vô ngại trí.
-		Lạc thuyết vô ngại trí.
Bồ tát có đầy đủ 4 vô ngại trí nên phân biệt vô ngại về tổng tướng và biệt tướng của hết thảy các pháp.
Hỏi: Nghĩa và danh có hợp, cỏ ly chăng?
Đáp: Cũng có hợp và cũng có ly.
Người đời xưa dùng giả danh để chỉ các pháp; người đời nay nhân đó đặt thêm nhiều danh tự nữa để rộng phân biệt các pháp.
Mỗi pháp đều có danh tức là đều có tên. Có danh mới có

QUYỂN 25 • 143
nghĩa. Bồ tát dùng lời nói phân biệt rõ các nghĩa, nên mới có được lạc thuyết vô ngại.
Hỏi: 10 Lực và 4 Vô sở úy cũng đã là Vô ngại trí rồi. Như vậy cần gì phải thêm 4 Vô ngại trí nữa?
Đáp: Ở trong đại chúng néu đã có đủ lực, đủ vô úy rồi là có thể thuyết pháp vô ngại, chẳng còn sợ hãi.
Tuy nhiên vẫn có nhiều trường hợp bị ngăn ngại nên Bồ tát phải trang bị thêm 4 Vô ngại trí. Có 4 Vô ngại trí mói trang nghiêm 4 Vô sở úy mới kiện toàn 10 Lực.
Có người trong đại chúng được vô úy nhưng không có lực đầy đủ, nên vẫn bị ngăn ngại khi thuyết pháp. Bởi vậy phải trang bị thêm 4 Vô ngại trí mói được lạc thuyết vô ngại vậy.
Hỏi: Bồ tát dùng 4 Vô ngại trí như thế nào để độ chúng sanh?
Đáp: Bồ tát dùng 4 Vô ngại trí để độ chúng sanh như sau:
*		Pháp vô ngại trí:
Ở nơi pháp vô ngại trí, Bồ tát chẳng y noi người, mà thường y nơi diệu pháp, khi làm hết thảy các Phật sự. Vì sao? Vì Bồ tát biết rõ Thật Tướng các pháp, biết rõ hết thảy các pháp đều do duyên hòa họp sanh, đều là như huyễn, như hóa, đều là chẳng thật có. Bồ tát dùng Vô ngại trí phân biệt 3 Thừa Đạo mà vẫn chẳng phá hoại pháp tánh. Bồ tát biết rõ pháp tánh là vô tướng nên ở noi hết thảy các pháp, thường thông đạt vô ngại.
*		Nghĩa vô ngại trí'.
Ở nơi nghĩa vô ngại trí, Bồ tát biết rõ Thật Tướng các pháp chẳng y nơi danh tự, ngữ ngôn; ly danh tự, ngữ ngôn ra

144 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
thì mới rõ được nghĩa của Thật Tướng pháp. Bồ tát ở nơi hết thảy nghĩa thường được vô ngại.
*		Từ Vô ngại trí:
Ở nơi từ vô ngại trí, Bồ tát dùng danh tự, ngôn ngữ mà thuyết pháp nhưng vẫn biết rõ danh tự, ngôn ngữ chỉ là âm hưởng dùng để khai thị chúng sanh, khiến chúng sanh khởi được tín tâm thanh tịnh nơi chánh pháp.
Bồ tát tùy theo nghĩa lý mà dùng danh tự, ngữ ngôn để nói cho chúng sanh rõ. Bồ tát hoặc dùng 1 ngữ hoặc dùng 2 ngữ, hoặc dùng nhiều ngữ, hoặc nói rộng, hoặc nói hẹp khiến người nghe được rõ thông các nghĩa.
Lời Bồ tát nói ra không nhằm mục đích khen chê vì Bồ tát biết rõ danh tự, ngữ ngôn chẳng có thật nghĩa. Mặc dù Bồ tát biết rõ danh tự, ngữ ngôn chẳng có thật nghĩa nhưng vẫn dùng danh tự, ngữ ngôn để dạy chúng sanh tu các thiện pháp, xa lìa các ác pháp nhằm dẫn dắt chúng sanh đến Niết bàn.
Như vậy, lời nói của Bồ tát là chân thật ngữ, nhằm giải rõ nghĩa của các pháp, khiến chúng sanh nương theo pháp nghĩa mà vào được nơi Thật Tướng pháp.
*		Lạc thuyết vô ngại tri:
Ở noi lạc thuyết vô ngại trí, Bồ tát dùng 1 chữ nói lên hết thảy các pháp mà vẫn chẳng có gì trái nhau. Vì lợi ích chúng sanh mà Bồ tát nói ra 12 bộ kinh, tùy chúng sanh muốn nghe cách nào, thì nói theo cách ấy vậy. Vì có người có tín căn, có người có tấn căn, có người có niệm căn, có người có định căn, có người có huệ căn, nên Bồ tát phải tùy duyên mà phương tiện nói pháp.
Phật tùy 8 vạn 4 ngàn căn của chúng sanh mà nói ra 8 vạn 4 ngàn pháp môn để đối trị 3 độc cùng các phiền não kiết

QUYỂN 25 • 145
sử khác của các chúng sanh. Phật tùy theo chúng sanh muốn nghe gì thì nói nấy.
Như vậy gọi là lạc thuyết vô ngại.
Trí huệ của Bồ tát vô lượng, vô biên, chẳng có ai bì kịp. Bồ tát biết hết thảy các kinh thơ của Ngoại đạo, học hết thảy cả 5 minh, để đối trị với các tà chấp. Bồ tát, tuy biết rõ các kinh thơ Ngoại đạo, mà vẫn chẳng có tự cao. Chẳng làm phiền nhiễu người. Tuy làm việc thế gian mà Bồ tát vẫn thường hướng về Niết bàn.
Bồ tát thành tựu 4 Vô ngại trí nên sắc lực mỗi ngày mỗi tăng thêm quang minh hơn hẳn các hàng chư Thiên. Vì sao? Vì Chư Thiên còn ái lạc, còn thích được tôn kính, cúng dường. Trái lại, Bồ tát chẳng còn đắm trước chỉ vì thương xót chúng sanh mà ra vào nơi các nẻo đường sanh tử. Bồ tát vì chúng sanh dùng các phương tiện trí để dẫn đắt chúng sanh khiến chúng sanh ưa thích, rồi mói vì họ nói pháp, dần dần đưa họ vào chánh đạo.
Bồ tát nói pháp vô tận, mà chẳng có hoại pháp, khiến chúng sanh đoạn trừ được tham ái và an trú trong Vô Thượng Bồ Đe.
Bồ tát Ma-ha-tát dùng 4 Vô ngại trí như vậy để độ chúng sanh đến bờ giải thoát.
(Hét quyển 25)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• • Quyển 26

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Thập Bát Bất Cộng Pháp
(Mười Tám Pháp Bất Cộng)
Đây là 18 công đức mà chỉ riêng Phật thừa mới có. Thanh Văn thừa và Duyên Giác thừa chẳng có được.
18 Bất Cộng Pháp gồm có:
1.		Thân không lỗi.
2.		Miệng không lồi.
3.		Niệm không lỗi.
4.		Không có khác tưởng.
5.		Tâm thường trong định.
6.		Xả bỏ tất cả.
7.		Tâm lợi sanh không thối chuyển.
8.		Tinh tấn không thối chuyển.
9.		Niệm không thối chuyển.
10.		Huệ không thối chuyển.
11.		Giải thoát không thối chuyển.
12.		Giải thoát tri kiến không thối chuyển.
13.		Thân nghiệp tùy huệ hành.
14.		Khẩu nghiệp tày huệ hành.

150 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
15.		Ý nghiệp tùy huệ hành.
16.		Trí huệ biết quá khứ vô ngại.
17.		Trí huệ biết hiện tại vô ngại.
18.		Trí huệ biết vị lai vô ngại.
Các bậc A-la-hán có trí huệ, cũng có được lạc thuyết vô ngại.
Ngài Xá Lợi Phất nói: “Tôi biết nói 1 nghĩa trong suốt 7 ngày, 7 đêm mà vẫn chẳng có cùng tận”.
Thế nhưng, chư vị A-la-hán chẳng có được 18 Bất Cộng Pháp này.
Hỏi: Thể nào là “Thăn không lỗi”?
Đáp: Phật đã từ vô lượng kiếp trì giới thanh tịnh, nên thân tâm chẳng có lầm lỗi. Chư vị A-la-hán trì giới không quá 60 kiếp nên vẫn còn có ít lầm lỗi.
Phật trong vô lượng kiếp thường hành thiền định, nên được vi diệu trí huệ, lại khéo tu Đại Bi nên thân tâm chẳng có lầm lỗi.
Lại nữa, Phật dùng huệ căn tận trừ hết thảy bốn tội căn, 4 tội căn là tham dục căn, sân nhuế căn, ngu si căn và bố úy căn.
Chư vị A-la-hán cũng đã dứt trừ các tội căn nhưng vẫn còn chút ít dư tàn chưa được dứt sạch nên còn vi tế lỗi lầm.
Trong kinh có chép các mẫu chuyện sau đây:
*		Khi Ngài Xá Lợi Phất nhận lời mời của thí chủ đến nhà thọ thực, Phật dạy: “Như vậy thân nghiệp còn bất tịnh”.
*		Khi Ngài Xá Lợi Phất cùng 300 Tỷ-kheo về đến tịnh thất mà nói năng ồn ào, Phật đã bảo ra khỏi giới.

QUYỂN 26*151
*		Khi Ngài Xá Lợi Phất vào một ngôi chùa trống nhằm vào ngày thuyết giới mà chang biết rõ nội ngoại giói ra sao. Sau đó Ngài về bạch Phật về sự việc và được Phật dạy rằng: “Ở trong một trú xứ qua đêm mà chẳng kiết giới là thân còn có lỗi”.
Hỏi: Thế nào gọi là "miệng không lỗi”?
Đáp: Phật thường ở trong định nên tâm được an định, chẳng có đắm trước, chẳng có tán loạn, chẳng có đắc thất (được, mất) nên những lời Phật nói ra đều chẳng có lầm lỗi.
Hỏi: Thế nào gọi là “Niệm không lỗi”?
Đáp: Phật có đầy đủ Tam Minh, Lục Thông trang nghiêm, nên thành tựu niệm không lỗi. Phật có niệm căn, niệm lực vô lượng, vô biên nên thành tựu niệm không lỗi.
Lại nữa, nếu hết thảy ý nghiệp đều tùy trí huệ, thì niệm không lỗi.
Hỏi: Thế nào gọi ỉà "Không cỏ khát tưởng ”?
Đáp: Ở nơi hét thảy chúng sanh, Phật thường giữ tâm bình đăng, chăng có phân biệt quen lạ, giàu nghèo, sang hèn. Ví như mặt trời soi sáng cả vạn vật, sưởi ấm cả muôn loài, Phật thương xót hết thảy chúng sanh, độ thoát tất cả, từ người đến cung kính cúng dường đến người phỉ báng lăng nhục; từ người hạ tiện đến người sang giàu, từ người hốt phân đến hàng quyền quý vương giả, tò người hiền lương đến người độc ác gian tà v.v... Đối với tất cả các hạng người, Phật đều không có khát tưởng. Ví như đối với ông Đề Bà Đạt Đa độc ác và Ngài Phú Lâu Na đoan nghiêm, Phật cũng không có khát tưởng.
Phật đã trải qua vô lượng kiếp tu hành, nên tâm đã nhu nhuyến như vàng ròng, chẳng còn có thay đổi nữa.

152'LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Phật dùng Phật nhãn quán hết thảy chúng sanh xem những ai có thể độ được nên không có khát tưởng.
Phật thường quán chúng sanh, từ vô thỉ đến nay, đều là tự tánh bất sanh, bất diệt mà chính chúng sanh lại chẳng biết rằng nơi mình thường có tự tánh thanh tịnh Niết bàn, nên Phật không có khát tưởng.
Lại nữa, đối với các pháp thiện cũng như đối với các pháp bất thiện, tâm Phật thường như như, bất động, chẳng có tăng, chẳng có giảm nên không có khát tưởng.
Hỏi: Thế nào gọi là “Tâm thường trong định ”?
Đáp: Phật thường ở trong định nên tâm thường thanh tịnh, chẳng có não loạn, chẳng khởi các nghiệp ở thân, khẩu và ý.
Hỏi: Nếu nói Phật thường ở trong định chẳng có khởi các nghiệp ở thân, khẩu và ỷ thì vì sao Phật lại đi thuyết pháp?
Đáp: Phật thường ở nơi thật tướng định, chẳng khi nào mà tâm chẳng định, nên dù đi thuyết pháp mà Phật vẫn thường ở trong định. Do vì Phật là bậc Nhất Thiết Trí, thường ở trong định nên chẳng bao giờ lầm pháp.
Tuy ở trong các pháp sanh diệt thường đoạn mà Phật vẫn biết rõ hết thảy pháp đều do duyên hòa hợp sanh, đều như huyễn, như hóa, đều chẳng thật có nên chẳng có bao giờ lầm pháp.
Phật có vô lượng công đức chẳng thể nghĩ bàn, lại có 18 Bất Cộng Pháp rất thậm thâm nên chẳng bao giờ lầm pháp.
Lại nữa, pháp tạng của Phật mênh mông, chẳng có thể nghĩ bàn nên Phật chẳng bao giờ lầm pháp.
Hàng Chư Thiên còn có được phước đức vô lậu, huống nữa là Phật thường ở trong định.

QUYỂN 26* 153
Hỏi: Thế nào gọi là “Biết xả bỏ tất cả”?
Đáp: Chúng sanh có 3 thứ thọ là thọ khổ, thọ lạc và thọ vô ký. Khi gặp khổ thì khởi sân nhuế; khi gặp lạc thì mừng rỡ, không khổ cũng không lạc thì ngu si.
Người chẳng biết khổ lạc là người độn căn. Người nhiều giác quán là người nhiều khổ lạc. Người vô trí là người chẳng biết khổ, chẳng biết lạc.
Trái lại, Phật ở nơi chỗ không khổ, không lạc mà vẫn hay biết. Khi sanh biết sanh, khi trú biết trú, khi diệt biết diệt. Bởi vậy nên nói thường biết xả bỏ tất cả.
Hỏi: Nghĩa của "xả” như thế nào?
Đáp: Chẳng thọ khổ, chẳng thọ lạc gọi là xả. Đây là nghĩa nêu trong 7 Giác Chi.
Lại nữa, chẳng hôn trầm, chẳng trạo cử, hành tịnh tưởng thì mới gọi là bình đẳng xả.
Hết thảy các pháp dù cạn, dù sâu, dù thô, dù tế Phật đều biết rõ. Nhưng biết rồi, Phật liền xả, chẳng có đắm chấp.
Hỏi: Vì sao Phật hỏi ngài Nan Đà: “Thế nào là biết thọ sanh, thọ trú, thọ diệt”?
Đáp: Biết có 2 cách. Đó là:
1/ Tâm biết khổ thọ sanh, biết khổ thọ trú, biết khổ thọ diệt.
2/ Khi biết khổ thọ diệt thì biết lạc thọ sanh. Biết lạc thọ sanh rồi thì biết lạc thọ trú, biết lạc thọ diệt.
Như vậy nên chẳng có khổ, chẳng có lạc là biết được biệt tướng và tổng tướng của khổ lạc.
Bởi nhân duyên vậy, nên Phật chẳng có gì là chẳng biết,

154 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
nhưng chẳng có gì mà chẳng xả.
Hỏi: Thế nào gọi là “bất động, không thổi chuyển ”?
Đáp: (Góp chung với các Bất Cộng Pháp số 7, 8, 9, 10,
11,		12) Tâm Phật bất động, không thối chuyển.
Tâm lợi sanh không thói chuyển, tâm tinh tấn không thối chuyển, niệm không thối chuyển, huệ không thối chuyển, giải thoát không thổi chuyển, giải thoát tri kiến không thối chuyển.
Như trong kinh nói: “Tất cả những gì Phật làm đều lợi ích cho hết thảy chúng sanh. Dần đến hơi thở ra vào của Phật cũng là như vậy. Chúng sanh nghe hơi thở ra vào đều đặn của Phật cũng sanh được tín tâm thanh tịnh, ái lạc Phật. Chư Thiên nghe hơi thở của Phật xả bỏ được 5 dục, phát tâm tu thiện”.
Hỏi: Thế nào gọi là “các nghiệp ở thân, khẩu, ỷ đều tùy trí huệ hành ’’?
Đáp: (Góp chung các Bất Cộng Pháp số 13, 14 và 15).
Do các công đức như đã nêu trên đây, nên các nghiệp thân, khẩu, ý của Phật tùy trí huệ hành, nghĩa là đều được trí huệ dẫn đạo.
Hàng Thanh Văn chẳng được như vậy. Ví như trường hợp Ngài A-la-hán Tất Lăng Già Bà Sa mắng vị thần sông là con tiểu tỳ khi Ngài muốn sang sông, chứng tỏ thân khẩu nghiệp chưa tùy trí huệ hành vậy.
Hỏi: Vì sao hàng ngoại đạo chẳng cỏ tin Phật mà Phật vẫn cứ đến với họ, vẫn nói pháp cho họ nghe? Vì sao Phật ỉại mảng một sổ đệ tử ỉà đồ ngu si, mắng ông Đe Bà Đạt Đa là người chết rồi chưa chôn? Vì sao Phật chế giới cho hàng Tỷ-kheo dùng bát

QUYÊN 26 • 155
thiếc mà Phật lại dừng bát ngọc? Trải lại, Vì sao Phật chế giới cho hàng Tỷ-kheo được đắp y giong như Phật?
Tát cả các hành động như vậy của Phật cỏ phải là tùy trí huệ hành không?
Đáp: Tất cả các hành động của Phật nêu trên đây đều có lý do, đều tùy trí huệ hành cả.
Phật biết rõ có rất nhiều luận sư Ngoại đạo chẳng có tin Phật, thậm chí còn hủy báng Phật nhưng Phật vẫn đến với họ. Vì sao? Vì Phật muốn gieo giống Phật noi họ. Tuy nay họ chưa tin nhưng chắc chắn sẽ đem lại cho họ lòng tin trong tương lai. Lại nữa, Phật muốn làm cho người hủy báng Phật đừng sanh tâm kiêu mạn. Bởi vậy nên Phật vào trong chúng Ngoại đạo nói pháp để họ thấy rõ lòng đại bi của Phật mênh mông, rộng lớn.
Trong kinh có chép các mẫu chuyện sau đây:
*		Khi Phật thấy chúng Ngoại đạo lớn tiếng luận nghị với nhau, Phật muốn lánh đi nơi khác nhưng lại có một vị luận sư mời Phật vào nói pháp cho chúng hội nghe. Khi Phật bước vào, cả hội chúng im lặng. Phật thuyết về 3 Đế pháp. Phật thuyết xong đứng dậy ra đi. Tuy Phật chẳng phải là vị thầy của họ, thế nhưng nghe xong thời pháp, có nhiều người đã sanh tín tâm kiên cố.
*		Có trường họp Ni Kiền Liên Tử, một luận sư Ngoại đạo, lấy lá cây ngô đồng bọc mình đến thách Phật tranh luận. Sau một thời gian ông đuối lý, mồ hôi toát ra đầm đìa, chảy cả xuông đât.
Phật hỏi: “Ông toát mồ hôi chăng?”.
Ni Kiền Liên Tử đáp: “Ông cũng toát mồ hôi như tôi, có hơn gì tôi đâu”.

156 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Phật phải cởi y ra để cho thấy rõ Phật chẳng có toát mồ hôi, nhằm tạo lòng tin noi ông luận sư này.
*		Có người chẳng tin Phật có lưỡi rộng dài nên Phật phải thè lưỡi chấm đến chân tóc để cho người ấy tin.
-0O0-
Phật mắng một số đệ tử của Phật là đồ ngu si vì các vị ấy sanh cấu tâm, sân nhuế. Đây là vì thương xót hàng đệ tử mà Phật đã làm như vậy, khiến các đệ tử ấy ly được cấu tâm, xả được sân nhuế.
Các việc làm tương tợ như vậy đều nhằm mục đích giáo hóa. Vì sao? Vì có người chỉ cần dùng lời nhẹ nhàng, nhu nhuyến cũng đã có thể dạy dỗ họ, có người phải dùng đến những lời khắt khe, dẫn đến phải nhiếc mắng thậm tệ mới cải hóa họ được, mới làm cho họ xa lìa việc cũ. Ví như con ngựa tốt chỉ cần thấy bóng roi đã chạy đúng đường, với con lừa đần độn thì phải dùng roi đánh vào thân nó mới chịu đi vậy. Cũng ví như mụt nhọt nhẹ chỉ cần rịt thuốc là lành còn các ung bướu nặng thì phải dùng đến dao mổ xẻ mới trị lành được vậy.
Lại nữa, khẩu thuyết có 5 thứ là:
-		Ỷ ngữ (lời nói bóng bẩy, lời nói vô ích).
-		Ác khẩu (lời mắng nhiếc).
-		Vừa ác khẩu vừa ỷ ngữ.
-		Vừa ác khẩu vừa vọng ngữ.
-		Lưỡng thiệt (nói 2 lưỡi, nói đâm móc).
Phật chẳng còn có phiền não, nhưng chỉ muốn giáo hóa

QUYỂN 26*157
chúng sanh, vì tha thiết muốn đưa chúng sanh ra khỏi các khổ nạn mà Phật phải phương tiện dùng các thứ khẩu thuyết. Đối với người phạm trọng tội, Phật dùng đủ cả 5 thứ, đối vói người phạm tội nhẹ hơn, Phật tùy đối tượng, dùng 1, 2, 3 hoặc 4 thứ; còn đối với đệ tử của Phật thường chỉ dùng 2 thứ là ỷ ngữ và ác khẩu mà thôi.
Các vị A-la-hán chẳng còn ác khẩu huống nữa là Phật, Phật đã diệt ác khẩu từ lâu đòi rồi nhưng vì thương xót chúng sanh như cha mẹ thương con nên Phật phải phương tiện dùng các khẩu thuyết để răn dạy đệ tử như cha mẹ răn dạy con vậy.
Khi còn là Bồ tát, Phật thị hiện là một vị Tiên nhân tu nhẫn nhục, bị vua Ca Lợi cắt tay chân mà vẫn chẳng sanh ác tâm, chẳng nói lời ác, huống nữa là nay đã thành đấng Vô Thượng Chánh Giác rồi thì làm sao có khởi ác tâm, ác khẩu được. Tuy nhiên, đối với người cuồng si, Phật phải dùng lời nặng, vì lời nói nhẹ nhàng, nhu hòa chẳng có thể đem lại lợi ích cho họ được. Đối với người chẳng chịu nghe theo lời Phật dạy, Phật còn phải mắng thậm tệ mới có thể làm cho họ tỉnh ngộ được.
Phật thường hành trí huệ, thường quán pháp KHÔNG thì làm sao có thể dùng lời ác độc được. Đây chỉ vì chúng sanh chẳng thấu được tâm Phật mà nghĩ là Phật còn ác khẩu vậy thôi. Nếu chúng sanh rõ được lòng thương vô tận của Phật đối vói chúng sanh thì dù cho phải vào lửa cũng vào, huống nữa là nghe lời giáo huấn của Phật mà chẳng sanh tâm tín thọ hay sao?
Cho nên phải biết rằng Phật vì thâm niệm chúng sanh mà phải dùng đến những lời khắt khe nặng nề như vậy.
-oOo-

158 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Vì sao Phật lại mắng ông Đe Bà Đạt Đa là người chết chưa chôn?
Ông Đe Bà Đạt Đa phạm trọng tội, phải đọa địa ngục vậy mà chẳng chịu tu các thiện pháp. Ông bề ngoài tợ như một bậc thánh mà bên trong chẳng có trí huệ nên Phật gọi là người chết chưa chôn.
Ông Đề Bà Đạt Đa càng ngày càng sanh ác tâm dẫn đến phạm 3 tội cực ác nên Phật gọi ông là người chết chưa chôn, đáng phỉ nhổ.
Lại nữa, ông Đe Bà Đạt Đa là người tham lợi dưỡng. Nhờ có thần thông nên ông đã tự biến hóa thành thân một đứa bé, đến gần vua A Xà Thế. Được nhà vua yêu mến, ôm vào lòng, ông bèn nuốt nước bọt (nước miếng) của nhà vua nhổ xuống đất. Bởi vậy nên nói ông là người đáng phỉ nhổ vậy.
Ông Đề Bà Đạt Đa mặc dù đã được thần thông biến hóa nhưng ông có rất nhiều tham vọng.
Trong kinh có chép mẫu chuyện về tham vọng của ông Đề Bà Đạt Đa như sau:
Ông nói với Phật rằng: “Thé Tôn đã già rồi, nên ngồi tọa thiền ở một nơi yên tĩnh trong rừng, hãy giao Tăng đoàn cho tôi lãnh đạo”.
Phật dạy: “Xá Lọi Phất và Mục Kiền Liên là hai người đã đắc trí huệ thanh tịnh rồi, mà Như Lai còn chưa giao lãnh đạo Tăng đoàn, huống nữa là người cuồng si như ông làm sao Như Lai giao phó trọng trách đó được.”
Xem như vậy thì biết rằng, sở dĩ Phật phải dùng lời nói nặng nề, nghiêm khắc như vậy đối với hàng đệ tử vì muốn giáo hóa họ, chẳng phải là do ác tâm.

QUYỂN 26» 159
Vì sao Phật chế giới cho hàng Tỷ-kheo dùng bát thiếc mà Phật lại dùng bát bằng ngọc?
Phật chế giới không cho hàng Tỷ-kheo dùng bát làm bằng vàng, bằng ngà, bằng ngọc cũng như không cho họ cất giữ vật quý vì sợ họ sanh tâm đắm chấp. Do vậy, Phật chỉ cho hàng Tỷ-kheo dùng bát làm bằng vật liệu rẻ tiền, như đất nung, sành, thiếc v.v... Nếu dùng bát bằng thiếc thì ở mặt trong phải thật trơn láng, không thấm dầu.
Các Tỷ-kheo không được dùng bát bằng ngọc vì các lý do sau đây:
-		Bát bằng ngọc quá nặng, sức người chẳng có thể mang được. Phật từ khi mới sanh được nuôi dưỡng bằng sữa của 100 con voi trắng nên có thể lực rất tốt, cầm bát ngọc rất nặng mà chẳng thấy nặng.
-		Bát ngọc của Phật do Tứ Thiên Vương dâng cúng. Bát này tự nhiên sanh trên đỉnh núi nên chỉ có Phật mới dùng được, chẳng ai có thể dùng được.
-		Vào lúc Tứ Thiên Vương dâng cúng bát ngọc chưa có chúng tăng. Nếu Phật cho phép các Tỷ-kheo dùng bát ngọc thì loài người làm sao có đủ bát ngọc để cúng dường, bởi vậy Phật chế giới không cho phép các Tỷ-kheo dùng bát ngọc để cho tín thí cúng dường loại bát khác, được sanh phước đức.
-		Phật dạy: “Các Tỷ-kheo phải nên khiêm tốn, che giấu công đức của mình. Nếu thọ sự cúng dường bát ngọc thì người đời tưởng rằng bát ngọc ấy do Thiên Vương cúng, tưởng rằng công đức các Tỷ-kheo đã ngang với Phật, khiến Tỷ-kheo sanh tâm kiêu mạn. Bởi vậy, Phật chế giới không cho phép Tỷ-kheo dùng bát ngọc.
Lại nữa, ví như vua dùng bát khác với quần thần, Phật

160 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
dùng bát khác với Tỷ-kheo để cho người nhìn thấy Phật cầm bát ngọc sanh tâm cung kính Phật.
Vì sao Phật chế giới cho hàng Tỷ-kheo được phép đắp y giống như y của Phật?
Chiếc y của Phật đắp trong đêm thành đạo, sau này được trao truyền lại cho ngài Ma Ha Ca Diếp. Chiếc y đó giá trị muôn vàn. Ngoại trừ ngài Ma Ha Ca Diếp, chẳng có ai có được.
về sau, có một tín thí cúng dường một chiếc y rất quý giá, Phật bảo phá chiếc y ấy ra, cắt lại để may thành y Tăng-già- lê(t). May xong, Phật mới thọ mặc.
Phật cũng có cho phép các vị Tỷ-kheo giữ giới thanh tịnh được đắp y tốt, được thọ thức ăn ngon. Sở dĩ Phật cho phép như vậy vì các lý do sau đây:
-		Chư vị đại Tỷ-kheo này đã giữ giới thanh tịnh, thiểu dục, tri túc đã được tự tại, vô ngại, chẳng còn sanh tâm đắm trước.
-		Chư vị đại Tỷ-kheo này là ruộng phước lớn của chúng sanh. Tín thí dâng y cho các vị ấy được thêm phước đức.
-		Lại nữa, vì số y mà tín thí cứng dường Phật quá nhiều nên Phật chia lại cho các Tỷ-kheo để tín thí có thêm phước đức.
Vì muốn đoạn nghi cho chúng sanh mà Phật chế ra các nghi giới nêu trên đây.
Hỏi: Trong kinh có nói “Thân Phật ỉà thân Kim Cang
*. Y Tăng-già-lê là một trong 3 bộ y của hàng Tỷ-kheo. Bộ 3 y gồm có:
-		Y Tăng-già-lê phía bên ngoài.
-		Y uất-đa-la-tăng phía giữa.
-		Y An-đà-hội phía bên trong.

QUYÊN 26 • 161
chẳng cần ăn uống cũng sống được”. Như vậy Phật cần mang bát đi khất thực ìàm gì nữa?
Đáp: Pháp Phật chia ra làm 2 đạo: Thanh Văn đạo và Phật đạo. Trong Thanh Văn đạo, Phật tùy thuận chúng sanh mà phương tiện thị hiện có đi đứng, nằm ngồi, ăn uống... như mọi chúng sanh.
Hỏi: Thế nào gọi là Phật dùng phương tiện?
Đáp: Vì muốn độ chúng sanh nên Phật dùng nhiều phương tiện thiện xảo thích hợp với căn trí của từng đối tượng chúng sanh.
Neu sống trong loài người mà Phật khác với họ thì họ sẽ nghĩ rằng Phật là phi nhân (chẳng phải là người), nghĩ rằng họ sẽ chẳng học hỏi gì nơi Phật cả.
Phật thị hiện có ăn, uống như loài người để họ có nhân duyên cúng dường, nghĩ rằng thức ăn, thức uống của họ đem cúng dường Phật cần thiết để nuôi dưỡng thân Phật. Do vậy mà họ sanh tâm hoan hỷ rồi từ đó họ rất dễ tín thọ lời Phật dạy hơn. Bởi nhân duyên vậy nên Phật thọ dụng các thức ăn uống của tín thí cúng dường như các vị Tỷ-kheo.
Phật độ chúng sanh bằng rất nhiều phương tiện. Có người do nghe lời Phật dạy mà được độ, có người do thấy sắc tướng oai nghiêm của Phật mà được độ, có người do xúc chạm thân Phật mà được độ, có người do ngửi được hương thơm của Phật mà được độ. Có người do ăn đồ ăn dư của Phật mà được độv.v...
Lại nữa, Phật ở trong chúng Tăng nên thường niệm Tăng, ăn uông như chúng Tăng đê chúng Tăng nhờ nơi ruộng phước của Phật mà được chúng sanh cúng dường.

162 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Trong kinh có ghi mẫu chuyện sau đây:
Có một thời gian ngắn, vua Tần Bà Sa La quên cúng dường khiến Phật và chúng Tăng phải ăn lúa mạch. Phật thọ trước rồi trao lại cho ngài A Nan và các Tỷ-kheo khác. Tất cả đều ăn lúa mạch mà lại tưởng như được hưởng vị cam lồ.
Khi vua Tần Bà Sa La sực nhớ lại đến trước Phật xin sám hối tội lỗi về sự thiếu sót của mình. Phật lấy phàn lúa mạch dành cho ngựa mà Phật đã ăn còn dư lại trao cho nhà vua. Vua Tần Bà Sa La nhận phần lúa từ tay Phật bỏ vào miệng ăn. Lạ thay, nhà vua cũng thấy hương vị thơm ngon.
Như vậy, nên biết rằng những thức ăn khó tiêu như lúa mạch dùng cho ngựa ăn mà Phật đã thọ rồi và cho phép ăn, thì ăn vào mới tiêu được. Cũng vậy, người cúng dường phải đợi Phật thọ rồi thì ăn mới tiêu. Nếu Phật chưa thọ thì ăn vào không tiêu được.
-	0O0-
Phật tuy chẳng cần ăn nhưng vì muốn độ chúng sanh mà phương tiện thị hiện có thọ thực, có ôm bình bát đi khất thực vậy.
Hỏi: Vì sao hàng ngoại đạo nêu lên 14 điều vấn nạn mà Phật làm thỉnh chẳng cỏ trả lời? Hành động này của Phật có phải là tùy trí huệ hành không?
Đáp: Phật có 4 lối giải đáp. Đó là:
-		Quyết định đáp.
-		Phân biệt nghĩa đáp.
-		Phản vấn đáp.

QUYỂN 26 • 163
-		Im lặng đáp.
về 14 điều vấn nạn của hàng ngoại đạo. Phật đã dùng lối “im lặng đáp” tức là làm thinh, chẳng trả lời.
Hàng ngoại đạo vì nghi hoặc, đố kỵ, chẳng phải vì Niết bàn mà nêu lên 14 điều vấn nạn. Càng giải thích thì càng làm tăng trưởng thêm sự nghi hoặc, đố kỵ của họ nên đã dùng lối “im lặng đáp”. Làm như vậy họ được nhiều lợi ích hơn, còn dùng lối “phân biệt nghĩa đáp” thì chẳng đem lại lợi ích gì cho họ cả.
Lại nữa, Phật thuyết đủ 3 pháp gồm:
-		Hữu vi pháp.
-		Vô vi pháp.
-		Bất khả thuyết pháp.
Hàng ngoại đạo chỉ chấp thường kiến và đoạn kiến nên mói nêu lên 14 điều vấn nạn. Thế nhưng thường và đoạn ở nơi Thật Tướng pháp đều là KHÔNG nên Phật không đáp. Hàng ngoại đạo chỉ biết thường tướng và vô thường tướng mà chẳng có thể thấu rõ được tịch diệt tướng. Vì sao? Vì hàng ngoại đạo thủ chấp nơi thường tướng hoặc nơi vô thường tướng. Trái lại, Phật tuy nói có thường, nói có vô thường nhưng đó chỉ là vì đối trị mà nói vậy thôi.
Lại nữa, có ngoại đạo tuy chẳng rõ Thật Tướng mà lại nói KHÔNG cũng như CÓ, nói CÓ cũng như KHÔNG. Nói như vậy là quá lầm lỗi nên Phật làm thinh chẳng có đáp lại vậy.
Ví như mặt trời khắp chiếu sáng vạn vật. Phật muốn hiển bày Thật Tướng pháp mà rộng nói các pháp có tác giả hoặc không có tác giả làm ra, nói CÓ hoặc nói KHÔNG, nói các nhân duyên sanh già bệnh chết, nói có vô minh duyên hành,

164 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
CÓ hành duyên thức v.v... Phật cũng lại nói “dù có Phật hay dù không có Phật thì ở trong thế gian này, các pháp nhân duyên vẫn thường tương sinh, tương lập. Các đức Phật ra đời chỉ vì muốn chúng sanh rõ biết Thật Tướng pháp mà nói ra như vậy thôi”.
Bởi nhân duyên vậy, nên hàng ngoại đạo nêu lên 14 điều vấn nạn mà Phật làm thinh, chẳng có đáp lại. Ví như hỏi người đàn bà đá (Thạch nữ) có sanh con không thì chẳng cần giải đáp làm gì cả. Vì sao? Vì tất cả các lời vấn nạn của hàng ngoại đạo thường lấy thường kiến hay lấy đoạn kiến làm gốc nên chẳng cần phải giải đáp vậy. Ví như khi nghe Phật nói về ngã, về vô ngã thì người có học Phật pháp biết rõ đó chỉ là giả danh; còn người chưa học Phật pháp thì chẳng sao biết như vậy được. Sở dĩ Phật nói vô ngã là nhằm phá chấp về thường kiến, cho là có thật ngã; còn nói về ngã là nhằm phá chấp về đoạn kiến, cho rằng chết rồi là hết, chẳng biết rằng còn có thọ thân sau, còn có các nghiệp tội phước dẫn sanh thân sau vậy.
Hỏi: Neu đã nói năm ấm chỉ là giả danh, nói chảng pháp nào tự tại thì vì sao lại nói thật có “vồ ngã”?
Đáp: Phật, vì hạng người chấp về thường kiến mà nói chẳng có ngã (vô ngã), chẳng có ai tạo tác (vô tác giả), chẳng có ai thọ (vô thọ giả).
Lại nữa, nói vô ngã là thật, là như pháp ấn, là nói hết thảy các pháp đều là vô thường, là vô ngã, là tịch diệt, là tướng Niết bàn vậy. Như vậy là nhằm dẫn vào Thật Tướng pháp.
Đối với hạng người mà thiện căn chưa được thuần thục thì chẳng nên vì họ nói vô ngã, khiến có thể rơi vào tà chấp đoạn diệt.

QUYÊN 26*165
Hỏi: Vì sao Phật lại bảo ngài Ca Diếp rằng “Nói ngã là chấp một bên, nói vô ngã cũng ỉà chấp một bên. Phải ly cả hai bên mới vào được Trung Đạo Sao nay ỉại nói vô ngã là thật, nói ngã là phương tiện?
Đáp: Vì hai hạng người sau đây mà nói “vô ngã”. Đó là:
-		Hạng người chấp tướng vô ngã.
-		Hạng người phá ngã.
Người không chấp “vô ngã” mới là người xả ly nên Phật dạy: “Trước nói ‘vô ngã’ nhằm phá chấp một bên, sau cũng nói ‘vô ngã’ nhưng đó là nghĩa Trung Đạo, là pháp ấn vậy”.
Lại nữa, có hai nhân duyên mà Phật nói về ngã và vô ngã. Đó là:
-		“Ngã” chỉ là tùy thuận thế gian mà nói.
-		“Vô ngã” là y theo Đệ Nhất Thật Tướng mà nói.
Như vậy, tùy theo trường hợp mà Phật nói “ngã”, hoặc nói “vô ngã” cũng chẳng có lỗi lầm gì cả.
Hỏi: Nói "cỏ ngã” (hữu ngã) tức là CÓ, nói vô ngã tức là KHÔNG. Làm sao có thể là vừa CỎ vừa KHÔNG được?
Đáp: Chẳng phải như vậy. Phật dạy: “KHÔNG phải được hiêu theo 2 nghĩa. Đó là chúng sanh không và pháp không”
Phật nói “vô ngã” nhằm khai thị “chúng sanh không”, và đồng thời cũng khai thị “pháp không”. Phật nói “ngã” khai thị ngã là giả lập, chỉ có giả danh, giả tướng, chẳng thật có để không còn chấp nữa. Vì sao? Vì chúng sanh chấp 5 ấm đều có tướng ngã rồi cho đó là thật ngã. Bởi vậy nên, nhằm phá trừ châp ngã mà Phật nói 5 ấm là vô thường, là khổ, là không, là tướng tịch diệt Niết bàn chỉ có noi danh tự mà thôi.

166 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Như trên đây đã nói rằng đối với hạng người chấp đoạn diệt thì chẳng nên vì họ nói vô ngã.
Chấp về đoạn kiến có hai trường hợp. Đó là:
-		Chấp chẳng có đời sau, chẳng có tội phước, chẳng có thọ quả báo khổ lạc. Đối với hạng người này phải nói có ngã (hữu ngã) phải nói có đời này, có người sau, có tội phước, có thọ quả báo khổ lạc.
-		Chấp hết thảy các pháp đều là KHÔNG trơn. Đây là tà kiến về đoạn diệt. Đối với hạng người này phải nói về hết thảy các pháp hữu vi và pháp vô vi thì họ mới hiểu rõ được nghĩa của pháp KHÔNG.
Lại nữa, đổi với người độn căn, lụt trí thì phải vì họ nói vô ngã, nhằm phá trừ chấp ngã nơi họ. Đối với người lợi căn, thông trí thì phải vì họ nói các pháp, trước sau đều rốt ráo KHÔNG, giúp họ thấy rõ về “ngã không” và “pháp không”.
Như bài kệ sau đây:
Người rõ biết vô ngã Là người chảng còn chấp.
Nghe “hữu pháp ” chẳng vui,
Nghe “vổ pháp ” chẳng sợ.
Nên biết nói “hữu pháp” là nói các pháp có chỗ y chỉ; nói “vô pháp” là nói các pháp chẳng có chỗ y chỉ.
-0O0-
Lại nữa, Phật có hai cách thuyết:
-		Nếu rốt ráo thì nói hết thảy pháp đều KHÔNG.
-		Nếu phương tiện thì nói vô ngã.

QUYỂN 26* 167
Cả hai cách thuyết đều dẫn vào Bát nhã Ba-la-mật. Trong kinh có nói “Đi đến Niết bàn chỉ có một hướng, chẳng sai khác”.
Lại nữa, đối với người tại gia thì phần nhiều nói có ngã, có pháp, có cha mẹ, có tội phước, có nghiệp báo nhiều hay ít v.v... Vì sao?
Vì người tại gia, phần đông chẳng cầu Niết bàn mà chỉ cầu phước báo ở đời sau. Đối với người xuất gia, thì phần nhiêu nói vê vô ngã và vô pháp. Vì sao? Vì người xuất gia phần đông hướng về Niết bàn và do cầu Niết bàn mà chẳng có tham đắm các pháp thế gian.
Lại nữa, đối với người tín căn chưa thuần thục thì trước phải nói về cầu hữu sở đắc, rồi sau đó mới dạy họ xả được. Vì hạng người này Phật dạy tu thiện pháp để xả ác pháp. Còn đối với người tín căn đã được thuần thục ở nơi các pháp chẳng còn cầu hữu sở đắc nữa, mà chỉ cầu xa lìa sanh tử, thì Phật vì họ nói về pháp KHÔNG.
Cả hai cách thuyết pháp đều là chân pháp cả. Vì sao? Vì hết thảy các pháp chỉ là giả danh, chẳng có lớn nhỏ, chẳng có ngắn dài, chẳng có gần xa, chẳng có tốt xấu... Bởi vậy nên dù thuyết CÓ (hữu), dù thuyết KHÔNG (vô), cũng đều như nhau cả. Có thời Phật thuyết theo nghĩa thé tục, có thời Phật thuyết theo Đệ Nhất Nghĩa, nên nói thuyết có ngã (hữu ngã) hay thuyết vô ngã cũng đều là thật pháp cả.
Hỏi: CÓ và KHÔNG (hữu và vô) đều là thật pháp cả. Như vậy vì sao Phật thường tán thán KHÔNG mà lại bỏ Hữu.
Đáp: KHÔNG nghĩa là Vô sở hữu, là Như Pháp Tạng của chư Phật và chư Hiền Thánh trong khắp 10 phương là Bát nhã Ba-la-mật vậy. Trong phẩm Chúc Lụy, Phật nói “Bát

168 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
nhã Ba-la-mật là Pháp Tạng của chư Phật ba đời khắp 10 phương. Bát nhã Ba-la-mật là KHÔNG, là Vô sở hữu”.
Khởi đầu Phật nói về Hữu pháp để giáo hóa chúng sanh rồi dần dần dẫn chúng sanh vào trong Vô Sở Hữu Tạng.
Hỏi: Kinh Bát Nhã Ba-la-mật dạy “Quán 5 ấm đểu là KHÔNG, là Vôsởhữu”. Quản như vậy là vào được Đạo chăng?
Đáp: Theo Bát Nhã Ba-la-mật thì Hữu và Vô đều là KHÔNG, tức là đều tự tánh KHÔNG cả.
Trong Kinh Phạm Chỉ có nói đến ba thứ tà kiến, đó là:
-		Chấp Nhất thiết hữu (chấp hết thảy đều có).
-		Chấp Nhất thiết vô (chấp hết thảy đều không).
-		Chấp bán hữu bán vô (chấp nửa có nửa không).
CÓ (hữu) là có trói buộc (hữu phược), KHÔNG (vô) mà chẳng chấp KHÔNG là chẳng có trói buộc (vô phược).
Các Thánh đệ tử của Phật thường niệm rằng: “Nếu ta thọ một trong ba chấp thì ta sẽ cùng hai chấp kia đấu tranh”. Bởi vậy nên nói “Đạo Phật là vô tránh (chẳng có đấu tranh) tức là xả, là vô kiến, tức chẳng thọ các kiến chấp”. Phải chẳng thọ các kiến chấp mới vào được đạo. Vì sao? Vì nếu chẳng chấp hết thảy pháp thì tâm mới được thanh tịnh, chẳng còn khởi đấu tranh, chỉ còn trừ các kiết sử nơi chính mình, dẫn đến được Thật trí huệ. Trái lại, nếu còn chấp các tướng CÓ (hữu), tướng KHÔNG (vô) thì còn khởi đấu tranh, do vậy mà chẳng sao có thể diệt được các kiết sử nơi mình. Người y noi kiết sử mà tư duy, tưởng mình có trí huệ thì trí tuệ ấy chẳng phải là thật trí vậy.
Tóm lại, chỉ vì muốn độ chúng sanh mà Phật diễn bày các

QUYỂN 26*169
pháp. Hết thảy lời Phật nói ra chẳng có gì là chẳng thật. Thế nhưng chúng sanh, do tâm chấp CÓ, chấp KHÔNG mà thấy pháp có thật hay không có thật vậy thôi.
Trên đây đã trình bày đầy đủ các nhân duyên cho thấy Phật ở nơi thân, nơi khẩu, noi ý đều chẳng có lỗi lầm ví như trước sau Phật đều theo trí huệ hành cả.
Hỏi: Trước rtỏi “Phật ở nơi thân, nơi khẩu, nơi ỷ đều chẳng có lỗi lầm Nay vì sao lại nói “Các nghiệp thân, khẩu, ý của Phật đều theo trí huệ hành ”? Nghĩa của hai câu ấy có gì khác nhau không?
Đáp: Trước nói “thân, khẩu, ý của Phật chẳng có lỗi lầm”, mà chẳng nói đến nhân duyên. Nay nói rõ thêm là do tùy trí huệ hành nên chẳng có lỗi lầm.
-0O0-
Phật do nơi trí huệ mà khởi các nghiệp thân, khẩu, ý nên chẳng có lỗi lầm.
Lại nữa, Phật đã thành tựu 3 tịnh nghiệp nên chẳng cần hộ 3 nghiệp thân, khẩu, ý nữa.
Có người khởi tâm nghi, hỏi Phật: “Vì nhân duyên gì mà Phật thành tựu được 3 tịnh nghiệp như vậy?” Phật dạy: “Ta ở nơi trí huệ, khởi 3 nghiệp thân, khẩu, ý và tùy trí huệ hành nên thành tựu được 3 tịnh nghiệp”.
Hỏi: Thế nào gọi là "trí huệ thông đạt cả 3 đời vô ngại ”?
Đáp: (góp chung cả 3 Bất Cộng Pháp số 16, 17, 18).
Trí huệ của Phật mênh mông chẳng thể suy lường, chẳng thể nghĩ bàn, thông suốt cả 3 đời quá khứ, hiện tại, vị lai vô

170» LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
ngại nên tất cả các nghiệp thân, khẩu, ý của Phật đều theo trí huệ hành, đều chẳng có lỗi lầm.
Hỏi: Các pháp quả khứ đã diệt, các pháp vị lai chưa sanh, còn ở hiện tại thì một niệm cũng chẳng trú. Như vậy, làm sao có thể thông đạt cả 3 đời vô ngại được?
Đáp: Phật đã thông đạt 10 trí, 10 lực. Bởi vậy nên Phật biết rõ cả 3 đời vô ngại.
Hỏi: Nói như vậy thì cả 3 đời đều cỏ. Sao lại nói là KHÔNG?
Đáp: Khi thuyết về 4 Thánh Đế, Phật dạy “Khổ là vô thường. Nếu đã là vô thường thì sanh diệt, là hủy hoại, là bất khả đắc vậy. Trái lại, nếu quá khứ là thật có thì chẳng thể là vô thường, là hủy hoại được; nếu cả 3 đời đều thật có cả thì rơi về chấp thường. Vì sao? Vì pháp của đời quá khứ nhất định có chuyển đến hiện tại, pháp của đời hiện tại nhất định có chuyển đến vị lai. Ví như một người di chuyển từ phòng này sang phòng khác thì làm sao nói người ấy mất được?”
Hỏi: Vậy thì nói “chẳng có mất” mới là không cỏ lỗi chăng?
Đáp: Nói “chẳng có mất” cũng chẳng có lỗi gì cả, vì đây là sự chuyển dời, chẳng thể gọi là mất được vậy.
Tuy nhiên, nếu chấp KHÔNG rồi nghĩ rằng vì KHÔNG nên chẳng có tội phước, chẳng có sanh tử thì đó là tà kiến chấp. Vì sao? Vì sẽ chẳng có 10 thiện nghiệp, chẳng có 10 bất thiện nghiệp, dẫn đến chẳng có các nghiệp ở thân, ở khẩu và ở ý. Do lầm chấp như vậy mà tạo nên bao nhiêu tội lỗi.
Hỏi: Nếu nói “các pháp trong 3 đời đầt có tướng” thì sao?

QUYÊN 26» 171
Đáp: Nếu nói như vậy thì chẳng làm sao giải thích được các trường hợp đời trước làm việc ác mà đời nay thọ Tỳ Kheo, tu phước; đời trước thọ Tỳ Kheo, tu phước mà đòi nay làm việc ác v.v... Vì sao? Vì nếu tướng của các pháp ở hai đời quá khứ và hiện tại đều thật có thì 2 đời ấy chẳng có liên hệ gì với nhau cả. Còn nếu có liên hệ với nhau thì cả hai đời đều chẳng thật có, vì có thể biến chuyển vậy. Ví như vị Tỷ- kheo ở đòi hiện tại, do tu hành mà biến chuyển được ác tâm ở đời quá khứ. Đây chỉ là duyên sanh là như huyễn, do sự biến chuyển tương tục mà có. Nếu có biến chuyển thì cũng chăng thật có vậy.
Bởi nhân duyên vậy nên chấp tướng của các pháp trong 3 đời đêu có thật là phạm lỗi lầm.
Hỏi: Người đời nay làm 5 tội bội phản (ngũ nghịch), nếu cứ y theo luật nhân quả thì phải đọa vào địa ngục. Như vậy làm sao cỏ thế biến chuyển thành vô tội được?
Đáp: Người làm 5 tội bội phản sẽ phải bị đọa địa ngục. Nhưng nếu khi làm tội tự biết mình có tội, ăn năn hối cải thì cũng có thể tiêu được một phần tội lỗi. Ví như vua A Xà Thế phạm tội giết cha nhưng khi được nghe Phật dạy cho ông các pháp đại sám hối thì trong tự tâm ông đã chuyển ác thành thiện niệm nên ông liền được tiêu bớt một phần tội lỗi.
Phải nên biết rằng “lý nhân quả nhiếp trong lý duyên khởi, nhưng duyên khởi thì lại trùng trùng vô tận, tương tục chuyển biên. Ví như hạt lúa ở mùa này là nhân sanh ra cây lúa ở mùa sau. Tuy hạt giống rất tốt, nhưng nếu thiếu các nhân duyên bên ngoài như phân, nước, thời tiết v.v... thì hạt lúa kia cũng chẳng cho được kêt quả tôt, cây lúa mọc lên sẽ èo uột, yếu ớt vậy. Trái lại, hạt lúa giống tuy xấu nhưng nếu có đủ các trợ duyên tốt, thì cây lúa mọc lên cũng mập mạnh như ý muốn vậy”.

172 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Cũng như vậy, nếu thân, khẩu, ý đều theo trí huệ hành mà chẳng bị các nghiệp dẫn thì đương nhiên các chủng tử xấu của đời trước sẽ bị lép dần, chẳng còn hội đủ các duyên để khởi thành hiện hạnh nữa. Bởi vậy nên nói 3 đời nhân quả có thể chuyển tốt thành xấu, hoặc chuyển xấu thành tốt. Đây là do các duyên nghiệp huân tập đời trước mà đời sau thọ quả báo vậy.
Hãy lấy một thí dụ khác. Ví như trước đây ta đã từng thấy lửa đốt củi cháy. Do đã thấy cảnh tượng ấy nhiều lần rồi mà niệm tưởng ở nơi ta càng lâu càng tăng trưởng. Các niệm quá khứ đã diệt rồi thế nhưng nếu hôm nay ta thấy lửa đốt, củi cháy thì ta liền biét nay đó là lửa để đốt củi, đó là củi để chụm lửa vậy. Vì sao? Vì các niệm tương tục sanh ra, tương tục huân vào, lại nhờ đã có ức tưởng nhiều lần rồi nên nay vừa thấy một pháp đã từng thấy, đã từng biết trong quá khứ là ta liền nhận diện ra được.
Lại nữa, do 3 đời nhân quả mà đời nay mới có người thông minh, có người dốt nát, có người giàu sang, có người nghèo túng, có người hiền đức, có người độc ác, v.v... dùng tâm thức quán sát các nhân sanh ở trong nội tâm và các pháp ừợ duyên ở bên ngoài, ta có thể biết sơ lược về 3 đời duyên nghiệp tương tục, nhưng, ở nơi hiện tại ta chẳng có thể rõ được các tâm sở pháp tương tục sanh diệt vậy.
Hỏi: Trong kinh Bát Nhã Ba-la-mật, ở phẩm Như Tướng có nói 3 đời cũng chỉ là một tướng (nhất tướng). Lời ấy cỏ ỷ nghĩa gì? Vì sao nói "trí huệ thông đạt vô ngại cả 3 đời ”?
Đáp: Phật có 2 lối thuyết pháp. Đó là:
-		Thuyết phân biệt các pháp tướng.
-		Thuyết các pháp tướng đều là rốt ráo KHÔNG, đều là vô tướng. Dùng trí huệ thông đạt vô ngại các pháp trong 3

QUYỂN 26 • 173
đời, biết rõ các pháp đều là vô thường, là bất khả đắc, là bất khả đắc KHÔNG.
Lại nữa, Phật thuyết pháp có phân biệt rõ 2 đạo. Đó là:
-		Đạo phước đức.
-		Đạo trí huệ.
Đạo phước đức hay sanh các phước báo công đức. Đạo trí huệ khiến rõ biết các pháp đều duyên sanh, đều là tự tánh KHÔNG. Nhờ vậy mà xả được sự trói buộc của cảnh giới, tâm chẳng còn chấp đắm nữa. Cả hai đạo này ví như mặt trăng, mặt tòi cùng nhau nuôi dưỡng vạn vật, hỗ trợ cho nhau vậy.
Hỏi: Vô tướng là hữu biên hay vô biên?
Đáp: Vô tướng là vô biên vì là bất khả đắc.
Hỏi: Vì sao các đệ tử của ngài Ma Ha Ca Diên Chiên cũng có nói đến 18 Bất Cộng Pháp?
Đáp: Biển Phật pháp vô lượng, vô biên. Những pháp môn tu như 5 Căn, 5 Lực, 7 Giác Chi, 8 Thánh đạo v.v... chỉ là những giọt nước nhỏ trong biển lớn mênh mông.
18 Bất Cộng Pháp do các đệ từ của ngài Ma Ha Ca Diên Chiên nêu ra chẳng phải là 18 Bất Cộng Pháp của Phật.
Nên biết chư Bồ tát, chư A-la-hán cũng biết về thị xứ, phi xứ, cũng biết về 3 đời nghiệp báo, nhưng đó chỉ là pháp của hàng Bồ tát và hàng Thanh Văn, chẳng phải là Bất Cộng Pháp của Phật.
Hỏi: Có phải hàng Bồ tát và hàng Thanh Văn vì không có được tận trí biến tri, nên không có được 10 lực như Phật chăng?

174* LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Đáp: Phật nói 10 lực mà không nói đến tận trí biến tri, chỉ nói đến thị xứ phi xứ. về sau các luận sư, giải pháp Phật, mới nói đến tận trí biến tri.
Hỏi: Vì sao trong kinh Đại Thừa Mơ Ha Diễn cũng có nói đến tận trí biến tri?
Đáp: Chẳng phải như vậy. Chỉ có kinh Thanh Văn nói đến tận trí biến tri. Trong kinh Thanh Văn nói “Phật có tận trí biến tri, còn hàng Thanh Văn chỉ có một phần mà thôi”.
Còn 18 Bất Cộng Pháp của Phật thì hàng Thanh Văn chẳng có được phần nào cả. Vậy mới gọi là Bất Cộng Pháp.
Hỏi: Trong 18 Bất Cộng Pháp, hàng Thanh Văn cũng cỏ được một phần. Có khác chăng là hàng Thanh Văn chưa có được "thân, khẩu, ỷ không có lỗi như Phật”. Như vậy, vì sao nói hàng Thanh Văn không có phần nào trong 18 Bất Cộng Pháp cả?
Đáp: Không thể nói như vậy được. Vì sao? Vì thân, khẩu, ý của Phật thường không có lỗi lầm nên chỉ Phật mới có 18 Bất Cộng Pháp, chẳng có ai có được vậy.
Chư vị A-la-hán, khi thuyết pháp, chẳng có được oai lực như Phật.
Hỏi: Vĩ sao có thuyết nói kinh Thanh Văn cũng có nói đến 18 Bất Cộng Pháp, như sau đây:
1.		Rõ biết hết thảy các pháp nên gọi là Nhất Thiết Trí.
2.		Công đúc chẳng thể nghĩ bàn nên gọi là công đức vô lượng.
3.		Tâm thâm niệm chúng sanh, nên gọi là tâm đại bi.
4.		Được vỗ tỷ trí nên, gọi là trí huệ tự tại.

QUYÊN 26*175
5.		Thường ở trong định, nên gọi là định tự tại.
ốế Phương tiện hỏa độ chúng sanh.
7.		Biết các pháp nhân duyên, nên thọ ký cho vô lượng chúng sanh.
8.		Biết Thật Tướng các pháp, nên việc thọ kỷ chẳng có hư dổi
9.		Trú tướng phân biệt, nên lời nói không cỏ lỗi
10.		Đay đủ 10 lực, nên thành tựu /77 huệ
11.		Ở nơi các pháp hữu vi mà quán các pháp ẩy là vô ngã, nên thành tựu được hạnh xả.
12.		Khéo biết thời và phi thời, nên an lập 3 thừa đạo.
13.		Thường nhất tâm, nên không mất niệm.
14.		Trong vô lượng trong A-tăng-kỳ kiếp khéo tu thiện căn, nên không có huân tập phiền não.
15.		Được chân tịnh trí.
16.		Đời đời được kỉnh trọng, tôn thờ, được vô kiến đảnh tưởn^**K
17.		Do tu đại bi, nên chỗ nào Phật bước đến thì chúng sanh đều cảm thấy mát mẻ.
18.		Được thần thông Ba-la-mật.
Đáp: 18 công đức vừa nêu trên đây chẳng phải là 18 Bất Cộng Pháp của Phật. Trong 3 Pháp Tạng đều chẳng có nói đến.
Đây là do hàng Thanh Văn, đệ tử của ngài Ma Ha Ca Diên Chiên, luận bàn nhằm tán dương công đức của Phật.
**. Tướng trên đinh đầu của Phật mà người phàm chẳng có thể thấy được.

176 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Trên đây có nói đén “trí huệ tự tại, định tự tại, không mất niệm, không có lỗi v.v..Tất cả những điều ấy đều lấy từ trong kinh Đạ/ẻ Thừa Ma Ha Diễn, rồi luận bàn rộng thêm ra.
Tuy trong kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn cũng có nói đến vô kiến đảnh tướng, có nói đến tướng lòng bàn chân mềm mại... nhưng các tướng ấy chỉ là những tướng hữu lậu, nơi thân Phật, chẳng có thể xếp vào trong 18 Bất Cộng Pháp của Phật được. Vì sao? Vì hết thảy 18 Bất Cộng Pháp của Phật đều dẫn nghĩa từ noi trí huệ.
Do trí huệ mà thân Phật có đại lực như voi chúa, có vô lượng, vô biên thần thông lực... Thế nhưng tất cả các công đức ấy đều chẳng nên nói.
Ở nơi 18 Bất Cộng Pháp của Phật chỉ nên nói đến các công đức trí huệ của Phật mà thôi, không nên nói đến các quả báo khác.
Trong A Tỳ Đàm phân biệt nói 18 Bất Cộng Pháp nhiếp 5 chúng nên thân khẩu ý không có lỗi lầm, vì tùy trí huệ hành. Như vậy là vì nhiếp sắc chúng, không khác tưởng, mà nói. Ví như nói tâm chẳng có bất định, thường ở ứong định, là nhiếp được thức chúng rồi vậy.
Lại có thuyết nói ở địa thứ chín (Cửu Địa) thì 4 sắc đều nhiếp về vô lậu.
Lại có thuyết nói sắc pháp do 2 duyên sanh là nhân duyên và tăng thượng duyên.
Lại có thuyết nói sắc pháp là dư tàng của 4 duyên sanh, hoặc của 4 vô duyên sanh.
Lại có thuyết nói có 14 thứ hữu duyên, mà chỉ riêng có 4 là tùy tâm hành, mà chẳng có tùy tâm tương ưng.

QUYÊN 26 • 177
Lại có thuyết nói trong 14 hữu duyên có 13 tày tâm hành và cũng tùy tâm tương ưng và 1 chẳng có tùy tâm hành cũng chẳng có tùy tâm tương ưng.
Như vậy, trong A Tỳ Đàm phân biệt nói có các hạnh. Còn vào trong Bát nhã Ba-la-mật thì Thật Tướng của hết thảy các pháp đêu là vô tướng, ơ noi nhât tâm chỉ có một tướng duy nhất, là tịch diệt tướng mà thôi.
(Hết quyển 26)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• •
Quyển 27

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Đại từ - Đại bi
Hỏi: Thế nào gọi là Đại Từ Đại Bi?
Đáp: Đại Từ và Đại Bi là hai tâm đức rộng lớn của chư Phật và chư Đại Bồ tát.
Đại Từ là đức từ rộng lớn, thường niệm hết thảy chúng sanh, giúp đỡ và đem lại niềm vui cho hết thảy chúng sanh.
Đại Bi là đức bi rộng lớn, thương xót hết thảy chúng sanh, cứu khổ cho hết thảy chúng sanh, độ chúng sanh ra khỏi ngục tù 3 cõi.
Trước đây cũng đã có nói “Bồ tát hành Bát nhã Ba-la-mật phải tu 4 Vô Lượng Tâm là Từ, Bi, Hỷ, Xả”.
Từ là thương nhớ, ban vui như bà mẹ hiền thương con làm đủ mọi việc để cho con mình được vui.
Bi là thương xót, cứu khổ, như cha thấy con bị lao tù tìm đủ mọi cách để cứu thoát con ra khỏi chốn đau khổ.
Hỏi: Thể nào gọi là Tiểu Từ, Tiểu Bỉ?
Đáp: Ở nơi 4 Vô Lượng Tâm, Từ chỉ là Tiểu Từ, Bỉ chỉ là Tiểu Bi. Ở noi 18 Bất Cộng Pháp, Từ mới là Đại Từ, Bi mới là Đại Bi.
Ở nơi tâm của phàm phu, của hàng Thanh Văn, Từ chỉ là Tiểu Từ, Bi chỉ là Tiểu Bi. Ở noi tâm của chư Phật và chư Đại Bồ tát thì Từ mới là Đại Từ, Bi mới là Đại Bi.

182» LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Hỏi: Vì sao nói ‘‘Bồ tát hành Đại Từ, Đại Bi”?
Đáp: Từ và Bi noi Đại Thừa Ma Ha Diễn gọi là Đại Từ, Đại Bi. Hàng Thanh Văn do nặng về tự lợi hơn lợi tha, nên dù có thương nhớ chúng sanh, nhưng chưa thật sự đem lại sự an vui cho họ, dù có thương xót chúng sanh nhưng chưa thật sự cứu họ ra khỏi chốn khổ đau. Do vậy chỉ mới có Tiểu Từ, Tiểu Bi mà thôi.
Chư Đại Bồ tát, do tâm lợi tha rộng lớn, nên thương nhớ chúng sanh, đem lại niềm vui cho hết thảy chúng sanh, thương xót chúng sanh, độ họ ra khỏi các khổ. Do vậy mà Từ Bi của Bồ tát mới gọi là Đại Từ, Đại Bi.
Từ Bi của Phật là Đại Từ Bi khởi sanh 10 lực, 4 Vô sở úy, 4 Vô ngại tó, 18 Bất Cộng Pháp, Từ Bi của Phật là đại pháp có oai lực phá tan 3 đường ác, ban cho chúng sanh 3 thứ vui, là vui ở cõi người, vui ở cõi Tròi, vui ở Niết bàn.
Tâm Từ Bi của Phật rộng lớn, biến khắp cả 10 phương, thông suốt cả 3 đời, thường niệm hết thảy chúng sanh đến những côn trùng nhỏ bé cũng chẳng có bỏ sót.
Bồ tát, hành Đại Từ Đại Bi, phát nguyện độ hết thảy chúng sanh ra khỏi 3 đường ác. Vì lợi ích cho chúng sanh, Bồ tát thường hành đại bố thí, chẳng hề thối chuyển, chẳng hề tiếc thân mạng mình, để đem lại cho chúng sanh đầy đủ các phước lạc, thiền định... nhằm dẫn họ vào Đạo Giải Thoát.
Hỏi: Tâm Phật rộng lớn, vô lượng, vô biên. Sao chỉ nói đến 2 tâm Đại Từ và Đại Bỉ mà thôi?
Đáp: Tất cả công đức của Phật đều là đại, rộng lớn, vô lượng vô biên cả. Đại Từ, Đại Bi là 2 tâm đức rộng lớn trong vô lượng, vô số tâm đức của chư Phật và chư Đại Bồ tát.

QUYỂN 27*183
Bồ tát, vì thấy chúng sanh thọ vô lượng khổ đau, tâm và thân đều khổ, nên phát tâm Đại Từ, Đại Bi.
Bồ tát, vì thương xót chúng sanh nên trải qua vô lượng đời ra vào sanh tử mà chăng hề nhàm chán, dạy cho chúng sanh tu chứng Niêt bàn, mà chính mình vẫn chẳng nhập Niết bàn.
Bồ tát, tuy đã được Phật Đạo, đã thành tựu vô lượng thậm thâm giải thoát, mà đều xả tất cả, để sống hòa mình với chúng sanh, dùng mọi thí dụ, mọi nhân duyên nói pháp.
Lại nữa, Bô tát do có tâm Đại Từ Đại Bi, mà giữ được tâm thường bât động, chẳng có sân nhuế, chẳng có oán giận trước sự măng nhiêc, hủy báng, hành hung của kẻ ác, cũng như chẳng tỏ sự vui mừng trước sự tôn kính, tán thán, cúng dường của mọi chúng sanh.
-0O0-
Phật, vì lợi ích chúng sanh, mà trong vô lượng kiếp đã khéo làm những việc rất khó làm, chưa từng thấy ở thế gian.
Trong kinh Bổn Sanh có kể mẫu chuyện vua Thi Tỳ, tiền thân của Phật Thích Ca Mưu Ni, đã chẳng tiếc thân mạng, tự căt thịt mình trao cho chim ưng, để cứu mạng một con chim bồ câu nhỏ bé (xem thêm quyển 4 ở bộ luận này). Việc làm này đã khiên các hàng Trời, rồng, quỷ, thần xưng tán, khiến mặt đât dây lên sáu điệu chấn động. Như vậy gọi là tâm Đại Từ Đại Bi.
Hỏi: ơ nơi thâm thiền định có vô lượng công đức trí huệ nên chăng được gọi là Đại Từ Đại Bi. Nhưng dùng công đức trí huệ để nói pháp, độ sanh, sao lại chẳng gọi ỉà Bồ tát Đại Từ Đại Bi?

184 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Như vậy tướng của Đại Trí Huệ và tướng của Đại Từ Bi sai khác nhau như thế nào?
Đáp: Tướng của Đại Trí Huệ rất khó thấy, khó biết. Chẳng có thể dùng tư duy, suy lường mà biết được trí huệ. Trí huệ của Phật rất vi tế, nhiệm mầu, đến Ngài Xá Lợi Phất cũng chẳng có thể rõ biết được, huống nữa là hàng phàm phu. Còn tướng của Đại Từ Bi dê thây, dê biêt. Ví như trước cảnh Bô tát xả thân đê cứu mạng người khác thì những ai trông thây đều rõ biết tâm Đại Từ Đại Bi của Bồ tát vậy.
Bởi nhân duyên vậy, nên phàm phu dễ tín thọ từ bi; còn trí huệ, thì chỉ những người đã được Đạo mới tín thọ được vậy. Ví như trẻ con thích uống các thứ thuốc ngọt, không thích uống các thứ thuốc đắng; chỉ có người trí mới biết được tánh của các thuốc hay, dù đắng nhưng uổng vào sẽ chóng lành bệnh. Tướng của Đại Từ Đại Bi là thường niệm tưởng, thường thương xót chúng sanh, thường ban vui, cứu khổ cho chúng sanh, cho nên thường duyên 4 Vô Lượng Tâm của Phật và Bồ tát.
Phật là đấng Đại Từ, Đại Bi, Đại Trí. Phật dùng Đại Từ, Đại Bi để nhiếp độ chúng sanh, mà chẳng có chấp tướng từ bi, khác hẳn với đại tò đại bi trong pháp của ngài Ma Ha Ca Chiên Diên. Vì sao? Vì ngài Ma Ha Ca Chiên Diên diễn bày đại từ, đại bi qua sự tướng, nên chỉ là pháp hữu lậu vậy.
Hỏi: Hoa sen phải từ nơi bùn lầy vươn lên. Như vậy Đại Từ cũng phải từ nơi hữu lậu mới có được. Như vậy, vì sao nói Đại Từ Đại Bi là căn bản pháp, là vô lậu pháp, chăng phải là hữu lậu pháp?
Đáp: Bồ tát, tuy chưa thành Phật nhưng chẳng còn dụng tâm hữu lậu khi hành Đại Từ Đại Bi. Vì sao? Vì hành Đại Từ Đại Bi với tâm hữu lậu là có lỗi lầm vậy.

QUYÊN 27 • 185
Thanh Văn và Bích Chi Phật, vì chưa được vô ngại giải thoát vì ở nơi thiền định còn nhiều chỗ nghi nến vẫn còn thích hữu lậu. Phật và Bồ tát chẳng phải như vậy nên tâm Đại Từ Đại Bi của Phật và Bồ tát là thuần vô lậu.
Hỏi: Phật vì chúng sanh mà khởi đại từ bỉ tâm. Như vậy, nếu chẳng dùng hữu lậu thì làm sao độ thoát chủng sanh được?
Đáp: Trí huệ của Phật chẳng thể nghĩ bàn được. Dù thường ly chúng sanh mà vẫn thường dùng tâm đại từ đại bi để nhiếp độ chúng sanh. Vì sao? Vì ở ữong khắp 10 phương, tầm cầu tướng của chúng sanh là bất khả đắc. Bởi vậy nên Phật dùng tâm đại từ đại bi để nhiếp độ chúng sanh mà chẳng có chấp thủ tướng chúng sanh.
Trong kinh nói rằng khi Bồ tát Vô Tận Ý hỏi Phật: “Từ tâm có bao nhiêu duyên?”. Phật dạy: “Có 3 duyên là duyên chúng sanh, duyên pháp và vô duyên”.
Chỉ có Phật mới hành được cả 3 duyên. Vì sao? Vì tướng chúng sanh là rốt ráo bất khả đắc. Bởi vậy nên nói các bậc Nhất thiết trí đã đoạn sạch các lậu nên thường dùng hữu lậu để độ sanh mà vẫn thường ở noi tánh vô lậu.
Hỏi: Trí vô lậu duyên được hết thảy các chỗ, hay còn cỏ chỗ chẳng duyên được?
Đáp: Trí vô lậu duyên được hét thảy pháp vô lậu cũng như hữu lậu.
Hỏi: Vì sao trí vô lậu duyên được các pháp hữu lậu?
Đáp: Bồ tát tuy ở nơi tánh vô lậu mà vẫn giữ dư tàng hữu lậu để làm lợi ích cho chúng sanh, nên vẫn duyên được các pháp hữu lậu.

186‘LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Pháp hữu lậu chỉ là pháp đối đãi. Do đối đãi nên mới có phân biệt, có suy lường mới cân nhắc hơn thua phải trái như lấy cân mà đo lường các vật vậy.
Trí hữu lậu chỉ duyên được các pháp hữu lậu. Còn trí vô lậu duyên nhiếp hết thảy các pháp, hữu lậu cũng như vô lậu.
Hỏi: Vì sao trí vô lậu lại duyên nhiếp được hết thảy các pháp hữu lậu và vô lậu?
Đáp: Các pháp hữu lậu chỉ là giả danh là hư dối, chẳng thật có, nên chẳng phải là pháp chân thật.
Trong kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn, sau khi nói đầy đủ về 10 trí rồi, có nói thêm trí thứ 11 là Như Thật Trí. Đây là trí như thật biết tổng tướng và biệt tướng của hết thảy các pháp vô ngại. Khi 10 trí kia đã vào trong Như Thật Trí thì được hòa đồng với Như Thật Trí thành một trí duy nhất, gọi là Vô Lậu Trí, ví như nước tử trăm sông chảy dồn vào biển, hòa đồng với nước biển trở thành nước biển cả vậy.
-oOo-
Ngoài ra cũng nên biết Đại Từ Đại Bi của Phật có đầy đủ các Tam muội như Tam muội Vương Tam muội, Sư Tử Du Hý Tam muội v.v...
-oOo-

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Đạo Trí Huệ - Đạo Chủng Huệ
KINH:
Bồ tát Ma-ha-tát muốn được đầy đủ đạo trí huệ, đạo chủng huệ, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật, muốn dùng đạo trí huệ để được đây đủ đạo chủng huệ phải tu tập Bát Nhã Ba-Ia-mật.
LUẬN:
Có rất nhiều đạo môn phân biệt như sau:
*		Một Đạo Môn.
Đạo duy nhất hướng về Niết bàn. Ở trong thiện pháp, thân tâm không phóng dật, nhất tâm niệm Đạo.
*		Hai Đạo Môn.
Có rất nhiều nhóm 2 đạo môn như:
Thiện và ác, thế gian và xuất thế gian, định đạo và huệ đạo, hữu lậu đạo và vô lậu đạo, kiến đạo và tu đạo, học đạo và vô học đạo, tín hành đạo và pháp hành đạo, hướng đạo và quả đạo, tín giải thoát đạo và huệ giải thoát đạo v.v...
Nói rộng có vô lượng “2 đạo môn”.
*		Ba Đạo Môn.
Có rất nhiều nhóm 3 đạo môn như:

188 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Địa ngục, ngạ quỷ và súc sanh. Ngay trong đạo súc sanh cũng có 3 là địa hành, thủy hành và không hành. Ngay trong đạo quỷ thần cũng có 3 là bất tịnh quỷ, thần quỷ và ngạ quỷ.
Lại có Thiên đạo (đạo trời), Nhân đạo (đạo người) và Niết bàn đạo.
Ngay noi loài người cũng có 3 hạng là người thọ dục và hành ác, người thọ dục mà chẳng hành ác, người chẳng thọ dục cũng chẳng có hành ác. Ngay noi loài Trời cũng có 3 hạng là Trời cõi Dục, Trời cõi sắc và Trời cõi Vô sắc. Niết bàn cũng có 3 bậc là Niết bàn Thanh Văn Đạo, Niết bàn Bích Chi Phật Đạo, Niết bàn Phật Đạo. Lại có 3 thừa giáo là Thanh Văn Thừa, Bích Chi Phật Phật Thừa và Bồ tát Thừa. Ngay trong Thanh Văn có 3 đạo là học đạo, vô học đạo và phi vô học đạo. Ngay trong Phật đạo cũng có 3 là Ba-la-mật đạo, phương tiện đạo và tịnh thế giới đạo.
Lại có 3 cấp tu là sơ phát ý đạo, tu thiện đạo và thành tựu tịnh thế giới đạo.
Lại có 3 lối tu là tu giói đạo, tu định đạo và tu huệ đạo v.v...
Nói rộng, có vô lượng “3 đạo môn”.
*		Bổn Đạo Môn.
Có rất nhiều nhóm 4 đạo môn như:
Có phàm phu đạo, Thanh Văn đạo, Bích Chi Phật đạo và Phật đạo. Có 4 Thánh Đe gồm khổ đế, tập đế, diệt đế và đạo đế.
Có 4 quả Sa môn là Tu-đà-hoàn, Tư Đà Hàm, A-na-hàm và A-la-hán. Có 4 Niệm Xử gồm thân niệm xứ, thọ niệm xứ, tâm niệm xứ và pháp niệm xứ. Có 4 chánh cần gồm: Ác đã sanh khiến đoạn dứt, ác chưa sanh khiến đừng cho sanh,

QUYẺN 27* 189
thiện đã sanh khiến thêm tăng trưởng và thiện chưa sanh khiến được sanh.
Có 4 vô lượng tâm gồm từ, bi, hỷ, xả vô lượng tâm.
Có 4 tăng thượng đạo là: Dục tăng thượng đạo, tinh tấn tăng thượng đạo, tâm tăng thượng đạo và huệ tăng thượng đạo.
Có 4 trường hợp tu đạo là: Đời nay vui mà tu đạo, vì nhàm chán sanh tử mà tu đạo, vì vô lậu mà tu đạo và vì phân biệt huệ mà tu đạo v.v...
Nói rộng có vô lượng “4 đạo môn”.
*		Năm Đạo Môn.
Có rất nhiều nhóm 5 đạo môn như:
Có 5 đạo chúng sanh là địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, người và trời.
Có 5 vô học đạo là Giới, định, huệ, giải thoát và giải thoát tri kiến.
Có 5 cõi Tịnh Cư Thiên là Vô Phiền Thiên, Vô Nhiệt Thiên, Thiện Kiến Thiên, Thiện Hiện Thiên và sắc Cứu Cánh Thiên.
Có 5 thừa đạo là nhân thừa, thiên thừa, Thanh Văn thừa, Bích Chi Phật thừa và Bồ tát thừa.
Có 5 phân biệt đạo là phân biệt sắc pháp đạo, phân biệt tâm pháp đạo, phân biệt tâm số pháp đạo, phân biệt bất tương ưng hành đạo và phân biệt vô vi đạo.
Có 5 thứ đoạn đạo là khổ đế đoạn đạo, tập đế đoạn đạo, diệt đế đoạn đạo, đạo đế đoạn đạo và tư duy đoạn đạo.
Lại có 5 dục thiên đạo, 5 như pháp ngữ đạo, 5 phi pháp ngữ đạo v.v...

190» LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Nói rộng có vô lượng “5 đạo môn”.
*		Sáu Đạo Môn.
Có rất nhiều nhóm 6 đạo môn như:
Có 6 chủng đạo là: Địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, người, trời và A-tu-la.
Lại có 6 trần đạo, 6 trần hòa hợp đạo, 6 thần thông đạo, 6 A-la-hán đạo, 6 định đạo, 6 Ba-la-mật đạo v.v...
Nói rộng có vô lượng “6 đạo môn”.
*		Bảy Đạo Môn.
Có rất nhiều nhóm 7 đạo môn như:
Có 7 giác chi, 7 địa vô lậu đạo, 7 tưởng định đạo, 7 tịnh đạo, 7 thiên nhân đạo, 7 pháp phước đạo, 7 trợ định đạo v.v...
Nói rộng, có vô lượng “7 đạo môn”.
*		Tám Đạo Môn.
Có rất nhiều nhóm 8 đạo môn như:
Có 8 Thánh đạo, 8 giải thoát đạo, 8 bổi xả v.v...
Nói rộng có vô lượng “8 đạo môn”.
*		Chỉn Đạo Môn.
Có rất nhiều nhóm 9 đạo môn như:
Có 9 thứ đệ định, 9 A-la-hán đạo, 9 Bồ tát địa, 9 phương tiện Ba-la-mật để độ thoát chúng sanh và tịnh Phật quốc độ v.v...
Nói rộng, có vô lượng “9 đạo môn”.
*		Mười Đạo Môn.
Có rất nhiều nhóm 10 đạo môn như:

QUYỂN 27 • 191
CÓ 10 vô học đạo, 10 tưởng đạo, 10 nhất thiết xứ, 10 thiện đạo, 10 bất thiện đạo, 10 địa Bồ tát v.v...
-oOo-
Nói rộng hơn nữa có 162 nhóm đạo môn dẫn đến có vô lượng nhóm đạo môn.
Biết rõ hết thảy các đạo môn thì gọi là “tận trí biến tri”. Như vậy gọi là “đạo chủng huệ”.
Hỏi: Bát nhã Ba-la-mật là đạo môn bậc nhất của Bồ tát, chỉ là một tướng (nhất tướng), là chẳng cỏ tướng (vô tướng). Vì sao nay lại nói đến nhiều đạo môn như vậy?
Đáp: Tất cả các đạo môn cũng chỉ là một, là thật tướng pháp cả.
Người sơ học phải học qua các đạo môn rồi sau mới có thể quy tất cả về một tướng duy nhất (nhất tướng), mà chẳng còn sanh các niệm sai biệt. Cũng như đến thời kiếp tận thì lửa thiêu đốt tất cả, khiến tất cả đều trở thành hư không.
Bồ tát dẫn đạo chúng sanh nên phải học hết thảy đạo môn thế gian và xuất thế gian vậy.
Hỏi: Vì sao Bồ tát ở nơi nhất tướng mà còn phân biệt được các đạo môn thế gian và xuất thế gian?
Đáp: Thế gian do ức tưởng điên đảo mà phân biệt các pháp có đối đãi, có sai khác, mà chẳng biết rằng hết thảy các pháp đều là như mộng, như huyễn, đều là tự tướng KHÔNG, ơ nơi vô tướng và vô tác mà các căn, trần, thức hòa hợp, duyên khởi sanh ra có các pháp, rồi phàm phu điên đảo chấp đăm vậy thôi.

192 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Như vậy là do bị lưới tà kiến bủa vây mà phàm phu điên đảo chấp các tướng để phải chịu qua lại mãi trong các nẻo đường sanh tử.
Hỏi: Thế nào gọi là xuất thế gian?
Đáp: Như Thật biết hết thảy các pháp là xuất thế gian. Vì sao? Vì người trí rõ biết thế gian và xuất thế gian đều là bất khả đắc cả. Chỉ vì do đôi đãi mà có phân biệt giữa thê gian và xuất thế gian nhưng cả hai đều chẳng có định tướng, đều là bất khả đắc cả.
Người tu hành chẳng chấp thế gian mà cũng chẳng chấp xuất thế gian, nên phá được ái mạn, khiến chẳng còn cùng với thế gian đấu tranh vậy. Vì sao? Vì người tu hành biết rõ thế gian là hư dối nên chẳng dấy tâm phân biệt, rõ biết 5 ấm là giả hợp, là bất khả đắc, chẳng tà đâu đến cũng chẳng đi về đâu. Người tu hành quán 5 ấm là vô tướng, là vô tác. Như vậy gọi là xuất thế gian.
Lại nữa, người tu hành quán thế gian và xuất thế gian đều là bất khả đắc, quán trong hợp có ly, trong ly có hợp, nên chẳng có niệm tưởng phân biệt thế gian và xuất thế gian. Như vậy gọi là xuất thế gian.
Người tu hành chẳng xả thế gian mà cũng chẳng chấp xuất thế gian, mới thật sự vào trong xuất thế gian đạo. Lúc bấy giờ cả hai đạo, hữu lậu và vô lậu đều hòa đồng với nhau, đều trở thành nhất tướng, thành vô tướng vậy. Như vậy gọi là đạo chủng huệ.
KINH:
Muốn dùng đạo chủng huệ để được đầy đủ các nhất trí phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật, muốn dùng Nhất thiết

QUYÈN 27*193
trí để được đầy đủ Nhất thiết chủng trí phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Nhất thiết trí và Nhất thiết chủng trí khác nhau như thế nào?
Đáp: Tuy đồng, nhưng cũng có sai khác.
Nhất thiết trí nhiếp về tổng tướng, Nhất thiết chủng trí nhiếp về biệt tướng. Nhất thiết trí là nhân, Nhất thiết chủng trí là quả.
Nhất thiết trí nhằm tổng phá hết thảy pháp trong vô minh, Nhất thiết chủng trí quán từng pháp riêng biệt, phá từng pháp riêng biệt, nhằm tận phá vô minh.
Ví như Nhất thiết trí quán cả 4 Đế, Nhất thiết chủng trí quán từng Đé riêng rẽ. Lại như Nhất thiết trí quán khổ đế, biết rõ 8 tướng khổ ở nơi hết thảy chúng sanh, Nhất thiết chủng trí quán từng loại chúng sanh chịu khổ. Lại như quán chung cả 6 căn, 6 trần, 6 thức nhiếp về Nhất thiết trí , quán riêng rẽ từng căn, trần, thức nhiếp về Nhất thiết chủng trí.
Chư vị A-la-hán rõ biết tổng tướng của các pháp như rõ biết về vô thường, về khổ, về không, về vô ngã, rõ biết về 12 nhập, về 18 giới v.v... gọi là được Nhất thiết trí.
Tuy nhiên, hàng Thanh Văn khó có thể biết được hành nghiệp của mỗi người trong 3 đời; cũng chẳng có thể biết được hành nghiệp của hết thảy chúng sanh ừong cõi Diêm Phù và rộng hơn nữa trong 3.000 đại thiên thế giới, chẳng có thể biết được ngôn ngữ của các loài, chẳng có thể biết được do duyên gì mà chúng sanh có quả báo tốt hay xấu, sang hay hèn, giàu hay nghèo..., do duyên gì mà chúng sanh được

194 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
phước hay bị tội..., do duyên gì mà chúng sanh được Đạo hay bị đọa vào 3 đường ác v.v...
Như vậy hàng Thanh Văn ở ngay nơi pháp hiện tiền còn chẳng có thể hay biết đầy đủ, thì làm sao có thể biết được thâm nghĩa của các tâm và tâm sở pháp, biết được hết thảy thiền định, trí huệ, cùng hết thảy các pháp. Bởi vậy, nên hàng Thanh Văn chưa có được Nhất thiết chủng trí.
Chỉ có Phật mới tận biết hết thảy các pháp, nên chỉ có Phật mới được gọi là đấng Nhất thiết chủng trí mà thôi.
-0O0-
Các hàng Thanh Văn, Bích Chi Phật chỉ có được Nhất thiết trí, vì ở nơi các pháp chỉ biết được 1 phần, chưa biết được khắp tất cả, chỉ biết được tổng tướng mà chưa biết được hết cả các biệt tướng của các pháp. Phật là đấng Nhất thiết chủng trí, như thật biết tất cả tổng tướng và biệt tướng của hết thảy các pháp.
(Hết quyển 27)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• •
Quyển 28

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Lục Thông
(Sáu Thần Thông)
KỈNH:
Này Xá Lọi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn trú sáu thần thông phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Trước đây nói Bồ tát được 5 thần thông. Sao nay lại nói “Bồ tát muốn trú 6 thần thông phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật ”?
Đáp: Bồ tát đã được 5 thần thông rồi. Nay muốn trú 6 thần thông, muốn được thêm thần thông thứ 6 thì phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật. Vì sao? Vì thần thông thứ 6 là Lậu Tận Thông, nên rất khó được vậy. Phải có được Lậu Tận không mới được như Phật.
-		Khi lậu đã tận mà tập chưa tận thì chỉ được 5 thần thông mà thôi. Phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật mới có được thần thông thứ 6.
-		Khi cả lậu lẫn tập đều tận thì mới có được thần thông thứ 6 là Lậu Tận Thông vậy.
Hỏi: Phàm phu do ải tương tục mà có thọ sanh thân. Bồ tát đã được lậu tận rồi, vì sao còn thọ sanh thân nữa?

198 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Đáp: Trước đây đã có nói rằng Bồ tát, vào Bồ tát vị rồi, là vào được bất thối chuyển địa. Lúc bấy giờ chẳng còn có các nghiệp báo dẫn thọ sanh vào 3 cõi, như chúng sanh nữa. Tuy nhiên, vì đại nguyện độ sanh mà Bồ tát còn lưu các tập khí phiền não. Bởi nhân duyên vậy, nên dù đã được Pháp Tánh thân rồi, Bồ tát vẫn thọ sanh thân vào trong 3 cõi sống chung với chúng sanh, để tùy duyên hóa độ họ. Như vậy, Bồ tát do nguyện lực mà thọ sanh thân, chẳng phải do nghiệp dẫn nên chẳng bị thân trói buộc.
Hỏi: Vì sao các vị A-la-hán, tận phiền não chưa tận tập khỉ, mà chẳng thọ sanh thân như Bồ tát?
Đáp: Các vị A-la-hán do chưa có đầy đủ tâm đại bi, chẳng có đại thệ nguyện độ chúng sanh nên tự tác chứng Niêt bàn, ly sanh tử.
Trên đây đã nói 2 trường hợp lậu tận. Các vị Bồ tát lậu tận mà tập chưa tận thì phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
Hỏi: Bồ tát hóa hiện các thần thông phải thứ lớp y theo một tiến frình nhất định chăng?
Đáp: Chẳng có y theo tiến trình nhất định nào cả. Bồ tát ly 5 dục, được các thiền định rồi, khởi tâm tò bi thương xót chúng sanh mà tùy duyên hóa hiện các thần thông, khiến chúng sanh có được tâm thanh tịnh. Vì sao? Vì có hóa hiện ra các sự việc hy hữu mói khiến nhiều chúng sanh khởi được túi tâm thanh tịnh, nhờ vậy mà dễ độ họ hơn.
Ở nơi sắc tướng thô trọng, Bồ tát thường phát đại tâm dũng mãnh, tinh tấn, dùng trí huệ quán chiếu tâm niệm chúng sanh, dùng thần thông để nhiếp độ họ. Có lúc Bô tát hiện “hư không khinh tướng”, cử thân nhẹ nhàng bay bông lên không trung, có lúc Bồ tát biến hiện ra các vật như biến đất thành

QUYÊN 28 »199
nước, nước thành đất, gió thành lửa, lửa thành gió v.v...
Hỏi: Tu Thần Thông và tu Nhất Thiết Nhập có gì khác nhau không?
Đáp: Tu Nhất Thiết Nhập cũng vào được định xứ, nhưng định xứ ấy chỉ tự mình biết mà thôi. Ví như tự mình thấy mình biến đất thành nước, nước thành đất v.v... còn những người bên ngoài chẳng thấy, chẳng biết gì cả. Trái lại, với thần thông thì sự biến hiện trở thành hiện thực, khiến mọi người ở bên ngoài đều có thể thấy, có thể biết được cả.
Bởi vậy nên hai lối tu Nhất Thiết Nhập và tu Thần Thông có định lực hoàn toàn khác nhau.
Hỏi: Cả hai định đều có công năng biến hóa. Như vậy các sự vật được biến hóa ra đó là thật hay giả? Nấi là thật thì làm sao có thể tin được rằng đất biến thành nước, nước biến thành đất, đồng trở thành vàng... ? Neu là giả thì vì sao các bậc Thánh Hiển lại làm những việc chẳng phải thật như vậy?
Đáp: Tất cả các sự biến hóa ấy đều là thật cả. Các bậc Thánh Hiền đã tận đoạn các phiền não kiết sử nên thấy rõ các pháp đều chẳng có định tướng. Do vậy mà có thể biến chuyển đất thành nước, nước thành đất v.v... ví như nước lỏng, khi gặp khí lạnh kết thành băng đá, khi được đun sôi lại biến thành hơi, lại như vàng là chất rắn, khi được nung lên ở nhiệt độ cao biến thành vàng lỏng v.v... Như vậy các sự biến hóa vàng thành đồng, đồng thành vàng v.v... cũng đều có thể có được vậy.
Lại nữa, tâm thức của một người luôn luôn biến đổi, tùy theo cảnh sở duyên. Một người có lúc ác, có lúc thiện, có lúc vui, có lúc buồn, có lúc thương, có lúc ghét... cho nên tâm thức của chúng sanh cũng như hết thảy các pháp đều chẳng có định hướng.

200 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Vì các pháp chẳng có định hướng, nên các bậc Thánh Hiền mói có thể dùng sức thần thông biến hóa ra các sự vật. Các sự biến hóa như vậy chẳng phải là không thật. Vì sao? Vì các bậc Thánh Hiền đã được thần thông, nên ở nơi 6 trần đều được tự tại, đều có thể tùy ý biển hiện, do tất cả đều bình đẳng. Bồ tát do hành tâm xả nên quán hết thảy các pháp với tâm bình đẳng, xấu tốt, thương ghét, khen chê v.v... tất cả đều bình đẳng, chẳng có phân biệt.
-0O0-
Chỉ có Phật mói có thần thông, còn Bồ tát thì trong ba phân mới chỉ có một hoặc hai mà thôi.
Ví như Bồ tát có thể dùng “khinh thân” đi đến các cõi Phật mà chưa thể nghe hết các âm thanh cực nhỏ của các côn trùng.
-0O0-
Trong kinh có nói:
Trước hết tu Thiên nhãn, chỉ mới thấy được chúng sanh mà chưa nghe được tiếng, phải tu thêm Thiên nhĩ mới nghe được tiếng của chúng sanh. Khi đã thấy được thân hình của chúng sanh, nghe được tiếng của chúng sanh rồi, mà chưa rõ được tâm niệm của họ vui buồn, thương ghét... ra sao, chưa rõ được chúng sanh khổ lạc... ra sao, thì còn phải tu Từ Vô ngại trí để phân biệt tiếng của mồi loài chúng sanh, rồi lại còn phải tu Tha Tâm Trí để biết rõ tâm niệm của họ. Muốn biết họ tò đâu đến thì phải tu Túc Mạng Thông. Khi đã biết họ từ đâu đến rồi thì còn phải trị tâm bệnh của họ, nên phải tu Lậu Tận Thông.

QUYÊN 28 • 201
Ngoài ra nếu chưa hàng phục được những người có nhiều tà kiến, mà lại có đại phước đức thì phải tu Như ý Thần Thông. Vì sao? Vì tâm chúng sanh có thô, có tế. Tâm thô thì nhiều và dễ biết, tâm tế mà lại có đại phước đức thì rất khó có thể biết được. Do vậy mà phải dùng Như Ý Thần Thông mới có thể nhiếp phục họ được. Thần thông này nhiếp cả thô lẫn tế.
Phật tùy thuận chúng sanh, chỉ bày thứ lớp trong việc tu các thần thông. Ví như trong đêm thành Đạo, vào đầu đêm, Phật tu Thiên Nhãn Thông, rồi lần lượt tu Như Ý Thông, Túc Mạng Thông, chứng Túc Mạng Minh, vào giữa đêm lại tu Thiên Nhĩ Thông, Thiên Nhãn Thông, chứng Thiên Nhãn Minh, vào cuối đêm tu Tha Tâm Thông và chứng Lậu Tận Minh.
Hỏi: Ở nơi các pháp, Bồ tát đều được tự tại, nên đổi với Bồ tát thì việc tu hành chẳng phải ỉà vẩn đề khó dễ, chỉ có phàm phu mới thấy có khó có dễ. Sao nay lại nói Bồ tát cũng thứ lớp tu các thần thông như vậy?
Đáp: Đối với Bồ tát tất cả các pháp đều dễ tu cả. Chỉ có phàm phu căn độn, trí mỏng mới cho pháp này khó tu, pháp kia dễ tu vậy. Trong đêm thành Đạo, Bồ tát Thích Ca Mưu Ni đã thứ lớp tu các thần thông như sau:
-		Lúc ban đầu, Bồ tát dùng Thiên Nhãn Thông thấy các Ma Vương đem binh đến quấy phá. Bồ tát dùng thần thông lực biến các binh khí của ma quân trở thành chuỗi an lạc, chẳng còn gây tác hại nữa.
-		Hàng phục được ma vương, ma quân rồi, Bồ tát lại niệm “thân ta đã có đại lực chưa?”. Quán như vậy rồi, Bồ tát dùng Như ý Thông, Túc Mạng Thông để biết các đời trước của mình. Bồ tát chứng Túc Mạng Minh, thấy rõ các đời trước

202 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
của mình có đầy đủ các phước đức lực, khiến các ma vương, ma quân đều sợ hãi xa lánh cả.
-		Khi đã được tâm vắng lặng rồi, Bồ tát lại khởi tâm đại bi, thương xót hết thảy chúng sanh, nên đã dùng Thiên Nhĩ Thông nghe được tiếng vui, tiếng khổ của hết thảy chúng sanh trong 5 đạo. Khi đã nghe tiếng chúng sanh rồi, Bồ tát lại dùng Thiên Nhãn để thấy hình dáng chúng sanh. Bồ tát chứng Thiên Nhãn Minh.
-		Khi đã nghe tiếng chúng sanh, đã thấy hình dạng chúng sanh rồi, Bồ tát lại tu Tha Tâm Thông, để thấy rõ tâm niệm của chúng sanh. Rồi lại muốn chúng sanh lìa khổ, nên cầu Lậu Tận Thông và chứng Lậu Tận Minh.
Nên biết, trong 6 thần thông thì Lậu Tận Thông là tối diệu.
Hỏi: Bồ tát đã được Vô Sanh pháp Nhẫn rồi, thường được quả báo thần thông. Sao nay còn tự nghi, còn phải tu các thần thông nữa? Lại nữa, khi đã thấy, đã nghe chủng sanh rồi, sao Bồ tát lại không biết được tâm niệm của họ?
Đáp: Bồ tát có hai thân. Đó là:
-		Pháp tánh sanh thân.
-		Phương tiện thọ sanh thân.
Bồ tát Thích Ca Mưu Ni dùng phương tiện thọ sanh thân, thị hiện làm con vua Tịnh Phạn, sống như một người bình thường. Nhân dạo chơi 4 cửa thành, gặp các cảnh sanh, già bệnh, chết, mà Bồ tát quyết định rời bỏ hoàng cung, xuất gia, tìm Đạo. Khi tọa thiền dưới gốc cây bồ đề, mới có đầy đủ 6 thần thông.
Thật ra, trong quá khứ, Bồ tát đã có đầy đủ 6 thần thông rồi. Tuy nhiên để hiển bày thế pháp, mà trong đêm thành

QUYÊN 28 • 203
Đạo, Bồ tát đã thị hiện tu các thần thông, theo thứ lớp như đã nêu trên đây.
Như vậy là Bồ tát đã thị hiện phương tiện thọ sanh thân đê hành Đạo. Nêu có tụ nghi, cũng chẳng có lỗi gì.
Hỏi: Khởi các thần thông thì phải theo thứ lớp như nêu trên đây hay sao?
Đáp: Đại đa số người tu thường theo thứ lớp như đã nêu ừên đây, nghĩa là tu Thiên Nhãn Thông trước,... rồi sau cùng mới tu Lậu Tận Thông.
Tuỵ nhiên, có người tu Thiên Nhĩ Thông tnrớc khi tu các thần thông khác. Vì sao? Vì họ nghĩ rằng “Khi vào Sơ Thiên, do đã có Thiên Nhĩ Thông mà dễ có giác, có quán, có 4 vô lượng tâm. Khi vào Nhị Thiền dễ tu Thiên Nhãn Thông, vì lúc bấy giờ không còn các thức tâm, nên nhãn thức chăng còn bị tán loạn nữa. Khi vào Tam Thiền, lại dễ tu Như Ý Thông, vì ở đây thân đã thọ diệu lạc. Khi vào Tứ Thiền, lại dễ được các thần thông khác, vì tâm được an định”.
-oOo-
Trước đây, khi nói vê 10 Phật lực, cũng đã có giải rõ về ý nghĩa của Túc Mạng Thông và của các thần thông khác rồi vậy.
-oOo-
KINH:
Muốn biết chí nguyện của hết thảy chúng sanh phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.

204 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
LUẬN:
Hỏi: Vì sao nói Bồ tát muốn biết chỉ nguyện của hết thảy chúng sanh thì phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật?
Đáp: Nếu không tu tập Bát nhã Ba-la-mật thì dù có Tha Tâm Thông, cũng chỉ biết được rất ít cảnh giới, cũng chỉ biêt được cõi Dục và cõi sắc mà chẳng có thể biết được cõi Vô Sắc, chỉ biết được tâm niệm của chúng sanh trong hiện tại, mà chẳng có thể biết được tâm niệm của chúng sanh trong quá khứ và vị lai. Phải có đầy đủ 6 thần thông và phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật mới khắp biết được tâm niệm của hêt thảy chúng sanh.
Hàng Thanh Văn, khi vào Tứ Thiền, có thể biết được tâm chủng sanh trong 1.000 thế giới; Bích Chi Phật có thê biêt được tâm chúng sanh khắp 100.000 thế giới. Ngoài ra, phàm phu chẳng có thể biết được tâm của Thanh Văn, Thanh Văn chẳng có thể biết được tâm của Bích Chi Phật, Bích Chi Phật chẳng có thể biết được tâm của Phật.
Bởi nhân duyên vậy, nên muốn biết được tâm của hết thảy chúng sanh, thì phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
Hỏi: Phải dùng trí gì để biết được tâm và tâm sở của hết thảy chúng sanh?
Đáp: Các đức Phật dùng Trí Vô Ngại Giải Thoát rõ biết tâm và tâm sở của hết thảy chúng sanh. Các đại Bồ tát mới có được tương tợ Trí Vô Ngại Giải Thoát, nên cũng đã rõ biêt được một phần tâm và tâm sở của chúng sanh.
Bởi vậy, nên các tân học Bồ tát muốn được Vô Ngại Giải Thoát của đại Bồ tát, các đại Bồ tát muốn được Vô Ngại Giải Thoát của Phật đều phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.

QUYÊN 28 • 205
Hỏi: Nầ4 tâm có chồ thú hướng thì tâm đi và đến như thế nào? Nếu tâm cỏ đi thì như tâm người chết. Nếu tâm không đi thì căn, trần và thức chẳng có thể hòa hợp được, chẳng có duyên xúc sanh ỷ. Như vậy làm sao có thể biết được các pháp?
Đáp: Tâm chẳng có đi, chẳng có đến. Dù chẳng có đi đến (vô khứ lai), mà vẫn thường hòa hợp với các pháp. Vì sao? Vì các pháp cũng đều chẳng có đi đến. Nếu chấp các pháp có đi đến, là đọa về thường kiến.
Hết thảy các pháp đều chẳng có định tướng. Chỉ do 6 căn, 6 trần, hòa hợp sanh ra có 6 thức, dẫn sanh có 5 ấm.
Lại có 5 ấm (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) mà có các tâm và tâm sở pháp sanh ra vậy.
Bởi vậy nên các tâm thức đều là hư dối, là như huyễn, như hóa. Trong kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn nói: “Hết thảy chúng sanh đêu như huyễn, như hóa. Chỉ có Phật mới biết rõ tâm của hết thảy chúng sanh đều chẳng có đi, chẳng có đến”.
Ví như Tỷ-kheo hay tham cầu lợi dưỡng, dù thường được người đến cúng dường mà vẫn thấy thiếu thốn; còn Tỷ-kheo không tham cầu lợi dưỡng, chẳng bao giờ thấy thiếu thốn gì cả. Tâm của các Tỷ-kheo cũng là như vậy. Nếu phân biệt chấp tướng thì chẳng có thể rõ được Thật Tướng phap, chẳng thông đạt được tâm của chúng sanh nên thuyết pháp chẳng có được vô ngại. Trái lại, nếu chẳng phân biệt chấp tướng thi mới có thê thông đạt được tâm các chúng sanh nên thuyết pháp được vô ngại.
Hỏi: Vì sao gọi Phật là bậc Nhất thiết chủng trí?
Đáp: Vì Phật biết rõ tâm của hết thảy chúng sanh. Nếu chẳng biết rõ tâm của hết thảy chúng sanh thì chẳng có thể được gọi là Nhất thiết chủng trí.

206 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Tâm của chúng sanh vô biên nên Nhất thiết chủng trí cũng vô biên.
Hỏi: Cả hai bên “Hữu biên” và “Vô biên” đều chảng thật cỏ cả. Như vậy, vì sao ở nhiều chỗ Phật thường nói đến "Vô biên”, như nói “si, ái của chúng sanh là Vô biên”...?
Đáp: Chúng sanh vô biên, trí huệ của Phật cũng vô biên. Thế nhưng chẳng nên chấp thủ cái tướng vô biên ấy mà khởi sanh các hý luận.
Ví như Phật dạy: “Chấp thường và chấp vô thường cũng đều là điên đảo cả”. Phật thuyết vô thường chỉ nhăm phá chấp thường. Nếu nghe nói vô thường mà lại chấp tướng vô thường, thì cũng vẫn là tà kiên, vân là hý luận. Trái lại, nếu nghe nói vô thường mà chăng châp tướng vô thường, mà biết vô thường tức là khổ, là KHONG, là vô ngã, rồi y nơi vô thường để quán các pháp, thì sẽ vào được pháp KHÔNG, tức là vào được Thật Tướng pháp. Như vậy là dùng pháp quán về vô thường để vào nơi Chân Đê là chân thật pháp vậy.
Như trước đây đã có nói, sở dĩ Phật không trả lời 14 điều vấn nạn của hàng ngoại đạo vì tất cả các điều ấy đều do tà kiến chấp sanh ra cả. Phật dạy về vô thường để chúng sanh thấy rõ các pháp tương tục sanh diệt là vô biên. Nhờ vậy mà khởi nhàm chán sanh tử.
-0O0-
Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:
Ở nước Ba Lê có 40 vị Tỷ-kheo cùng tu tịnh hạnh, đến hầu Phật.

QUYỂN 28 • 207
Phật hỏi: “Này các Tỷ-kheo! Có nhiều sông chảy về biển lớn. Vậy nước trong biển lớn nhiều hay ít?”
Các Tỷ-kheo bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Rất nhiều”.
Phật dạy: “Một người phạm trọng tội phải đọa vào địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh có số lượng máu chảy ra, từ vô lượng kiếp đến nay, nhiều hơn lượng nước trong biển lớn. Bởi vậy, nên biết nước mắt, nước mũi v.v... dẫn đến sữa đã bú ảia mẹ ở nơi mỗi chúng sanh từ vô lượng kiếp đến nay, cũng nhiều như vậy. Lại nữa, nếu đem xương người ấy chất thành đống thì sẽ có một núi xương cao ngất. Như vậy thì có thể biết rằng, trong vô biên kiếp, mỗi chúng sanh đã phải thọ vô lượng khổ sanh tử vậy”.
Các Tỷ-kheo nghe như vậy, khởi tâm nhàm chán sanh tử, tinh tấn tu hành và dần dần vào được Đạo.
-0O0-
Lại có người khỏi tâm từ niệm chúng sanh khắp cả 10 phương mà hoan hỷ thọ giới không sát sanh, được vô lượng công đức.
-oOo-
Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát từ sơ phát tâm, đã thệ nguyện cúng dường vô biên chúng sanh. Vì sao? Vì độ vô biên chúng sanh thì phước đức cũng vô biên, giống như mặt trời mới mọc cũng đã chiếu ánh sáng khắp muôn vật vậy.
-oOo-

208 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
KINH:
Muốn có trí huệ thù thắng hơn trí huệ của hết thảy Thanh Văn và Bích Chi Phật phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Trí huệ của Thanh Văn và Bích Chi Phật như thế nào?
Đáp: Trong kinh nói: Khi quán về Thật Tướng các pháp, hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật dùng trí huệ phân biệt để biết rõ biệt tướng và tổng tướng của các pháp, lại biết được tục đế và chân đế.
Như vậy gọi là trí huệ Niết bàn.
Ví như nói các pháp có sanh, có diệt, có thuận, có nghịch... là nói về các pháp thế gian. Đó là tục đế. Còn nói về nhất tâm, về chân như... là nói về các pháp xuất thế gian. Đó là chân đế. Thanh Văn dùng trí huệ phân biệt 5 ấm:
-		Biết 5 ấm như vậy nhóm họp.
-		Biết 5 ấm như vậy tiêu tán.
-		Biết 5 ấm như vậy tự tánh ly.
Lại dùng trí huệ phân biệt 4 Đe: Khổ, Tập, Diệt, Đạo.
Lại dùng ữí huệ phân biệt 3 giải thoát môn: Không, Vô tướng và Vô tác.
Lại nữa, hàng Thanh Văn tu 4 niệm xứ, dùng trí huệ quán về thân bất tịnh, thọ thị khổ, tâm vô thường, pháp vô ngã, dùng trí huệ tu pháp trí, tỷ trí, tha tâm trí, khổ trí, tập trí, diệt trí, đạo trí v.v...
Khi đã vào được khổ pháp trí rồi là được huệ nhãn, được 3 Tam muội: Không, Vô tướng và Vô tác.

QUYỂN 28*209
Tất cả trí huệ như vậy đều là trí huệ của Thanh Văn, Bích Chi Phật.
-0O0-
Có được trí huệ như vậy rồi, nếu phát tâm đại tò bi, cứu khổ hết thảy chúng sanh, ra vào sanh tử chẳng bao giờ nhàm chán nhằm lợi lạc quần sanh, thì mới gọi là trí huệ của Bồ tát, mới gọi là được Bát nhã Ba-la-mật.
Hỏi: Phật có nói đến 4 quả Sa môn, 4 bậc Thảnh, 5 Chúng đệ tử, 3 thứ Bồ Đe. Như vậy vì sao nói trí huệ của Bồ tát thù thẳng hơn trí huệ của Thanh Văn và Bích Chi Phật?
Đáp: Bồ tát có trí huệ thù thắng hơn trí huệ của Thanh Văn và Bích Chi Phật. Vì sao? Vì Bồ tát phát đại tâm tịnh Phật quốc độ, cứu độ hết thảy chúng sanh.
Trong kinh có nêu nhiều đoạn văn tán thán trí huệ của Bồ tát. Bồ tát tu 6 pháp Ba-la-mật, có đầy đủ phương tiện cứu độ chúng sanh, không đoạn chủng Tam bảo nên được chư Phật khăp 10 phương thường hộ niệm. Ví như chim Ca Lăng Tần Già vừa mới nở, đã có tiếng hót thánh thót, thù thắng hơn hết thảy các loài chim khác.
-oOo-
Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:
Trong chúng hội, ngài Xá Lợi Phất bạch Phật rằng: “Bạch Thê Tôn! Bô tát nói pháp có công đức rất thù thắng. Chỉ nghe danh Bô tát đã có được nhiều lợi ích, huống nữa là được nghe Bồ tát nói pháp. Các vị Bồ tát chẳng chấp hết thảy pháp, mà vân thị hiện sanh thân, ra vào sanh tử, đem pháp trí huệ giáo

210 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
hóa chúng sanh, khiến cho người nghe cũng được sanh trí huệ”.
Lúc bấy giờ, ngài Bồ tát Thủ Hoa nêu một số câu hỏi để ngài Xá Lợi Phất giải đáp, nhằm giúp hội chúng hiểu rõ thêm.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Ngài là bậc trí huệ đệ nhất, thường nói pháp cũng chưa vào được pháp tánh hay sao?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Phải đúng như cảnh giới thì đệ tử Phật mới nói”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Pháp tánh cũng có cảnh giới chăng?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Chẳng có vậy”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Nếu chẳng có cảnh giới thì vì sao ngài nói phải đúng cảnh giới mới nói?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Nghĩa là phải tùy chỗ được pháp mói nói”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Như vậy là ngài dùng vô lượng tướng của pháp tánh để làm chứng hay sao?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Đúng như vậy”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Vì sao ngài nói tày chỗ được pháp mới nói?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Pháp tánh vô lượng nên pháp thuyết ra cũng vô lượng. Pháp tánh vô lượng nên tướng của pháp tánh chẳng thể lường được (bất khả lượng tướng) vậy”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Như vậy, ngài nói pháp tánh có tướng được(đắc tướng)chăng?”
Ngài Xá Lọi Phất đáp: “Chẳng phải vậy”.

QUYÊN 28*211
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Nếu pháp tánh chẳng có tướng được (phi đăc tướng) thì lìa pháp tánh ra có được giải thoát không?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Không thể như vậy được. Vì sao? Vì pháp tánh là chẳng thể hoại (bất hoại) vậy”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Ngài đã được Thánh trí. Như vậy ngài có được như tánh không?”
Ngài Xá Lọi Phất đáp: “Tôi muốn nghe pháp, chẳng phải nói pháp”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Hết thảy các pháp đều tự tại. Đó là pháp tánh. Có người nghe, có người nói pháp chăng? Lại nữa, vì sao ngài nói muốn nghe pháp, chẳng phải nói pháp?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Phật dạy có hai hạng người nghe được pháp vô lượng. Đó là người nhất tâm nói và người nhất tâm nghe.”
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Vào Diệt Tận Định có nghe được pháp không?”
Ngài Xá Lợi Phât đáp: “Vào Diệt Tận Định chẳng có nghe pháp”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Ngài có tín thọ rằng tướng của hết thảy pháp thường tịch diệt không?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Tôi có tin như vậy”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Vì sao pháp tánh thường tịch diệt mà có nghe được pháp?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Ở nơi KHÔNG Tam muội, các pháp đã là tịch diệt tướng rồi vậy”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Nếu không vào thiền định thì có nói được pháp không?”

212 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Chẳng có gì mà chẳng phải là tịch diệt tướng cả”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Như vậy thì hết thảy phàm phu cũng đều có được thiền định cả hay sao?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Hết thảy phàm phu đều có thiền định”
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Lấy gì làm thiền định?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Chẳng ngoài pháp tánh Tam muội vậy.”
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Như vậy thì phàm phu và các bậc Thánh chẳng có gì khác nhau cả hay sao?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Tôi chẳng thấy có gì khác nhau cả. Vì sao? Vì ở nơi các bậc Thánh, pháp chẳng có diệt, ở nơi phàm phu pháp cũng chẳng có sanhế Ở noi pháp tánh thì cả hai đều KHÔNG, đều là bình đẳng”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Vì sao ở nơi pháp tánh thì các pháp đều là bình đẳng tướng?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Tướng bình đẳng là chồ biết, chỗ thấy (Chỗ tri kiến) của người được Đạo vậy”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Như vậy thì có sanh pháp Thánh, có diệt pháp phàm không?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Chẳng có vậy”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Có được pháp Thánh không?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Chẳng có vậy”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Có thấy phàm phu và pháp phàm phu không?”

QUYÊN 28» 213
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Chẳng có vậy”.
Ngài Thủ Hoa hỏi: “Như vậy ngài dùng tri kiến gì để vào được nơi Thánh Đạo?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Pháp tánh là như, nên phàm phu cũng như, Tỷ-kheo được giải thoát cũng như, Niết bàn cũng như, Tỷ-kheo vào Niết bàn cũng như. NHƯ nói đây chính là như như pháp tánh, chẳng có sai biệt vậy. Pháp tướng cũng như, bât hoại tướng cũng như. Tât cả các pháp đều như như, bình đẳng cả.”
-0O0-
Trong kinh Minh Vãng, ngài Xá Lợi Phất bạch Phật rằng: “Bạch Thê Tôn! Ví như đám lửa lớn có sức thiêu rụi bất cứ vật gì rơi vào bên trong. Các bậc thượng nhân nói pháp cũng là như vậy. Hất thảy pháp nói ra đều vào trong pháp tánh cả.”
-0O0-
Lại nữa, trong kinh Duy Ma Cật nói rằng các bậc Thanh Văn dẫn đến ngài Xá Lợi Phất, chẳng ai dám đi thăm bệnh ngài Duy Ma Cật cả.
-0O0-
Như vậy, có rất nhiều kinh nói “Bồ tát có trí huệ thù thắng hơn Thanh Văn”ế
Hỏi: Vì sao Bồ tát cỏ trí huệ thù thẳng hơn trí huệ của hàng Thanh Văn?
Đáp: Trong kinh Bổn Sanh có nói:

214 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
BỒ tát trong vô lượng A-tăng-kỳ kiếp đã tu tập các trí huệ. Bồ tát đã làm tất cả các việc rất khó làm. Vì cầu pháp mà Bồ tát chẳng ngại chẻ xương làm viết, chích huyết làm mực, lột da làm giấy để tả chép kinh pháp. Vì cầu pháp mà Bồ tát đã cam chịu vô lượng khổ đau. Vì cầu trí huệ mà Bồ tát đời đời cúng dường thầy, thờ thầy như thờ Phật; hễ thấy kinh Phật là liền đọc, tụng giảng nói... do trải vô lượng A-tăng-kỳ kiếp tư duy trí huệ cầu các pháp thậm thâm nên Bồ tát đã thâm nhập vào Thật Tướng các pháp.
Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát có trí huệ thù thắng hơn trí huệ của hàng Thanh Văn.
Hỏi: Vì sao nói "Bồ tát, khi thưa hỏi, khi vấn nạn cũng đều là dùng trí huệ củng dường Phật? ”
Đáp: Do nghe pháp, thưa hỏi, vấn nạn mà Bồ tát tín thọ, dẫn đến chánh ức niệm pháp Phật, được đầy đủ trí huệ. Như vậy là dùng trí huệ cứng dường chư Phật.
Lại nữa, Bồ tát tu trí huệ với đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật, để trang nghiêm các phương tiện lực, khiến có được đại nhân duyên đối với chúng sanh hơn hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật.
Bởi nhân duyên vậy, nên nói Bồ tát có trí huệ thù thắng hơn trí huệ của hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật.
-0O0-
KINH:
Muốn được các đà la ni và các tam muội phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.

QUYÊN 28 • 215
LUẬN:
Được Đà La Ni là được các pháp phương tiện vi diệu dẫn vào thiền định, vào Tam muội.
Hỏi: Vì sao gọi Đà La Ni là pháp phương tiện?
Đáp: Người được Đà La Ni có sức giữ gìn, nhóm họp tất cả các pháp ỉành, khiến chẳng để cho tán lạc, ngăn chặn các pháp ác, khiến chẳng để cho xảy ra.
Ví như ngài Châu Lợi Bàn Đà rất tối dạ, nhưng nhờ có sức Đà La Ni buộc tâm vào việc cầm chổi quét, mà phát sanh được thiên định và trừ được cấu tâm, chứng quả A-la-hán.
Có vô lượng Đà La Ni. Mỗi Đà La Ni giúp hàng giả những phương tiện đặc thù trên đường hành đạo.
Ví như người vào được Văn Trì Đà La Ni rồi thì vừa nghe pháp là nhớ liền, thường nhất tâm niệm pháp, khiến trí huệ cang lâu càng thêm tăng trưởng. Rồi do ức tưởng tư duy mà biết được những việc chưa biết, thấy được những việc chưa thấy.
Bồ tát được Văn Trì Đà La Ni rồi, dù vào trong thiền định vân nhớ hết thảy những lời đã nghe, đén một câu, một chữ cũng chăng quên. Bồ tát nghe âm thanh mà quán thật tướng của âm thanh, biết rõ âm thanh, lời nói chỉ do niệm, niệm phân biệt khởi sanh ra, chỉ là hư dối, chẳng thật có. Phàm phu châp nơi âm thanh, nơi lời nói, nên khi âm thanh, lời nói đã diệt rồi mà vẫn còn nhớ nghĩ mãi mãi; hoặc nhớ mãi lời người măng nhiếc mình; mà khởi tâm sân hận; hoặc nhớ mãi lời người tán dương, tâng bốc mình mà vui mừng, khởi tâm kiêu mạn, tự mãn... Trái lại, Bồ tát biết rõ âm thanh, lời nói liên sanh, liên diệt chỉ như tiếng âm vang, chẳng có tác giả làm ra, chẳng có trú xứ, đều là tự tướng KHÔNG, nên chang

216 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
chấp âm thanh, chẳng chấp lời nói. Bồ tát quán chúng sanh KHÔNG nên dù bị mắng nhiếc cũng chẳng có sân hận, dù được xưng tán cũng chẳng có vui mừng, sung sướng.
Lại ví như người vào được Danh Tự Nhập Đà La Ni thì nghe một chữ đã có thể vào được thật tướng của hết thảy pháp; như nghe chữ “A” liền biết được hết thảy pháp bất sanh v.v...
Hỏi: Vì sao nói Đà La Nỉ là phương tiện dẫn vào thiền định, vào Tam muội?
Đáp: Bồ tát được Đà La Ni rồi sẽ được vô ngại vào các Tam muội nên nói Đà La Ni là phương tiện dân vào Thiên định, Tam muội. Có 500 Đà La Ni chính. Đây là thiện pháp công đức tạng của Bồ tát.
Có 2 thứ Tam muội. Đó là:
-		Tam muội của Thanh Văn.
-		Tam muội của Bồ tát.
Tam muội của Thanh Văn gồm có KHÔNG tam muội, Vô Tướng tam muội, Vô tác tam muội; lại có Hữu Giác Hữu Quán tam muội, Vô Giác Hữu Quán tam muội, Vô Giác Vô Quán tam muội lại có Ngũ Trí tam muội (5 trí tam muội)(*) v.v...
Hết thảy các thiền định đều gọi là tam muội. Hành giả
*. Ngũ Trí Tam muội gồm 5 pháp tam muội về trí huệ liên tiếp nhau:
-		Vô Thực tam muội. Vào tam muội này có thê nhịn ăn trong nhiêu ngày.
-		Vô Quá tam muội. Vào tam muội này chẳng còn có lỗi lầm.
-		Thân Ý Thanh Tịnh Nhất Tâm tam muội. Vào tam muội này được nhất tâm, khiến thân và ý trở nên thanh tịnh.
-		Nhân Quả Câu Lạc tam muội. Vào tam muội này làm cho nhân duyên, quả báo được thanh tịnh.
-		Thuờng Niệm tam muội. Vào tam muội này được ý niệm thường trú.

QUYỂN 28» 217
phải nhất tâm, không tán loạn mới vào được tam muội. Nếu tâm tán loạn thì chẳng sao vào được diệu pháp.
-0O0-
Đại Thừa có vô lượng tam muội như Thủ Lăng Nghiêm Tam muội, Giải Thoát Tam muội, Nhất Thiết Pháp Tam muội v.v...
Có những tam muội hiển thị các đức tướng thanh tịnh nơi thân, như:
-		Oai tướng Tam muội. Bồ tát vào tam muội này có oai đức sáng chói hơn cả mặt trời, mặt trăng.
-		Diệm Sơn Tam muội. Bồ tát vào tam muội này có oai đức hơn cả Đe Thích, hơn cả Phạm Thiên Vương, vượt ra khỏi 3 cõi.
-		Thanh Như Lôi Âm Tam muội. Bồ tát vào tam muội này có được phạm âm tỏa khắp cả 10 phương.
v.v...
Như vậy, có vô lượng, vô biên Đà La Ni và Tam muội.
Hỏi: Người frì giới thanh tịnh, nhất tâm tinh tấn, chế tâm ở một chỗ, có vào được tam muội không?
Đáp: Có thể vào được tam muội. Thế nhưng, vì có vô lượng tam muội. Nếu nói nhiều quá thì sẽ khiến người nghe sanh thối tâm nên chỉ nói đến một số tam muội chính. Như vậy cũng đủ nhiếp các tam muội khác rồi vậy.
Ví như nâng được các bâu áo là nâng được cả cái áo lên; như bắt ong chúa là bắt được trọn đàn vậy, cũng như Sơ Thiền và Nhị Thiền là cửa ngõ dẫn vào các pháp thiền định, tam muội khác.

218« LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Tu các pháp tam muội thuần thục sẽ dẫn vào Kim Cang tam muội.
-0O0-
Lược nói, thì tam muội của Thanh Văn gồm có 3 tướng là:
-		Nhập.
-Trú.
-		Xuất.
Khi nhập và xuất thì chẳng phải là tam muội. Chỉ khi trú mới gọi là tam muội.
Tam muội của Bồ tát là các pháp Ba-la-mật. Ví như trong ba Ba-la-mật Giới, Định, Huệ thì Giói sanh Định, Định sanh Huệ. Khi được Huệ Ba-la-mật thì tận đoạn các phiền não dẫn đến Niết bàn.
Còn rất nhiều tam muội khác nữa không có đề cập đến nơi đây. Như nói bố thí là nhân duyên sanh phước đức; nguyện là nhân duyên sanh tâm nhu nhuyến, từ bi là nhân duyên niệm chúng sanh. Tất cả các hạnh đó đều dẫn vào tam muội. Lại như quán thế gian vô thường, như nhiếp tâm hành nhẫn nhục... cũng đều dẫn vào tam muội. Lại như nhiếp tâm không tán loạn, tinh tấn trừ 5 cái... cũng đều dẫn vào tam muội. Tu các Địa, từ Sơ Địa đến Thập Địa cũng đều dẫn vào tam muội cả.
Hỏi: Đà La Nỉ môn và Tam muội môn giống nhau hay khác nhau như thế nào?
Đáp: Khi đang tu, thì có khác. Khi đã tu viên mãn rồi, đã được tâm tương ưng rồi thì chẳng có khác nữa.

QUYỂN 28*219
Tu tam muội thuần thục lâu ngày thì tam muội trở thành đà la ni. Đây là do sức tu hành, huân tập thuần thục, mà tam muội đã trở thành tánh, tương ưng với thật tướng trí huệ nên có được đà la ni vậy. Ví như các đồ gốm như bình, chén, đĩa... nung lâu trong lửa thì chất đất sét trở thành cứng rắn, bên chắc. Lúc bấy giờ có thể dùng để đựng nước mà chẳng đê cho nước thâm qua nữa.
Như trên đã nói, đà la ni còn là phương tiện để đưa hành giả qua sông thiền định.
Bồ tát tu được 2 môn tam muội và đà la ni thuần thục thì sẽ được vô lượng công đức ở cả 3 đòi.
Hỏi: Vì sao ở trong pháp Thanh Văn không có nói đến đà la ni mà chi trong pháp Đại thừa mới nói đến?
Đáp: Vì hàng Thanh Văn ít có siêng năng tu tập các công đức mà chỉ dùng trí huệ để cầu giải thoát sanh tử cho riêng mình, nên không có được các công đức đà la ni. Ví như người khát nước chỉ biết tìm nước để tự giải khát cho riêng mình mà không nghĩ đên việc dùng bình chứa nước lớn để trữ nước cho đại chúng uống vậy.
Lại nữa, ừong pháp Thanh Văn chỉ nói các pháp là vô thường, là sanh diệt. Như vậy là chẳng có thể có được đà la ni. Vì sao? Vì theo pháp Đại thừa thì các pháp chẳng có sanh, chang có diệt, chẳng thật có nên nói về tướng vô thường la chẳng phải là đà la ni.
Lại nữa, pháp Thanh Văn nói đến các thiện pháp ở quá khứ. Như vậy là chẳng có được đà la ni. Vì sao? Vì theo pháp Đại thừa thì quá khứ là bất khả đắc nên nói về các thiện pháp ở quá khứ là chẳng phải là đà la ni vậy.
-oOo-

220 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đà La Ni đời đời theo Bồ tát. Còn các Tam muội thì chẳng phải như vậy. Vì sao? Vì khi Bồ tát xả thân rồi thì đã rời bỏ hết cả các tam muội.
-	0O0-
Trên đây đã phân biệt rõ Đà La Ni và Tam muội.
Phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật mới có được đầy đủ các Đà La Ni môn và các Tam muội môn.
(Hết quyển 28)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• • Quyển 29

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Tùy hỷ công đức
KINH:
Bồ tát Ma-ha-tát muốn tùy hỷ công đức bố thí, trì giới thù thắng hơn hết thảy Thanh Văn và Bích Chi Phật phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Người có tâm tùy hỷ, khi thấy người khác làm được các công đức, liền sanh tâm tùy hỷ, tán thán họ, như nói với họ rằng: “Ở trong thế gian vô thường, si ám này, mà mở ỉòng từ bi, thương xót người như vậy thật là phước đức vô lượng.”
Ví như có người đem thứ hương thơm quý báu đi bán, được rất nhiều người đến muaệ Trong khi người ấy đang bán hàng, có người đứng ở bên ngoài tán thán. Tuy người sau không mất tiền mua mà cũng vẫn được hương thơm ỉây vậy. Cũng như vậy, nếu có người đem tài vật ra bố thí, có người được nhận sự bố thí, lại có người đứng bên ngoài tán thán hạnh bố thí, thì người sau này, tuy không đem tài vật của mình ra bố thí mà vẫn hưởng được phước đức lây vậy.
Xem như vậy, thì đủ biết rằng Bồ tát tùy hỷ công đức đã thù thăng hơn hàng Thanh Văn, huống nữa là còn tự mình làm các công đức.
Hỏi: Vì sao Bồ tát tùy hỷ công đức mà lại được thù thẳng hơn hẳn người đem tài vật của mình ra bổ thí?

224 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đáp: Trong lúc người khác đem tài vật ra bố thí, Bồ tát đứng bên ngoài khen ngợi, vui mừng, rôi cùng hêt thảy chứng sanh hồi hướng công đức ấy về Vô Thượng Bồ Đe, nhằm độ thoát hết thảy chúng sanh. Do tâm tùy hỷ như vậy nên thù thắng hơn hàng Nhị thừa đem tài vật ra bố thí. Vì sao? Vì Bồ tát đã dùng thật tướng trí huệ nên thù thắng hơn vậy.
Lại nữa, do tâm tùy hỷ mà Bồ tát được sanh quả báo phước đức. Rồi Bồ tát lại đem phước đức ấy tùy hỷ hồi hướng về Vô Thượng Bồ Đe nên thù thắng hơn hàng Nhị thừa bố thí. Ví như người đem dâng vua một vật nhỏ, được nhà vua hoan hỷ ban cho nhiều tiền tài, danh tước. Lại ví như dùng ít hơi thổi vào ốc tù và mà có thể tạo được âm lớn vang đi rất xa. Bồ tát dùng tùy hỷ công đức, hòa hợp với công đức của người khác, hồi hướng về Vô thượng Bồ Đe nên được quả báo vô tận, ví như gió thổi làm dao động mặt nước biên tạo thành những đợt sóng nôi tiêp nhau vô cùng vô tận, lan truyền trên mặt biến.
Hỏi: Trong sổ đệ tử của Phật có cả Thanh Văn và Bồ tát. Vì sao lại còn phân biệt hơn thua làm gì?
Đáp: Bồ tát tùy hỷ công đức còn thù thắng hơn hàng Thanh Văn, huống nữa Bồ tát tự hành công đức. Vì sao? Vì hàng Thanh Văn làm các công đức còn có lúc mệt mỏi. Còn Bồ tát kiên trì tày hỷ công đức trong im lặng. Ví như những người thợ lao động mệt mỏi suốt ngày mà công lao chẳng sao bằng được vị kỹ sư vẽ kiểu và chỉ huy công tình. Lại ví như những người lính chịu bao gian khổ, dẫn đên chịu hy sinh cả mạng sống của mình để chống trả quân địch, mà khi thắng trận thì công lớn vẫn thuộc về vị chủ tướng vậy.
Hỏi: Nấi tởn tùy hỷ thắng hơn hành bố thỉ, ừĩ giới... thì vì sao chỉ nói đến sự tùy hỷ công đức của Bồ tát là thù thẳng mà thôi?

QUYỂN 29 ề 225
Đáp: Phàm phu, do còn bị phiền não che tâm, do chưa đoạn được chấp ngã và ngã sở nên thua hẳn hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật.
Thế nhưng, sự tu hành của hàng Nhị thừa còn kém xa Bồ tát. Vì sao? Bố thí gồm tài thí và pháp thí. Hàng Thanh Văn thường tài thí, Bồ tát thường hành pháp thí nên thù thắng hơn.
Lại nữa, hàng Thanh Văn thường hành trì giới, nhiếp luật nghi giới, thiền định giới và vô lậu giới. Bồ tát thường hành trí huệ, nhiếp văn huệ, tư huệ và tu huệ; lại được giải thoát huệ và giải thoát tri kiến.
Bởi vậy nên Bồ tát thù thắng hom Thanh Văn.
Hỏi: Thắng đổi đãi với thua; có hơn có thua ỉà có cạnh tranh rồi vậy. Bồ tát chẳng có khởi cạnh tranh với Thanh Văn thì vì sao lại nói thắng?
Đáp: Bồ tát có trí huệ thậm thâm hơn, có công đức nhiều hơn hàng Thanh Văn nên nói thắng vậy. Thanh Văn ví như người ngắm sắc hoa, ngửi hương thơm của hoa; còn Bồ tát ví như ong vào tận nhụy hoa rút mật. Do tâm tùy hỷ của Bồ tát đã tương ưng với pháp tánh nên trí huệ và công đức của Bồ tát thù thắng hơn trí huệ và công đức của hàng Thanh Văn Nhị thừa.
-0O0-
KINH:
Muốn tùy hỷ công đức thiền định, Tam muội, trí huệ, giải thoát, giải thoát tri kiến thù thắng hơn hết thảy Thanh Văn và Bích Chi Phật phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật

226 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
LUẬN:
Hỏi: Người vào thiền định, tu bổn thiền, chín thứ đệ định, tám bổi xả, ba giải thoát môn: Không, Vô Tướng và Vô Tác. Như trước đây đã nói vào các tam muội là đã có thiền định, giải thoát rồi sao nay còn nói làm gì nữa?
Đáp: Giải thoát có 2 nghĩa. Đó là:
-		Huệ giải thoát.
-		Cộng giải thoát.
Huệ giải thoát chưa vào được thiền định. Cộng giải thoát mói đầy đủ các thiền định và giải thoát Tam muội.
Lại nữa, thiền định giải thoát Tam muội có hai trường họp:
-		Hàng Thanh Văn vào thiền định chỉ cầu ly dục.
-		Bồ tát tuy ở nơi chốn dục lạc mà vẫn thường trong định, thường cầu đắc ly dục.
Hỏi: Đã là trí huệ tam muội, sao còn nói đến cẩu đắc?
Đáp: Trước đây đã nói rằng huệ giải thoát chưa đến được chỗ rốt ráo thâm nghĩa; cộng giải thoát mới có trí huệ tam muội, giải thoát và giải thoát tri kiến dẫn thẳng vào Niết bàn.
A-la-hán mới được thiền định lạc ở hiện đời, vào Diệt Tận Định là định rốt ráo, được Nguyện Trí Vô Tránh tam muội mới thật là chân Niết bàn.
Bởi nhân duyên vậy, nên phải nói rộng. Bồ tát, ở ngay nơi chốn dục lạc mà cầu đắc Niết bàn nên phải có đầy đủ trí huệ, giải thoát và giải thoát tri kiến.
Hỏi: Thiền định giải thoát Tam muội khó tu, khỏ được. Như vậy vì sao Bồ tát có đầy đủ thiền định và trí huệ là tối diệu?

QUYỂN 29 • 227
Đáp: Do tu tập Bát Nhã Ba-la-mật mà Bồ tát có trí huệ thù thắng hơn hàng Thanh Văn. Bồ tát có hạnh, có nguyện đầy đủ, nên thiền định và trí huệ của Bồ tát là tối diệu. Ví như chim phải đầy đủ hai cánh, mới có sức bay xa ngàn dặm. Người tu có đầy đủ hai pháp hạnh và nguyện là được giải thoát và giải thoát tri kiến.
Hỏi: Ở nơi bố thỉ, do có mắt thấy, tai nghe, mới dễ sanh tâm tùy hỷ. Còn ở nơi thiền định giải thoát Tam muội mắt chẳng thấy được, tai chẳng nghe được thì làm sao cỏ thể sanh tâm tùy hỷ?
Như vậy căn cứ vào đâu mà nói tâm tùy hỷ của Bồ tát thù thẳng hơn hàng Thanh Văn?
Đáp: Bồ tát lấy tha tâm trí làm tâm tùy hỷ.
Hỏi: Tha tâm trí còn là trí hữu lậu. Bồ tát chưa được vô lậu thì làm sao cỏ thể biết được tâm vô lậu của hàng Nhị thừa vậy.
Đáp: Bồ tát đã được Vô Sanh Pháp Nhẫn đã đoạn các kiết sử, đã vào được pháp KHÔNG, đã được các thần thông nên dùng hữu lậu tha tâm trí mà có thể hay biết được vô lậu của hàng Nhị thừa vậy.
Lại nữa, hàng Bồ tát sơ phát tâm, tuy chưa được pháp tánh thân, nhưng vẫn có thể dùng tha tâm trí hữu lậu để quán thây được hàng Nhị thừa hành bố thí, trì giói... rồi phát tâm tùy hỷ. Bồ tát tày hỷ quán người đang hành bố thí, hành trì giới đã vào được noi thật tướng pháp, đã ly được sự ràng buộc của ngã và ngã sở, đã vượt ra khỏi ngục tù 3 cõi. Vì sao? Bồ tát tùy hỷ công đức để được thấy người được giải thoát thì cũng như thây chính mình được giải thoát vậy. Như vậy gọi là tùy hỷ hôi hướng công đức.

228 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
KỈNH:
Bồ tát Ma-ha-tát hành một phần ít bố thí, trì giói, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí huệ mà muốn dùng lực phương tiện hồi hướng để được vô lượng vô biên công đức phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Trước đây đã có nói nhiều về 6 Ba-la-mật rồi. Sao nay còn nói thêm nữa?
Đáp: Trước đây nói về tổng tướng, nay nói về biệt tướng.
Hỏi: Thế nào gọi là ít trí huệ (thiểu trí)?
Đáp: Thâm nghĩa của Ba-la-mật thể hiện ở nơi tâm, chẳng phải phô bày ra bên ngoài, noi việc làm nhiều hay ít.
Bồ tát tu hành dù nhiều, dù ít nếu còn trú noi Ba-la-mật thì vẫn còn là ít trí huệ (thiểu trí).
Kinh Hiền Kiếp có nói: “Trong 8 vạn 4 ngàn Ba-la-mật đều có phân biệt Ba-la-mật thế gian và Ba-la-mật xuất thế gian. Bát Nhã Ba-la-mật cũng là như vậy, cũng phân biệt có Bát Nhã Ba- la-mật thế gian và Bát Nhã Ba-la-mật xuất thế gian”.
Như vậy thì trí Bát Nhã Ba-la-mật thế gian vẫn còn là thiểu trí vậy.
Hỏi: Vì sao Bồ tát hành phần ỉt bố thỉ (thiểu thí)?
Đáp: Có rất nhiều nguyên nhân khiến Bồ tát hành phần ít bố thí:
-		Hoặc vì mới sơ phát tâm mà bố thí ít.
-		Hoặc vì chưa có nhiều phước đức mà bố thí ít.
-		Hoặc vì nghĩ công đức ở tại tâm mà bố thí ít. Do suy

QUYỂN 29 • 229
nghĩ như vậy nên chẳng mong cầu có nhiều tài vật để bố thí, chi cốt có được hảo tâm.
-		Hoặc nghĩ rằng nếu cầu có được nhiều tài vật để đem ra bố thí thì sẽ khiến tâm tán loạn, đánh mất hảo tâm, dẫn sanh phiền não.
-		Hoặc nghĩ nếu bố thí mà phải nhờ cậy người khác đem tài vật đến cho mình để làm việc bố thí thì chẳng phải có tâm bình đăng. Phải xem hêt thảy chúng sanh như ruột thịt của mình, chẳng nên lấy của người này đem cho người khác. Chỉ cần có hảo tâm là hơn hết. Có ít thì cho ít chẳng sao cả.
v.v...
-0O0-
Có thuyết phân biệt có 2 hạng Bồ tát. Đó là:
-		Bồ tát bại hoại.
-		Bồ tát thành tựu.
Người trước đã có phát Bồ Đề tâm nhưng chẳng được gặp thiện duỵên, bị 5 ấm ngăn che tâm trí, chuyển than sanh vào nhà quyên quý, giàu sang hoặc làm vị Quốc Vương hoặc làm Tê Tướng. Do thọ 5 dục lạc mà chẳng còn giữ được thân khâu ý thanh tịnh, chẳng còn được thánh thiện như trước nữa. Hạng người như vậy gọi là Bồ tát bại hoại.
Lại có người ở đời trước chẳng có hảo tâm hành bố thí, nhưng nay khởi lòng từ, thương xót người nghèo khổ bần cùng, cũng thành tựu được hảo tâm. Lại có người đời trước bần cùng hạ tiện, mà nay được nghe pháp, phát bồ đề tâm, tại gia tu trì 5 giới, hoặc xuất gia thọ đại giới Tỷ-kheo v.v... Những hạng người như vậy được gọi là Bồ tát thành tựu.

230 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
BỐ thí gồm có pháp thí và tài thí.
Người xuất gia nên hành pháp thí. Người tại gia hành tài thí.
Phật không tán thán đem nhiều tài vật ra bố thí với ý niệm phô trương. Phật dạy nên tùy theo khả năng của mình mà bô thí, có gì cho nấy, nhưng phải bố thí với hảo tâm thanh tịnh.
Người xuất gia không giữ của cải riêng, vì tự nghĩ rằng trì giới, thiểu dục, tri túc thù thắng hom cất giữ tài vật để bố thí, được Phật khuyên nên hành pháp thí.
Như vậy nên đem hảo tâm thanh tịnh mà bố thí, thì dù bố thí ít hay nhiều cũng vẫn được rất nhiều phước báo.
Trong kinh có ghi mẫu chuyện sau đây:
*		Ngài Bạc Câu La chỉ đem một quả Kha Lê Lật bố thí mà được 91 kiếp không đọa vào đường ác, thọ phước lạc ở cõi người, cõi trời, thường được thân không bệnh tật, tinh tân tu hành, được quả A-la-hán.
*		Vào thời Phật Tỳ Bà Thi, có một vị Sa môn làm phòng xá cúng dường chư Tăng, tái da dê đê chư Tăng đi, mà suôt 91 kiếp được hưởng phước lạc ở cõi người, cõi trời, sanh lại làm vị trưởng giả, thân hình đoan chánh. Vị này vừa mói sanh ra đã được cha mẹ cho nhiều vàng bạc, châu báu; về sau lớn lên nhàm chán việc đời, xuất gia tu hành, viên thành Đạo nghiệp.
*		Tỷ-kheo Tu Mạn Nhĩ do nhân duyên đời trước đã lấy hoa tai cúng dường Phật Tỳ Bà Thi mà 91 kiếp không đọa vào đường ác, được hưởng nhiều phước lạc ở cõi người, cõi trời, sanh lại vào một gia đình khá giả. Khi vừa mới sanh ra có mùi hương thơm tỏa khăp nhà, vê sau lớn lên xuât gia chứng quả vị A-la-hán.
-oOo-

QUYÊN 29» 231
Như vậy có rất nhiều nhân duyên bổ thí ít mà được quả phước báo rất nhiều. Phật vì muốn tán thán bố thí Ba-la-mật nên nói hành bố thí Ba-la-mật có vô lượng công đức.
Hỏi: Ngài A-ỉa-hán Bạc Câu La bổ thí ít mà được phước báu rất nhiều. Như vậy cần gì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật nữa?
Đáp: Vị A-la-hán ấy tuy có nhiều phước báo nhưng vẫn còn có hạn lượng. Bồ tát dùng Bát Nhã Ba-la-mật mà tùy hỷ hôi hướng nên được công đức vô lượng vô biên.
Hỏi: Vĩ sao dùng Bát Nhã Ba-la-mật để tùy hỷ hồi hướng mà lại được công đức vô lượng vô biên?
Đáp: Vì tùy hỷ hồi hướng về Vô Thượng Bồ Đe nên được vô lượng vô biên công đức. Bồ tát tùy hỷ hồi hướng công đức mà chẳng cầu có phước báo ở cõi người, cõi trời, chỉ cầu Vô Thượng Bồ Đề, cầu độ hết thảy chúng sanh.
Vì chúng sanh vô lượng vô biên nên công đức cũng vô lượng vô biên. Vì tâm đại từ đại bi của Bồ tát vô lượng vô biên nên công đức cũng vô lượng vô biên. Công đức của Bồ tát thể nhập với thật tướng trí huệ nên là vô lượng vô biên.
Bồ tát hành bố thí, rõ biết người thí, người thọ và vật thí đều là bất khả đắc cả.
Hỏi: Bồ tát quản thật tướng các pháp ỉà như pháp tánh. Như vậy vì sao còn sanh tâm cầu được công đức?
Đáp: Bồ tát trong nhiều đời đã tu đại tò bi dẫn dắt chúng sanh vào thật tướng pháp. Ví như lửa gặp gió bùng cháy mạnh mẽ hơn lên. Bồ tát thường dùng tâm tinh tấn trợ lực cho tâm đại bi, dõng mãnh phát đại thệ nguyện độ thoát hết

232 • LUẶN ĐẠI TRÍ ĐỘ
thảy chúng sanh. Do phát đại nguyện như vậy nên được chư Phật khắp 10 phương thường khuyến hóa, khiến Bồ tát được tăng thêm công đức, dần dần đạt đến chỗ viên mãn.
Hỏi: Bố thỉ còn có thể biết là nhiều hay ỉt. Còn trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí huệ thì làm sao biết được?
Đáp: Tất cả đều có thể biết được.
*		Nhẫn cũng phân biệt có: Đại nhẫn và thiểu nhẫn.
Thân nhẫn là miệng nhịn chẳng nói lại, thân nhịn chẳng chống trả lại, nhưng tâm chưa nhẫn được, khiến chẳng tự chế được. Chỉ khi nào tâm được an ổn thì mới gọi là thân tâm đều nhẫn.
Người bị đánh mắng mà chẳng có đánh mắng chống trả lại, mới chỉ là được thiểu nhẫn.
Người bị đánh mắng mà tâm thường an ổn, chẳng có phân biệt mình bị đánh mắng, có người đến đánh mắng mình, có pháp đánh mắng, mà chỉ lo tu nhẫn ở nơi tâm mới là được đại nhẫn.
Như vậy nhẫn ở thân chỉ mói là thiểu nhẫn, nhẫn ở tâm mới thật là đại nhẫn.
*		Trì giới cũng phân biệt có đại và thiểu.
Nếu thân khẩu không động mà tâm còn động thì chỉ mới là thiểu giới. Khi cả thân khẩu ý đều tịch tịnh thì mới là đại giới.
*		Tinh tấn cũng phân biệt có đại và thiểu.
Nếu chưa được Vô Sanh Pháp Nhẫn thì chỉ mới là thiểu tấn. Khi đã được Vô Sanh Pháp Nhẫn rồi thì mới là đại tấn.
*		Thiền định cũng phân biệt có đại và thiểu.

QUYỂN 29 • 233
Vào Kim Cang Tam muội gọi là đại thiền định. Ở nơi hết thảy các pháp đều chẳng loạn, chẳng phân biệt, tâm thường trong định thì gọi là đại thiền định.
Ngoài ra đều là thiểu thiền định cả.
*		Trí huệ cũng phân biệt có đại và thiểu.
*		Trí huệ thế gian chỉ là thiểu huệ. Trí huệ xuất thế gian mói gọi là đại huệ.
Lại có phân biệt đối đãi giữa thiểu và đại như sau:
Tạp huệ và tịnh huệ - Tưởng huệ và vô tưởng huệ- Phân biệt huệ và vô phân biệt huệ - Vì sanh tò huệ và vì Niết bàn huệ - Vì tự lợi huệ và vì lợi tha huệ - Tiểu tư huệ và đại tư huệ v.v...
Phát Bồ Đề tâm huệ và tu 6 Ba-la-mật huệ là đại huệ.
Bồ tát phát Bồ Đề tâm, tu 6 pháp Ba-ỉa-mật, có vô lượng vô biên công đức, được chư Phật 10 phương tán thán.
Người không phát Bồ Đề tâm, không tu 6 độ Ba-la-mật, chẳng sao có thể bằng được Bồ tát. Vì sao? Vì Bồ tát phát đại tâm, dùng các lực phương tiện của Bát Nhã Ba-la-mật để tùy hỷ hồi hướng về Vô Thượng Bồ Đe nên được vô lượng vô biên công đức.
-oOo-
KINH:
Muốn được đầy đủ đàn Ba-la-mật, Thi Ba-la-mật, sẵn Đề Ba-la-mật, Tỳ Lê Gia Ba-la-mật, Thiền Na Ba-la- mật phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.

234 ề LUẶN ĐẠI TRÍ ĐỘ
LUẬN:
Hỏi: Bát Nhã Ba-la-mật và 5 Ba-la-mật kia giong nhau và khác nhau như thế nào?
Đáp: Cũng đồng mà cũng khác.
Mỗi Ba-la-mật đều có phạm trù riêng. Thế nhưng, khi hành 5 Ba-la-mật kia, Bồ tát cũng đều dùng trí huệ Bát Nhã để quán thật tướng pháp.
Ví như khi tu bố thí, phải xả cả nội pháp lẫn ngoại pháp, mới được gọi là Đàn Ba-la-mật. Vì sao? Vì nếu tu 5 Ba-la- mật kia mà còn tâm chấp là còn tà kiến, chẳng thể được Ba- la-mật vậy.
Phải được Bát Nhã Ba-la-mật dẫn đạo thì 5 độ kia mới xứng đáng được gọi là Ba-la-mật. Ngược lại, phải đầy đủ 5 Ba-la-mật kia, thì Bát Nhã Ba-la-mật mới được viên mãn.
Hỏi: Vì sao muốn được đầy đủ bổ thỉ, trì giới, nhẫn nhục, tinh tẩn, thiền định thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật?
Đáp: Bố thí có hai thứ. Đó là: Tịnh thí và bất tịnh thí.
Bố thí mà chẳng do tâm thế gian mà chỉ do hảo tâm thanh tịnh là tịnh thí. Còn bố thí với tạp tâm của thế gian là bất tịnh thí. Bố thí mà chẳng cầu phước báo ở đời sau chỉ cầu Niết bàn là tịnh thí.
Tịnh thí xuất phát từ tâm đã thấm nhuần Bát Nhã Ba-la- mật. Vậy nên nói “Muốn có đầy đủ bố thí Ba-la-mật phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”. Được như vậy mới xả được cả trong lẫn ngoài mà chẳng vương vấn, luyến tiếc.
-oOo-

QUYÊN 29*235
Cũng như vậy, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, nếu chẳng được Bát Nhã Ba-la-mật dẫn đạo thì chẳng được kiên cố. Phải được Bát Nhã Ba-la-mật dẫn đạo thì 5 độ kia mới xứng đáng được gọi là Ba-la-mật, mới dẫn đến Vô Thượng Bồ Đe. Ví như một đội quân, dù thiện chiến đến đâu, nếu chẳng có vị tướng tài giỏi chỉ huy, thì chẳng có thể thắng được giặc. Lại như người có thân hình đầy đủ mà thiếu đôi mắt, chẳng có thể đi đến chỗ mong muốn được. Phải có trí huệ Bát Nhã Ba-la-mật dẫn đạo thì 5 Ba-la-mật kia mới được tăng trưởng, nên Phật dạy rằng: “Muốn được đầy đủ 5 Ba-la-mật kia thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”ế
-oOo-
KINH:
Muốn được thân thể đòi đời giống như thân Phật, có đủ 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Trong kinh nói phải trải qua 3 A-tăng-kỳ kiếp mới gieo đủ 32 tướng tốt. Sao nay lại nói như vậy?
Đáp: Chẳng phải chỉ riêng Phật mới có 32 tướng tốt mà cũng có rất nhiều người khác có được vậy.
Ví như ngài Nan Đà, do nhân duyên đời trước làm nhà tắm cúng dường chúng Tăng, nguyện đời đời được thân đoan chánh, lại vào một đòi khác, đã trang nghiêm tháp thờ một vị Bích Chi Phật, nguyện đòi đời được thân đoan chánh mà được thân tướng trang nghiêm. Khi ngài xuất gia làm Sa môn, sắc tướng của ngài uy nghiêm, rạng rỡ, khiến chúng Tăng thấy ngài từ xa đi lại, lầm tưởng là Phật đến, cùng đứng dậy nghênh đón. Ngài Nan Đà còn được như vậy, huống nữa

236 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
là các đại Bồ tát đã nhiều kiếp tu hành các công đức. Lại ví như Bồ tát Di Lặc, khi còn là một cư sĩ bạch y đã có tướng lông trắng giữa chặng mày, tướng lưỡi rộng dài trùm khắp cả mặt. Trong kinh Đạ/Ỗ Thừa Ma Ha Diễn nói: “Có vị Bồ tát, từ sơ phát tâm đen khi thành Đạo chẳng bao giờ sanh ác tâm nên trong nhiều đòi được quả báo 5 thần thông, được thân tướng uy nghiêm tợ như Phật”.
Hỏi: Bồ tát chưa được đầy đủ Phật Đạo, sao lọi cỏ được thân tướng uy nghiêm như thân Phật?
Đáp: Vì hạnh nguyện độ sanh nên Bồ tát hóa hiện nhiều thân, hoặc làm vị Chuyển Luân Thánh Vương, hoặc làm Đế Thích, hoặc làm Phạm Vương, hoặc làm Thanh Văn, hoặc làm Bích Chi Phật v.v...
Trong kinh Lăng Nghiêm nói, Bồ tát Văn Thù có thời hiện làm thân một vị cổ Phật, hiệu là Long Chưởng Thượng Tôn Vương Phật, vì chúng sanh nói pháp. Vì sao? Vì vào thời ấy chúng sanh có thấy được thân Phật mới hoan hỷ thọ hóa.
Hỏi: Neu Bồ tát có thể tự hiện làm thân Phật được thì so với Phật đâu có gì khác nữa?
Đáp: Bồ tát an trú Thập Địa đã có đầy đủ Phật pháp, nguyện ở ứong thế gian rộng độ chúng sanh, mà không vào Niết bàn, nên có vi diệu thần lực, có thể biến hóa ra các thân, vì chúng sanh thuyết pháp. Tuy Bồ tát hóa hiện thân Phật, nhưng chẳng phải là chân thật Phật thân vậy. Tuy rằng Bồ tát hóa hiện thân Phật, độ được rất nhiều chúng sanh, nhưng số chúng sanh được độ cũng có hạn lượng. Phật độ vô lượng vô biên chúng sanh chẳng có hạn lượng vậy.
Lại nữa, Bồ tát hóa hiện được thân Phật, nhưng không biến hiện ở khắp 10 phương thế giới. Trí huệ của Bồ tát dụ

QUYÊN 29 »237
như mặt trăng đêm 14, chẳng có thể bì được trí huệ của Phật, dụ như mặt trăng đêm rằm.
Hỏi: 32 tướng tốt chỉ là tướng do phước bảo sanh, chỉ là tướng hữu lậu, còn Bát Nhã Ba-ỉa-mật là vô tướng, như hư không. Như vậy vì sao muốn được 32 tướng tốt lại phải học Bát Nhã Ba-la-mật?
Đáp: Có hai trường hợp. Đó là:
-		Phật có 32 tướng tốt với đầy đủ diệu nghĩa.
-		Những người khác, như Chuyển Luân Thánh Vương cũng có thể có 32 tướng tốt, nhưng chẳng có được đầy đủ diệu nghĩa.
Cũng như vậy, nếu bố thí mà có Bát Nhã Ba-la-mật soi sáng, dẫn đạo thì mới có được đầy đủ công đức, mới làm duyên khởi cho 32 tướng tốt như Phật; nếu bố thí mà chẳng được trí huệ Bát Nhã Ba-la-mật soi sáng, dẫn đạo thì chẳng có được đầy đủ công đức.
Hỏi: Phải hành bổ thỉ như thế nào để được 32 tướng tốt?
Đáp: 32 tướng tốt đã được nói rõ ở quyển 4 bộ luận này. Dưới đây chỉ nêu một thí dụ điển hình thôiế
Ví như bố thí mà khiến cho người thọ thí được thân hình mạnh khỏe, thì có được luân tướng hiện ra nơi tay chân, lại có tướng tay chân mềm mại v.v...
Hỏi: Chư Phật ba đời 10 phương đều dạy rằng: “Thật Tướng pháp là vô tướng”. Sao nay lại nói đến 32 tướng tốt?
Đáp: Như trước đây đã nói, Phật pháp phân biệt có 2 Đế. Đó là:
-		Thế tục Đế.

238 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
-		Đệ Nhất Nghĩa Đế.
Vì thế đế, thì có nói đến 32 tướng tốt của Phật, về Đệ Nhất Nghĩa Đe thì nói Thật Tướng các pháp đều là vô tướng. Lại nữa, trong Phật pháp có phân biệt 2 đạo. Đó là:
-		Phước đạo.
-		Huệ đạo.
Ở nơi phước đạo thì nói Phật có 32 tướng tốt. Vì chứng sanh mà Phật thị hiện sanh thân người, với đầy đủ 32 tướng tốt. Ở nơi huệ đạo thì nói đến Pháp Thân Phật là vô tướng vậy. Phật có đầy đủ 32 tướng tốt (tướng hảo) và 80 vẻ đẹp (tùy hình hảo) trang nghiêm thân, lại có 10 Lực, 4 Vô sở úy, 4 Vô ngại trí, 18 Bất Cộng Pháp, đại từ, đại bi,... trang nghiêm công đức.
Bởi nhân duyên vậy, nên cũng có 2 cách dẫn đạo chúng sanh:
-		Muốn dẫn đạo chúng sanh tu phước thì dùng 32 tướng tốt.
-		Muốn dẫn đạo chúng sanh tu huệ thì dùng Pháp thân vô tướng.
Vì sao vậy?
Vì chúng sanh có 2 hạng:
-		Có hạng người chấp giả danh tướng. Đối với hạng người này thì nên nói về 32 tướng tốt.
-		Có hạng người rõ biết các pháp chỉ là giả danh, giả tướng. Đối với hạng người này thì nên nói về Pháp thân vô tướng.
Hỏi: Vì sao không nói 80 vẻ đẹp là tướng đẹp?
Đáp: Tướng tốt hay vẻ đẹp cũng nhằm làm trang nghiêm

QUYÊN 29 Ề 239
thân Phật. Thé nhưng có phân biệt nói như vậy, vì khi nói về 32 tướng tốt là nói về tổng tướng, còn khi nói về 80 vẻ đẹp là nói về biệt tướng. Đây chỉ là cách trình bày theo thứ lớp, có thô, có tế, có lớn, có nhỏ.
Sở dĩ phải trình bày thứ lớp như vậy là nhằm phát khởi tín tâm nơi chúng sanh vậy thôi.
Hỏi: Phật đã tận đoạn chủng sanh tướng rồi. Như vậy vì sao ở nơi tướng KHÔNG mà còn nói đến các tướng tốt trang nghiêm?
Đáp: Phật muốn chúng sanh tín kỉnh, muốn phá trừ kiêu mạn nơi chúng sanh nên mới thị hiện đầy đủ thân tướng trang nghiêm. Vì sao? Vì nếu Phật chẳng có thị hiện đầy đủ thân tướng trang nghiêm thì chúng sanh chẳng sanh được nhất tâm cung kính Phật, Phật hiện đủ 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp thì chúng sanh mới phát khởi được tín tâm thanh tịnh.
Phật pháp thậm thâm, vô lượng, khó tin, khó giải. Chúng sanh căn độn trí mỏng, nếu tự lực rất khó có thể vào được. Phật vì chúng sanh phóng đại quang minh, khiến chúng sanh nương theo đó mà vào được diệu pháp. Chúng sanh thấy oai đức của Phật, nghe được Phạm âm của Phật sanh tâm hoan hỷ, tín thọ.
Nên biết, bên trong Phật đầy đủ oai đức trì giới, bên ngoài Phật thị hiện vô lượng oai nghi. Như vậy, cả trong lẫn ngoài Phật hiện đủ các phương tiện độ sanh.
-		Lấy trí huệ làm lợi lạc cho người lợi căn. Lấy thân tướng tong nghiêm làm lợi lạc cho người độn căn.
-		Lấy tâm trang nghiêm khai mở cửa Niết bàn. Lấy thân tướng trang nghiêm khai mở kho phước lạc ở cõi Trời và cõi Người.

240 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
-		Lấy tâm trang nghiêm dẫn dắt chúng sanh vào ba cửa giải thoát. Lấy thân tướng trang nghiêm dẫn dắt chúng sanh tu các phước đức.
-0O0-
Bởi nhân duyên vậy, nên Phật thị hiện sanh thân vói đầy đủ tất cả 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp.
-oOo-
KINH:
Muốn vào nhà Bồ tát, vào đất Phật, chẳng xa rời Phật, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Nhà Bồ tát là tâm đại bi.
Ví như người sanh vào nhà vua chúa, chẳng còn sợ đói khát, chẳng còn sợ nóng bức, rét buốt, chẳng có ai dám khinh rẻ. Người phát tâm đại bi, sanh vào nhà Bồ tát được mọi người cung kính. Bồ tát từ sơ phát tâm, đã phát thệ nguyện độ hết thảy chúng sanh, đưa họ vào vô thượng Bồ Đề. Bồ tát rõ biết hết thảy các pháp, ở nơi thật tướng đều chẳng có sanh, chẳng có diệt nên vào được Vô Sanh Pháp Nhẫn tường trú trong đạo Bồ tát.
Trong kinh có ghi lời Phật dạy rằng: “Khi ta trì Tâm Kinh. Ta thấy được Phật Định Quang, ta được Vô Sanh Pháp Nhẫn, được đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật”. Bồ tát nghe lời Phật dạy tự nghĩ rằng: “Ta nguyện ở trong vạn ức kiếp cúng dường chư Phật, chẳng có giải đãi, chẳng có nhàm chán, xem vô lượng kiếp như thời gian một ngày một đêm thôi. Ta nguyện thường tinh tẩn, thường hoan hỷ tu hành.”
Bồ tát khởi tâm đại bi thương xót hết thảy chúng sanh,

QUYỂN 29 • 241
dùng mọi phương tiện giáo hóa họ, khiến họ đoạn dứt được phiền não, tăng trưởng thiện căn, đưa họ vào chánh đạo mà chẳng hề nghĩ đến sự đền ơn đáp nghĩa của họ.
Bồ tát quán thật tướng các pháp, thấy tất cả sắc pháp đều là Phật sắc, mà chẳng sanh tâm chấp đắm.
Lại nữa, Bồ tát do niệm Phật lực, mà thấy được chúng sanh lưu chuyên trong các nẻo đường sanh tử, nên phát nguyện cứu khô cho hết thảy chúng sanh. Chẳng phải như chúng sanh thường quý vàng bạc châu báu, Bồ tát chỉ quý Tam bảo, khởi từ tâm tam muội khiến hết thảy pháp đều trở thành Phật pháp, nên chẳng chấp pháp tướng, cũng chẳng chấp phi pháp tướng.
Như vậy gọi là Bồ tát vào nhà Bồ tát.
Hỏi: Vĩ sao Bồ tát muốn sanh vào nhà Bồ tát phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật?
Đáp: Có 2 hạng Bồ tát.
-		Hạng Bồ tát có tín tâm kiên cố.
-		Hạng Bồ tát không có được tín tâm kiên cố.
Có Bồ tát từ sơ phát tâm đến khi vào được Vô Thượng Bồ Đê, nguyện đời đời xuất gia hành đạo, chẳng thọ dục lạc thế gian. Bô tát có tín tâm kiên cô như vậy mới vào được nhà Bồ tát. Muốn vào nhà Bồ tát, phá hết thảy các ma sự, được Vô Sanh Pháp Nhẫn, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
Phật là vị Pháp vương, Bồ tát muốn được xứng đáng là vị Pháp vương tử, đem giáo pháp của Phật rộng độ hết thảy chúng sanh phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
Hỏi: Bồ tát đã nguyện rộng độ hết thảy chủng sanh. Như vậy vì sao còn muốn gần Phật?

242 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đáp: Các vị tân học Bồ tát vì chưa có đầy đủ thiện căn công đức chưa vào được Bồ tát vị nên chẳng dám xa rời Phật vì còn sợ bị thối tâm.
Lại nữa, chỉ có Phật mới độ các Bồ tát vào Phật đạo, nên Bồ tát chẳng muốn xa rời Phật, Bồ tát gần Phật được nhiều lợi ích, được nghe pháp, được đại bi, đại trí, thường tùy pháp hành mà được đại giải thoát. Ví như đứa bé chẳng muốn rời mẹ, người đi đường xa chẳng dám rời người tải lương thực, người ở xứ nóng bức chẳng muốn rời chỗ có gió mát, người ở xứ lạnh chẳng muốn rời bếp lửa, người vượt sông sâu chẳng muốn rời chiếc bè, người bị bệnh nặng chẳng muốn rời ông thầy thuốc v.vệ..
Hỏi: Đã nói pháp hữu vi chẳng cỏ thể tin được. Như vậy vì sao Bồ tát lại chảng muốn rời Phật thăn?
Đáp: Bồ tát cầu Phật Đạo thường tu hai hạnh. Đó là:
-		Sanh nhẫn.
-		Pháp nhẫn.
Bồ tát hành Sanh Nhẫn, khởi tâm đại bi, thương xót chúng sanh đang chìm đắm trong biển sanh tử luân hồi, thọ vô lượng khổ đau, nên phát nguyện độ thoát họ. Do vậy mà được vô lượng phước đức.
Bồ tát hành Pháp Nhẫn phá hết sạch vô minh nên được vô lượng trí huệệ
Tu hai hạnh ấy, Bồ tát chẳng ròi Phật, thường niệm Phật Tam muội nên đời đời được gặp Phật.
Bồ tát không quý các phước báo của Chuyển Luân Thánh Vương cũng như các phước báo khác ở cõi Trời, cõi người mà chỉ thường niệm Phật nên thường được gặp Phật. Ví như

QUYÊN 29 »243
người thường niệm Phật tam muội, khi mạng chung sẽ được sanh về cõi Cực Lạc của Phật A-di-đà.
Hỏi: Do nhân duyên gì mà được sanh về cõi Cực Lạc?
Đáp: Do tinh tấn niệm Phật tam muội, chẳng hề xao lãng, mà khi chết được sanh về cõi Cực Lạc của Phật A-di-đà.
Ví như người tu 9 pháp quán bất tịnh sẽ thấy được bộ xương khô trắng như tuyết. Người tu niệm Phật tam muội cũng như vậy. Do nhiếp tâm thanh tịnh mà được thấy các pháp vốn tự thanh tịnh. Khi đã thấy tâm thanh tịnh rồi thì sẽ được tùy ý đi đến các cõi Phật. Người niệm Phật tam muội rõ biết chư Phật chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, rồi quán thấy mình cũng là như vậy, rõ biết hết thảy sự vật đều do tâm tạo, nên tùy tâm liền thấy được Phật. Vì sao? Vì tâm tức Phật, Phật tức tâm. Nếu ly được các tướng thì liền được thật tướng các pháp, rõ biết tướng các pháp là thường tịch diệt. Do vậy mà vào được KHÔNG tam muội, được trí bát nhã, có đầy đủ hai hạnh lực là: Tùy ý và tùy nguyện.
Ví như chim có đầy đủ đôi cánh tùy ý bay giữa hư không, xa ngàn dặm. Bồ tát được tam muội trí huệ lực, đời nay tùy ý đên các cõi Phật cúng dường chư Phật, đời sau cũng lại được gặp Phật.
Bởi nhân duyên vậy, nên nói “Bồ tát muốn vào nhà Bồ tát, vào đất Phật, chẳng xa rời Phật phải tu tập Bát Nhã Ba- la-mật”.
(Hết quyển 29)

'ỉ-b
LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• • Quyển 30
v, ■, 351. ( -.i
^ >V:	ilSC1
'1 -JẨ
.'tí-'';
-'-M: -4,J.

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Thiện Căn Cúng Dường
(Cúng dường căn lành)
KINH:
Muốn dùng thiện căn cúng dường chư Phật, muốn cung kính, tôn trọng, tán thán chư Phật, muốn tùy ý thành tựu thiện căn phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Bồ tát trong vô lượng kiếp đã cung kính tôn trọng, tán thán chư Phật khắp mười phương.
Trong kinh có chép các mẫu chuyện sau đây:
*		Bồ tát Tu Ma Đề ngay khi vừa thấy đức Phật Nhiên Đăng đã dùng 500 tiền vàng để mua 5 cành hoa sen xanh cúng dường Phật.
*		Bồ tát Tát Đà Bà Luân chẳng tiếc thân mạng, đã tự lóc thịt mình, tự thích huyết mình để cúng dường Bát Nhã Ba-la- mật và vị thầy của mình là Bồ tát Đàm Vô Yết.
Lại nữa, ví như người làm ruộng gặp được ruộng tốt mà chẳng gieo được hạt lúa thì rất buồn phiền. Bồ tát gặp được Phật mà chăng được cúng dường, chẳng gieo được thiện căn nơi ruộng phước của Phật thì tâm chẳng được an vui. Vì sao? Vì nếu chẳng được cúng dường Phật thì thiện căn bị ngăn ngại, chăng có thể tăng trưởng và thiện quả báo chẳng sao có thể được đầy đủ.

248 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát dùng thiện căn để cúng dường chư Phật khắp 10 phương.
Hỏi: Vì sao lại dùng thiện căn để củng dường mà chang có dùng hoa hương đế làm nhân duyên củng dường?
Đáp: Có hai nhân duyên cúng dường. Đó là:
-		Dùng tài vật làm nhân duyên cúng dường.
-		Dùng pháp làm nhân duyên cúng dường.
Nếu chỉ dùng hoa hương để cúng dường thì đó chỉ mới là cúng dường tài vật, chưa pháp cúng dường pháp. Nay nói dùng thiện căn để cúng dường, là nhiếp luôn cả cúng dường tài vật và cúng dường pháp. Cúng dường Phật được thê hiện bằng rất nhiều hình thức.
-		Có người do thấy Phật có vô lượng công đức mà sanh tâm cung kính, tôn trọng, lễ bái hoặc diễu quanh, hoặc đứng sang một bên, hoặc dâng cúng hương hoa, trân bảo v.v... Như vậy là một hình thức cúng dường.
-		Có người, do thấy Phật là bậc trí đức vô thượng, ở thế gian chẳng có ai sánh kịp, mà sanh tâm tôn trọng, tán thán v.v... Như vậy cũng là một hình thức cúng dường.
Hỏi: Bồ tát chẳng còn chấp sự củng dường. Như vậy vì sao cỏn muốn cúng dường Phật theo ỷ muốn?
Đáp: Phước đức tùy tâm khởi. Chỉ có sự cúng dường phát xuất từ tâm thanh tịnh mới được phước báo nhiều. Ví như vua A Dục, khi còn nhỏ tuổi, lấy nắm đất cúng dường Phật nên được phước đức rất lớn. về sau lên ngôi vua, ngài lại phát nguyện, cho khởi công xây cất 8 vạn ngôi tháp trong một ngày. Bởi vậy nên tùy tâm cung kính mà cúng dường được rất nhiều phước đức.

QUYỂN 30 »249
Lại nữa, tùy thời cúng dường cũng được phước đức rất lớn. Ví như gặp mùa lạnh thì nên cúng dường các chất đốt như củi, dầu, cúng dường áo ấm, chăn mền, cúng dường các thức ăn nóng v.v... Vào mùa nóng thì nên cúng dường quạt, cúng dường nước mát v.v... Tóm lại phải nên tùy thời mà chọn các vật dụng, các thức ăn uống... để cúng dường cho thích hợp. Như vậy là tài cúng dường.
Có Bồ tát rõ biết bản nguyện của chư Phật là giáo hóa chúng sanh, nên đã tùy theo căn tánh của chúng sanh mà dìu dắt họ vào Đạo. Như vậy là pháp cúng dường.
Có Bồ tát được thâm thiền định, có đủ thần thông, hoặc khinh thân bay đến các cõi khắp 10 phương cúng dường chư Phật, hoặc hóa tác đủ thứ hoa trời, hương trời, kỷ nhạc âm thanh để cứng dường chư Phật, hoặc lấy thân làm đèn để cúng dường chư Phật. Như vậy gọi là tài cúng dường.
Có Bồ tát hành 6 pháp Ba-la-mật từ Sơ Địa đến Thập Địa được Vô Sanh Pháp Nhẫn, diệt được phiền não nơi chính mình và diệt phiền não cho chúng sanh. Như vậy gọi là pháp cúng dường.
Có Bồ tát dùng thần thông vào chốn địa ngục, khiến lửa địa ngục tắt, vào chốn ngạ quỷ khiến ngạ quỷ được no đủ, vào trong chốn súc sanh khiến súc sanh lìa được sợ hãi, vào trong các cõi trời, cõi người giáo hóa họ, khiến họ được tâm bất thối. Làm các đại công đức như vậy gọi là pháp cúng dường.
Bởi nhân duyên vậy, nên kinh nói “Bồ tát muốn thành tựu thiện căn phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”.
-oOo-

250 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
KINH:
Muốn thỏa mãn hết thảy các nguyện của chúng sanh phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Vì sao Bồ tát muốn thỏa mãn hết thảy nguyện của chúng sanh?
Đáp: Bồ tát tu tập nhằm hai hạnh nguyện. Đó là:
-		Trên thì cúng dường chư Phật.
-		Dưới thì độ thoát chúng sanh.
*		Bồ tát cúng dường chư Phật, là những đấng pháp vương nên được vô lượng phước đức.
*		Bồ tát do hạnh nguyện độ thoát hết thảy chúng sanh mà ra vào sanh tử, sống chung với chúng sanh, đưa họ vào Phật Đạo, khiến họ được mãn nguyện, được an vui lợi lạc. Bồ tát dùng tài vật bố thí cho chúng sanh, khiển họ thoát khỏi cảnh đói khát, nghèo khổ bần cùng, lại bố thí pháp khiến họ thoát khỏi lưới tà ma Ngoại đạo.
Như vậy, là Bồ tát đầy đủ cả hai hạnh nguyện: cúng dường chư Phật và độ thoát chúng sanh khiến họ được mãn nguyện.
Hỏi: Bổ tát có thế thỏa mãn hết thảy các nguyện của chủng sanh được không?
Đáp: Nên phân biệt hai thứ nguyện:
-		Nguyện có thể thỏa mãn được.
-		Nguyện không có thể thỏa mãn được.
Ví như đứa trẻ muốn bắt bóng trong gương, muốn vớt trăng dưới nước v.v... là những nguyện chẳng có thể thỏa

QUYÊN 30*251
mãn được.
Ví như người cầu lấy lửa noi gỗ, nơi đá, cầu tìm nước dưới đất v.v... là những nguyện có thể thỏa mãn được, Bồ tát giúp chúng sanh thỏa mãn những nguyện có thể thỏa mãn được.
Lại nữa, cũng nên phân biệt hai thứ nguyện:
-		Nguyện thế gian.
-		Nguyện xuất thế gian.
Ví như muốn có cơm no, áo ấm, có nhà ở, có công việc làm ăn v.v... là những nguyện thế gian.
Ví như muốn được giải thoát, vào Niết bàn v.v... là những nguyện xuất thế gian.
Bồ tát giúp chúng sanh thỏa mãn những nguyện thế gian chính đáng, rôi dân dân dẫn dắt họ vào con đường giải thoát giác ngộ.
Hỏi: Vì sao Bồ tát chỉ dạy cho chúng sanh làm những việc dễ làm, mà chẳng dạy cho họ những việc khó làm?
Đáp: Nguyện được an lạc ở đời này là việc dễ làm. Nguyện được đời sau được an lạc ở Niết bàn là việc khó làm.
Từ khi sơ phát tâm, Bồ tát đã muốn dạy cho chúng sanh tu hành theo chánh đạo, nhưng rất nhiều chúng sanh chẳng có kham nhẫn thọ hóa, nên Bồ tát phải dạy cho họ tu những pháp môn dễ tu, như bố thí, tu phước, v.v... Dù có những chúng sanh chẳng muốn tu, nhưng Bồ tát vẫn chẳng bỏ rơi họ, mà trái lại tìm mọi cách đến với họ. Bồ tát cho họ ăn uống, cấp quần áo, chữa bệnh cho họ, cho họ hưởng các thú vui v.v... nhằm kết duyên với họ, để đời sau họ vào được Đạo. Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát thường tu bố thí Ba-la- mật, hiện thân vua chúa, thân Trưởng giả giàu sang... đem

252 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
tài vật bố thí cho vô lượng chúng sanh, khiến ai nấy cũng đều được cung cấp đầy đủế
Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:
Cư sĩ Tần Đầu là một vị trưởng giả rất giàu có, lại có lòng từ bi rộng lớn. Ông phát nguyện hành đại bố thí. Nguyện như vậy rồi, ông ngồi lên chiếc giường làm bằng bảy thứ ngọc quý, truyền lệnh cho mở rộng cửa, và ngày đêm sáu thời, truyền đánh trống để dân chúng khắp nơi biết, đến nhận sự bố thí. Khi dân chúng đã tụ tập đông đảo, ông bèn ngửa mặt lên không trung chú nguyện. Liền sau đó, mưa từ trên đổ xuống muôn vạn thức ăn uống, đủ để cung cấp cho mọi người. Khi thấy mọi người đều đã mãn nguyện, ông mới vì họ nói pháp, khiến có rất nhiều người được Đạo, vào được Bất Thối Chuyển Địa.
Đây là trường hợp Bồ tát dùng thần thông làm mãn nguyện chúng sanh.
Hỏi: Ngay khi Phật còn tại thế, chủng sanh cũng còn chịu cảnh đói khát, nghèo nàn. Như vậy vì sao nói Bô tát có thể vận dụng các thần thông nhằm làm mãn nguyện chúng sanh được?
Đáp: Bồ tát trú ở Thập Địa, đầy đủ Ba-la-mật, được bất thối chuyển rồi, có thể hoặc lên cung trời Đâu Suất, hoặc thị hiện xuống trần gian độ vô lượng chúng sanh, hoặc thị hiện nhập Niết bàn để lại xá lợi cho chúng sanh đời sau xây tháp cúng dường, khiến được nhiều lợi lạc.
Đây là những hạnh nguyện của Bồ tát.
-0O0-

QUYỂN 30 ế 253
Còn nói về Phật thì phải nên biết rằng, Phật thân phân biệt có:
-		Chân thân.
-		Hóa thân.
*		Chân thân của Phật biến khắp hư không, thuyết pháp truyền khắp 10 phương thế giới, khiến các vị Bồ tát trú Thập Địa, có chí lực lớn đều được nghe và tín thọ.
*		Hóa thân là thân biến hóa, thị hiện sanh ở các cõi để hóa độ chúng sanh. Như trường hợp đức Phật Thích Ca Mưu Ni, thị hiện thọ thân người, cũng đi đứng nằm ngồi, cũng chịu nóng lạnh, đói khát, cũng thị hiện có sanh, có già, có bệnh, có chết y như mọi người khác.
Phật có đầy đủ công đức lực, nhưng chẳng làm mãn nguyện hết thảy chúng sanh. Vì chúng sanh tham sân si vô cùng tận, khó có thể dứt sạch phiền não, kiết sử, khó có thể thoát ra khỏi ngục tù ba cõi. Bởi vậy nên Phật đã vì chúng sanh, chỉ bày cho họ Niết bàn chân lạc. Nếu chúng sanh nào tín thọ lời dạy, linh tấn tu hành chắc chắn sẽ được mãn nguyện.
Trong kinh Duy Ma Cật có nói: “Phật chỉ cần ấn ngón tay là cõi Ta Bà này trở thành cõi thanh tịnh, đầy dãy bảy báu trang nghiêm. Thế nhưng chúng sanh do nghiệp chướng sâu dày, chẳng sao có thể hay biết được. Do vậy mà chẳng được mãn nguyện”.
Lại nữa, trong 4 lối ăn gồm đoạn thực, xúc thực, tư thực và thức tìiực(*), thì đoạn thực làm tăng ích cho ba lối ăn kia,
*. Đoạn thực là cách ăn, phân thức ăn thành từng miếng nhỏ. Xúc thực là cách ăn bằng sự cảm xúc với cảnh vật. Tư thực là cách ăn bàng ý nghĩ. Thức thực là cách ăn bằng tri thức.

254 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
cho nên Phật dạy: “Bố thí thức ăn cho người được hưởng 5 phước quả'***”.
Đối với chư Thiên thì các thức ăn uống đều là vị cam lồ, còn đối với loài người thì toàn là thứ bất tịnh. Mặc dù vậy, Bồ tát vì thương xót chúng sanh, tùy thuận theo sự yêu thích của họ mà bố thí cho họ được đầy đủ các thức ăn uống, áo quần chăn mền... như đã nói trên đây. Khi đã kết duyên với họ rồi, Bồ tát sẽ phương tiện nói pháp dẫn họ vào Phật Đạo.
Hỏi: Nếu bổ thỉ Ba-la-mật được vô ỉượng phước báo thì vì sao còn nói Bồ tát muốn mãn hết thảy chúng sanh nguyện phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật?
Đáp: Trước đây đã nói bố thí Ba-la-mật phải hòa hợp với Bát Nhã Ba-la-mật. Vì sao? Vì chỉ có Bát Nhã Ba-la-mật mới phá được hết thảy chúng sanh tướng. Bố thí như vậy mới được vô ngại. Cho nên kinh nói: “Muốn dùng các thần thông để làm lợi ích cho chúng sanh phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn khiến chúng sanh trong hằng sa thế giới được đầy đủ 6 pháp Ba-la- mật phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Vì sao nói “Bồ tát muốn khiến chủng sanh trong
**. 5 phước quả là: Mạng (được sống lâu) - sắc (được thân đoan trang) - Lực (được khỏe mạnh) - Lạc (được vui tươi) - Biện (nói năng lưu loát).

QUYỂN 30 • 255
hằng sa thế giới được đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật ’’?
Đáp: Bồ tát chẳng những muốn đem lại sự an vui, lợi lạc cho chúng sanh ở trong đời này mà còn khiến chúng sanh được an vui lợi lạc trong vô lượng đời sau. Bởi vậy nên, sau khi bổ thí các thức ăn uống, áo quần, chăn mền... khiến chúng sanh được an vui trong đời này, Bồ tát lại dạy cho họ 6 pháp Ba-la-mật, khiến họ được đầy đủ 4 đức là thường, lạc, ngã và tịnh ở đời sau.
Tuy Bồ tát hành đại bố thí nhưng vẫn còn nhiều chúng sanh, vì tội cấu sâu dày, vẫn chẳng có thể thọ nhận được. Ví như loài ngạ quỷ vừa thấy thức ăn, thì thức ăn ấy đã biến thành lửa chẳng sao có thể ăn được.
Bởi nhân duyên vậy, nên trong vô lượng kiếp, Bồ tát chăng bao giờ rời bỏ chúng sanh, mãi mãi theo chúng sanh để giáo hóa họ mà vẫn chẳng bao giờ nhàm chán.
Hỏi: Đạo A-tu-la cỏ nhiếp vào đạo quỷ không?
Đáp: A-tu-la chẳng có nhiếp trong đạo quỷ. A-tu-la có sức lực đánh thắng cả Tam Thập Tam Thiên, lại thọ đầy đủ 5 dục lạc, chăng khác nào các chư Thiên cả.
A-tu-la còn được gọi là thần A-tu-la hoặc là Thiên thần A-tu-la, mặc dù A-tu-la thọ lạc kém hơn chư Thiên rất nhiều.
Hỏi: Trong các kỉnh thường nói đến 5 đạo chủng sanh mà thôi. Vì sao ở đây lại nói đến 6 đạo chủng sanh?
Đáp: Phật có lúc nói có 5 đạo chúng sanh, có lúc nói có 6 đạo chúng sanh, nhưng cũng chẳng có gì sai khác cả. Như kinh Pháp Hoa nói đến 6 đạo gồm Trời, Người, A-tu-la, Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sanh.

256 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
BỒ tát dạy chúng sanh phải tu bố thí để khỏi rơi vào 3 đường ác (3 ác đạo). Chúng sanh nghe nói như vậy xả bỏ được tham sân si, tu hành bố thí. Do nhân bố thí, mà được hưởng quả báo ở đời sau, được 3 thứ lạc là lạc ở cõi người (nhân lạc), lạc ở cõi Trời (thiên lạc) và lạc ở Niết bàn (Niêt bàn lạc). Lại cũng do nhân bố thí mà mở được cửa vào Phật đạo, được đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật được vô lượng công đức. Bố thí ví như đạo quân phá giặc kiêt sử, ví như con thuyên lớn chở chứng sanh vượt qua biển sanh tử, ví như cỗ xe lớn đưa chúng sanh đến bờ giải thoát.
-oOo-
Bồ tát lại dạy chúng sanh tu trì giới. Ví như con được cha mẹ nuôi dưỡng, càng ngày càng khôn lớn thêm lên. Cũng như vậy, nếu giới được nuôi dưỡng, sẽ càng lâu càng thêm tăng trưởng, sẽ trở thành thanh tịnh, vô lậu. Giới là căn bản của người xuất gia. Người được tịnh giới ví như viên ngọc Ma Ni Bảo Châu, có thể tùy theo nguyện ước của chúng sanh, làm cho họ được thỏa mãn, được hoan hỷ.
Sau khi dạy tu bố thí, tu trì giới rồi, Bồ tát lại dạy chúng sanh tu nhẫn nhục. Nhờ nhẫn nhục mà bố thí và trì giới mới được viên mãn. Nhẫn nhục ví như chiếc áo giáp bảo vệ mạng sống của người chiến sĩ, xông pha vào rừng tên đạn, ví như liều thuốc hay chữa trị các bệnh nhiễm độc, ví như kho tàng lớn chứa nhóm công đức, ví như núi đồng vững chắc, ngăn chặn kẻ gian tà. Người cầu Phật đạo, nguyện độ chúng sanh, phải lấy nhẫn nhục làm lợi khí để tu tập các diệu hạnh. Người tu phải nghĩ rằng: “Nếu ta lấy sân để đáp lại sân là ta tự hại ta. Do đời trước ta đã gây nên tội, nên đời nay mới gặp phải những việc bất như ý. Nếu đời trước ta đã chẳng tu nhẫn

QUYÊN 30 »257
nhục rồi, mà đời nay ta lại cũng chẳng tu nhẫn nhục nữa thì muôn đời ta sẽ phải chìm đắm trong khổ đau. Vậy ta phải tu xả các nghiệp nhân duyên đã tạo ra trong các đời trước, phải khởi lòng từ bi rộng lớn thương xót chúng sanh; ta chẳng bao giờ nổi sân nữa, vì lửa sân sẽ thiêu rụi rừng công đức của ta”. Người tu lại nghĩ rằng: “Đức Phật dạy pháp vô ngã nhưng chúng sanh mê muội điên đảo, chấp có ngã, có pháp. Ngã và pháp đêu do duyên hòa hợp sanh, vôn đêu là tự tánh không. Lại nữa, niệm niệm sanh diệt nên là vô thường. Chẳng có người đánh mắng ta, chẳng có ta chịu sự đánh mắng của người, dẫn đến sự đánh mắng cũng chẳng có nữa, vì tất cả đều là rốt ráo KHÔNG. Đã như vậy thì ta đâu có gì phải sân hận, phải bực tức nữa. Ta phải biết rõ chúng sanh cũng như pháp đều là rốt ráo KHÔNG, đều là bất khả đắc. Như vậy mới vào được Vô Sanh Pháp Nhẫn”.
-oOo-
Bồ tát lại dạy chúng sanh tu tình tấn. Người tu mà giải đãi, chẳng có tinh tấn thì chẳng sao có được công đức thù thắng
Tinh tấn có hai tướng. Đó là:
-		Hay làm các việc thiện.
-		Hay trừ các việc ác.
Có thuyết lại nói tinh tấn có 3 tướng. Đó là:
-		Muốn làm các việc thiện.
-		Muốn trừ các việc ác.
-		Làm thiện và trừ ác không mệt mỏi, không ngưng nghỉ
Có thuyết lại nói tinh tẩn có 4 tướng. Đó là:

258 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
-		Việc ác đã sanh phải trừ dứt.
-		Việc ác chưa sanh phải ngăn không cho sanh.
-		Việc lành chưa sanh phải khiến cho sanh.
-		Việc lành đã sanh phải khiến tăng trưởng.
Người đời do tinh tấn mà vượt qua mọi khó khăn, thử thách. Dù phải vượt sông, trèo núi cũng chẳng phiền lòng, quyết tâm đạt đến mục tiêu mong muốn. Người tu hành do tinh tấn mà thành tựu được hết thảy công đức, có đại tò, đại bi, đại trí huệ làm lợi lạc cho hết thảy chúng sanh.
Tinh tấn, trì giới, bố thí là con đường phải theo của những ai muốn thừa sự chư Phật, muốn lợi lạc quần sanh. Vậy nên người tu phải nên tinh tấn tu hành các thiện pháp, chớ nên giải đãi.
-0O0-
Bồ tát lại dạy chúng sanh tu thiền định. Vì sao? Vì thiền định đem lại thanh tịnh lợi lạc ở đòi này và pháp lạc nhiệm mầu ở đời sau. Ví như người làm mộng gieo giống lúa tốt để được mùa lúa tốt. Người tu hành lìa bỏ thế gian lạc để được thiền định lạc.
Thiền định dẫn sanh thật trí huệ, chiếu rõ các pháp như đèn sáng phá tan màn tối tăm u ám, khiến được 4 vô lượng tâm là từ, bi, hỷ và xả, được các thần thông biến hóa.
-0O0-
Khi được thiền Ba-la-mật rồi sẽ được trí huệ Bát nhã rõ biết thật tướng các pháp. Người không có trí huệ ví như cầm thú, nên kinh có dạy rằng: “Trí huệ là quý hơn hết. Trí huệ

QUYỀN 30 »259
Bát Nhã tiêu trừ các phiền não, đoạn dứt các nẻo đường sanh tử. Nhờ trí huệ Bát Nhã mà được đầy đủ 6 Ba-la-mật, được vô lượng Phật đạo, thành bậc Nhất Thiết Trí. Do trí huệ Bát Nhã mà Bô tát quán chiêu được tâm niệm của các chúng sanh. Do lực phương tiện Bát Nhã mà Bồ tát khiến chúng sanh xa lìa được các huyễn pháp thế gian, tu 6 pháp Ba-la-mạt”.
Bởi nhân duyên vậy, nên kinh nói: “Bồ tát muốn khiến chúng sanh được đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”
-oOo-
KINH:
Muốn gieo trồng thiện căn nơi phước điền của Phật, từ khi sơ phát tâm cho đến khi thành bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Trước đã nói về 3 thiện căn ỉà vô tham, vô sân và vô si. Sao nay ỉại nói về các thiện căn cúng dường, bẻ thỉ trì giới, nhân nhục, tinh tấn, thiền định, ừ-ỉhuệ dẫn đến thiện căn trì tụng kinh pháp... như vậy cỏ gì khác nhau không?
Đáp: Những thiện căn phá tham sân si, bố thí... nhiếp về tu phước. Còn những thiện căn cúng dường, lễ bái, trì tụng kinh pháp, thiên định, trí huệ... là những pháp gieo trồng công đức vào nơi phước điền của Phật. Cũng như vậy, nhất tâm kiên cố niệm Phật được vô lượng công đưc.
Hỏi: Trong kinh cỏ nói đến nhiều thứ phước điền (ruộng phước). Vì sao nay chỉ nói đến phước điền của Phật mà thôi?

260 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đáp: Tuy có rất nhiều thứ phước điền nhưng phước điền của Phật là đệ nhất phước điền vậy. Ví như có thuôc hay mà chẳng có thầy giỏi thì thuốc ấy cũng chỉ là vô dụng. Phật có vô lượng công đức cho nên phước điên của Phật cũng vô tận.
Phật, khi còn là Bồ tát, đã kết duyên với hết thảy các chúng sanh. Vì chúng sanh vô biên nên phước điên cũng vô biên. Lại nữa, Phật có đại từ, đại bi, có 10 lực, có 4 vô sở úy, 4 vô ngại trí, dạy chúng sanh đoạn các phiền não, dẫn chúng sanh vào 3 thừa đạo, vào Niết bàn tịch tịnh. Bởi vậy, nên trong kinh nói: “Phước điền của Phật là vô thượng phước điền”.
Hỏi: Hết thảy các pháp đều do duyên hòa hợp sanh nên đều là vô thường cả. Như vậy vì sao nói phước đức gieo vào pháp Niết bàn là vô tận?
Đáp: Phật rõ biết, tò khi sơ phát tâm đến khi thành Phật, rằng các pháp tuy niệm niệm sanh diệt mà quả báo vân nôi luôn, chẳng bao giờ dứt đoạn, nên là vô tận. Ví như ngọn đèn, khi đã được thắp sáng rồi, mặc dù ánh sáng sanh diệt chẳng hề ngưng nghỉ, nhưng nếu dầu được cung ứng điều hòa, tương tục thấm vào tìm đèn thì ngọn đèn sẽ được duy trì vô tận vậy. Cũng như vậy, hạt giống tâm khi đã được gieo trồng vào phước điền tốt thì sẽ chẳng bao giờ mất, nên gọi là vô tận.
Bồ tát rõ biết Niết bàn là vô tận nên phước đức gieo vào pháp Niết bàn cũng là vô tận.
Hỏi: Niết bàn vô tận thì phước đức cũng vô tận. Như vậy, vì sao ỉại nói từ khi sơ phát tâm đên khi thành Phật nêu muôn có được quả bảo vô tận, thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật?
Đáp: Phước đức do lực trí huệ. Niết bàn do lực công đức. Vì công đức là bất sanh bất diệt, nên quả báo Niết bàn được thành tựu cũng vô cùng, vô tận. Ví như vào KHONG

QUYỀN 30 • 261
tam muội để quán thé gian vô thường, rồi vào vô Tướng tam muội, Vô Tác tam muội để quán thế gian là vô tướng, vô tác. Bởi vậy nên muốn gieo trồng thiện căn vào phước điền của Phật, thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
-0O0-
KINH:
Muốn được chư Phật khắp 10 phương tán thán danh hiệu của mình, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mậtề
LUẬN:
Hồi: Bô tát quán pháp KHÔNG, được vô ngã rồi. Sao lại còn muôn được chư Phật tản thán danh hiệu của mình?
Đáp: Phật pháp có hai pháp môn. Đó là:
-		Thế Tục môn.
-		Đệ Nhất Nghĩa môn.
Ở nơi Thế Tục môn, người tu tuy rằng đã rõ biết các pháp đều là giả danh, nhưng vì muốn được Phật ấn chứng đạo Vo Thượng Bồ Đề, nên muốn được các đức Phật tán thán danh hiệu của mình.
Lại nữa, Bồ tát muốn tin chắc chắn là mình đã được A Bệ Bạt Trí (bất thối chuyển) hay chưa, nên muốn được Phật ấn chứng. Vì sao? Vì chỉ có Phật mới thấy được công đức của người tu, mới như thật tán thán mà chẳng có lầm lẫn.
Phật là bậc Nhất thiết chủng trí nên những lời tán thán của Phật là như thật tán thán, chẳng có tăng, chẳng có giảm. Bởi vậy, nên người tu hành chỉ muốn Phật khen ngợi công đức của mình vậy.

262 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Hỏi: Tâm Phật bình đẳng, chẳng có phân biệt. Vì sao chi tản thán Bồ tát?
Đáp: Tuy Phật chẳng có phân biệt, chẳng có thương ghét, nhưng do tâm đại bi thương xót chúng sanh, do muôn dìu dăt chúng sanh vào Phật đạo mà Phật tán thán danh hiệu cùng công đức của chư vị Bô tát.
Phật tán thán chư vị đại Bồ tát, nhằm hai mục tiêu. Đó là:
-		Tán thán người chân tu, nhằm phá các ác maệ
-		Tán thán Bồ tát nhằm khuyến dụ chúng sanh phải nhất tâm cung kính Bồ tát. Nhờ vậy mà dễ thành tựu được Phật đạo.
Hỏi: Phật tản thản Bồ tát bằng cách nào?
Đáp: Ở giữa đại chúng Phật muốn khiến chúng sanh vào được vi diệu, thậm thâm pháp, nên tán thán Bô tát.
Có thời Phật nói: “Vị Bồ tát này đã vào được pháp KHÔNG, trải lòng từ bi với hết thảy chúng sanh, đã được Ỵô Sanh Pháp Nhẫn, thường khởi các nghiệp thiện ở thân, khâu, ý. Tuy ở ữong sanh tử mà vẫn có Niét bàn, tuy trú nơi ba giải thoát môn mà chẳng có rời bỏ bản nguyện lợi sanh. Công đức như vậy thật là vô cùng to lớn”.
Có thời Phật nói, vị Bồ tát này tuy chưa được Vô Sanh Pháp Nhẫn mà có lòng đại từ đại bi thường vì chúng sanh hành đại bố thí, như dùng diệu như ý bảo châu bô thí, đem lại sự ấm no cho nhân dân trong nước.
Có thời Phật nói “Vị Bồ tát này đem đầu, mắt, tủy, não bố thí. Bồ tát này bố thí mà chẳng hề tiếc thân mạng, như vậy, nên được vào pháp vị, được đầy đủ các thần thông”.
Có thời Phật nói “VỊ Bồ tát này tu khổ hạnh mà vẫn chẳng cho là khó làm. Bồ tát này có trí nguyện rộng lớn như

QUYÊN 30*263
vậy, có lòng đại bi như vậy, thường ái lạc Phật như vậy thật là hy hữu”.
-0O0-
Phật thường tán thán các hạnh bố thí, trì giới, nhẫn nhục nơi các Bồ tát, nhằm phát khởi tín tâm thanh tịnh noi chúng sanh. Phật lại tán thán các hạnh tinh tấn, thiền định, trí huệ nhằm khuyến khích Bồ tát hành Bồ tát đạo và cũng nhằm khuyến khích chúng sanh theo gương Bồ tát mà hành đạo.
Phật thường tán thán các đại Bồ tát, như các ngài Văn Thù Sư Lợi, Duy Ma Cật, Quán Thế Âm, Đại Thế Chí, Phổ Hiền v.v... Chư Bồ tát này ra vào sanh tử khắp 3 cõi, biến hóa vô số thân vào trong các loài, để giáo hóa chúng sanh. Phật lại thường nói “Các việc hy hữu trong 3 cõi đều do các hóa thân Bồ tát làm nên cả”.
Bởi vậy, nên kinh nói “Bồ tát muốn được tán thán danh hiệu của mình phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”.
-oOo-
KINH:
Muốn nơi một niệm có thể ứng hiện khắp hằng sa thế giới Phật trong 10 phương phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mậtề
LUẬN:
Bồ tát có thần thông bién hóa, nên ở nơi một niệm có thể ứng hiện khắp 10 phương thế giới.
Hỏi: Trong kinh nói “Trong một sát na cỏ 60 niệm khởi Như vậy, nơi một niệm làm sao có thể ứng hiện khắp 10 phương.

264 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đáp: Trong kinh có nói đến 5 sự việc chẳng có thể nghĩ bàn. Đó là:
-		Nghiệp báo của chúng sanh nhiều ít chẳng thể nghĩ bàn.
-		Lực thiền định của đại chúng toạ thiền chẳng thể nghĩ bàn.
-		Lực của Long Vương chẳng thể nghĩ bàn.
-		Phật lực chẳng thể nghĩ bàn.
-		Thần thông lực của Phật chẳng thể nghĩ bàn.
Khi Bồ tát vào thiền định, có đầy đủ thần thông lực rồi, thì ở nơi một niệm có thể đi đến 10 phương thế giới. Chỉ có Phật và các vị đại Bồ tát mói có được thần thông lực này.
Lại nữa, Bồ tát có Vô Sanh Nhẫn lực, phá được các vô minh phiền não nên ở nơi một niệm có thể biến hóa thành vô lượng thân.
Lại nữa, Bồ tát có trí huệ lực, nên có thể chuyển lớn thành nhỏ, chuyển nhỏ thành lớn, biến vô lượng kiếp thành một ngày... chẳng có gì ngăn ngại cả. Bởi vậy nên chẳng có nguyện gì mà Bồ tát chẳng được đầy đủ.
Trong kinh Duy Ma Cật có nói: “Bồ tát có thần thông lực, siêu việt 10 phương thế giới, biến 7 đêm thành một kiếp”.
Hỏi: Do nhân duyên gì mà ở nơi một niệm Bồ tát có thế đi đến 10 phương thế giới.
Đáp: Do Bồ tát tu tập Bát Nhã Ba-la-mật mà được như vậy.
-oOo-

QUYẺN 30 • 265
KINH:
Muốn được âm thanh vang khắp hằng sa thế giới Phật trong 10 phương phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Bồ tát có đầy đủ 6 thần thông nên có phạm âm truyền khắp 10 phương thế giới.
Hỏi: Phạm âm của Phật và Bồ tát cỏ khác gì nhau không?
Đáp: Phạm âm của Phật truyền đi xa vô hạn lượng; còn phạm âm của Bồ tát tuy cũng truyền đi rất xa nhưng có hạn lượng.
Như trong kinh Mật Tích nói: “Ngài Mục Kiền Liên dùng thần thông đi rất xa đến các cõi Phật khác mà vẫn còn nghe phạm âm của đức Phật Thích Ca Mưu Ni, tợ như đang ở ngay trước mặt Phật vậy.”
Hỏi: Như vậy vì sao Phật thuyết pháp mà những người ở xa chẳng có thể nghe được.
Đáp: Phật âm có hai thứ. Đó là:
-		Mật âm.
-		Ngữ âm bình thường.
Tùy theo quốc độ và căn cơ của chúng sanh ở mỗi quốc độ mà Phật thuyết pháp.
Những chúng sanh bình thường chỉ nghe được ngữ âm hình thường, nên phải đến gần nơi thuyết pháp mới có thể nghe rõ lời Phật.
Các đại đệ tử của Phật mới thông rõ được mật ngữ. Như trường hợp ngài Mục Kiền Liên, dù đi rất xa chỗ Phật thuyết

266 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
pháp vẫn có thể nghe rõ được mật âm của Phật.
Các đại Bồ tát, do đã được pháp thân, nên ở đâu trong tất cả 10 phương thế giới cũng nghe rõ được mật âm của Phật.
Hỏi: Nếu mật âm của Phật biến khắp cả 10 phương thể giới, thì vì sao chúng sanh chảng có thể nghe được?
Đáp: Chúng sanh do nghiệp báo ngăn che, nên khi ở cách xa Phật chẳng có thể nghe được Phật âm, chẳng có thể thấy được Phật thân. Ví như người điếc chẳng có thể nghe được tiếng động, người mù chẳng có thể thấy được ánh sáng vậy.
Trái lại, các đại Bồ tát đã tiêu sạch các nghiệp chướng, nên thường nghe Phật âm, thường thấy Phật thân mỗi khi niệm Phật.
Bởi nhân duyên vậy, nên kinh nói: “Bồ tát muốn được phạm âm của mình truyền khắp 10 phương thế giới phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”.
-oOo-
KINH:
Muốn các thế giới Phật chẳng đoạn diệt phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Lời kinh trên đây mật ý nói: “Bồ tát muốn khiến hết thảy chúng sanh phát tâm cầu vô thượng Bồ Đề, tức phát tâm làm Phật”.
Hỏi: Tâm đại từ đại bi của chư Phật và chư Bồ tát rộng lớn, duyên hết thảy chủng sanh ở khắp 10 phương thế giới.

QUYỂN 30 • 267
Như vậy vì sao chư Phật và chư Bồ tát ở các thế giới khác chăng cỏ làm lợi ích cho chúng sanh ở thế giới này?
Đáp: Bồ tát phát thệ nguyện độ hết thảy chúng sanh ở khăp 10 phương thế giới. Bồ tát có tâm đại từ đặi bi rộng lớn, có đầy đủ các phương tiện trí huệ, có vô lượng phước đức, có đại thần thông lực, tùy duyên hóa độ hết thảy chúng sanh, chăng có phân biệt ở phương này hay phương khác. Chúng sanh nào có duyên được gặp Phật, gặp Bồ tát đều được giáo hóa và đều được độ cả.
Phải nên biết có 2 nhân duyên phát khởi chánh kiến. Đó là:
-		Nội duyên.
-		Ngoại duyên.
Chúng sanh nào có đầy đủ cả 2 duyên ấy mới tu được vô lượng phước đức. Còn những chúng sanh nào ở đời trước cũng như ở đời này, chẳng gặp được đầy đủ 2 duyên ấy thì chăng có thể tăng trưởng thiện căn, Phật như mặt tròi soi sáng vạn vật, nhưng người mù chẳng sao có thể thấy được ánh sáng mặt tròi. Như vậy, do chẳng có mắt sáng mà người mù chăng có thê thây được ánh sáng mặt trời, chăng phải do mặt trời có lỗi chẳng có chiếu ánh sáng đến người mù ấy vậy.
Hỏi: Thể nào gọi là Ẩ‘Các thể giới Phật chẳng đoạn diệt”?
Đáp: Bồ tát ở trong chúng sanh tán thán Phật đạo, hoằng dương chánh pháp, khiên chúng sanh phát được tâm tín thọ, tinh tấn tu 6 pháp Ba-la-mật. Như vậy là Bồ tát làm cho ánh đạo vàng tỏa khắp nơi truyền từ phương này sang phương khác.
Lại nữa, Bồ tát tu tập các pháp phương tiện, đầy đủ trí huệ lực, tiêp nối nhau giáo hóa chúng sanh, khién đạo mầu được lưu truyền mãi mãi tò đời này sang đòi khác.

268 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Bởi nhân duyên vậy, nên Phật đạo được duy trì mãi mãi, chẳng bao giờ đoạn dứt. Chính vì vậy mà Phật phó chúc cho các Bồ tát phải duy trì Phật đạo, khiến giống Phật chẳng bao giờ đoạn diệt.
Hỏi: Vì sao ở chỗ trung địa, quỷ trọng mới có Phật xuất thể, còn ở chỗ biên địa, hạ tiện lại chẳng có Phật?
Đáp: Việc trang nghiêm Phật độ là bình đẳng, không phân biệt. Thế nhưng, chúng sanh căn tánh khác nhau, lại thường ham tu phước ở cõi người và cõi trời, chẳng có biết đến Niết bàn Phật, nên phải chịu giam cầm trong ngục tù 3 cõi, bị trầm luân mãi trong bể khổ sanh tò luân hồi.
Ví như mặt trời thường xuyên chiếu ánh sáng. Nhưng có nơi được mặt trời soi sáng, sưởi ấm; cũng có noi vẫn triền miên r.hìm đắm trong bóng đen, chịu cảnh tối tăm, giá lạnh. Những chúng sanh ở nơi tối tăm đó là phải thọ nghiệp hắc ám vậy.
Người thấy được đại quang minh của Phật, được thấy quang minh của Bồ tát là người được đại phước báo. Người biết sám hối, hoặc đã quy y Tam bảo, đã thọ 5 giới, hoặc đã thọ giới xuất gia, hoặc đã tu thiền địnhệ.. thì lâu ngày cũng sẽ thấy được quang minh của Phật, cũng sẽ được 4 quả Sa môn, sẽ được Niết bàn an lạc.
Như vậy, ở noi nào có vi diệu thiện pháp làm duyên khởi, thì ở nơi đó có Tam bảo xuất hiện, có 6 pháp Bà la môn, có Niết bàn an lạc.
Trái lại, ở nơi nào chẳng có phước đức, thì chẳng có Tam Bảo. Chúng sanh ở các nơi đó, do vì bị vô minh hắc ám che tâm, nên chẳng có các thiện nghiệp, khiến phải bị rơi vào các đường ác vậy.
(Hết quyển 30)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• • Quyển 31

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Thập Bát Không
(Mười Tám Không)
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn an trú nơi nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, đệ nhất nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô thỉ không, tán không, tánh không, tự tướng không, chư pháp không, bất khả đắc không, vô pháp không, hữu pháp không, vô pháp hữu pháp không, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
18 KHÔNG là 18 pháp quán về lý KHÔNG của hét thảy các pháp.
18 KHÔNG gồm có:
1.		Nội không.
2.		Ngoại không.
3.		Nội ngoại không.
4.		Không Không.
5.		Đại Không.
6.		Đệ Nhất Nghĩa Không.
7.		Hữu vi Không.

272 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
8.		Vô vi Không.
9.		Tất Cánh Không.
10.		Vô Thỉ Không.
11.		Tán thán Không.
12.		Tánh Không.
13.		Tự Tướng Không.
14.		Chư Pháp Không.
15.		Bất Khả Đắc Không.
16.		Vô Pháp Không.
17.		Hữu Pháp Không.
18.		Vô Pháp Hữu Pháp Không.
Hỏi: Có vô lượng pháp quán về lý KHÔNG. Vì sao chỉ nói đến 18 pháp quán KHÔNG này thôi?
Đáp: Nếu nói nhiều quá thì rườm rà phức tạp. Nếu nói ít quá thì chẳng có thể diễn đạt được thậm thâm diệu lý.
Bởi nhân duyên vậy, nên Phật chỉ nói đến 18 KHÔNG, đủ để phá các tà kiến chấp.
Lại nữa, nếu nói nhiều quá thì sẽ có nhiều người chấp tướng KHÔNG, khiến phải bị rơi vào chấp đoạn diệt.
Phật nói 18 pháp quán KHÔNG nêu trên đây, nhằm phá 18 trường hợp chấp pháp của chúng sanh.
Hỏi: Vì sao nói “Bồ tát muốn an trú 18 KHÔNG thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”?
Đáp: Bát Nhã Ba-la-mật là đại trí huệ. Có được trí huệ

QUYỂN 31 • 273
Bát Nhã là vào được noi Thật Tướng các pháp, diệt hết thảy các pháp quán. Còn 18 KHÔNG là phương tiện dẫn đến đại trí huệ Bát Nhã Ba-la-mật, là 18 pháp quán để như thật biết Thật Tướng các pháp đều là KHÔNG.
Bồ tát học Bát Nhã Ba-la-mật được đầy đủ 18 KHÔNG, nên Bát Nhã Ba-la-mật và 18 KHÔNG chẳng phải hai, chẳng phải khác. Vì sao? Vì 18 KHÔNG là chẳng có tướng, tức là vô tướng, Bát Nhã Ba-la-mật cũng là vô tướng. Vì 18 KHÔNG chẳng chấp các tướng, tức là xả ly tướng, Bát Nhã Ba-la-mật cũng xả ly tướng.
Bồ tát tu tập Bát Nhã Ba-la-mật, dùng trí huệ Bát Nhã Ba-la-mật để quán 18 KHÔNG. Khi đã có được đại trí huệ Bát Nhã Ba-la-mật rồi mới an trú đầy đủ trong 18 KHÔNG.
Hỏi: Thế nào gọi ỉà pháp môn phương tiện?
Đáp: Đây là những cách thức mà hành giả phải dùng đến trong khi tu học, để đạt đến mục đích, để vào được Đạo.
Ví như muốn có được như ý bảo châu, thì phải phương tiện lặn sâu xuống tận đáy biển. Cũng như vậy, muốn được Bát Nhã Ba-la-mật thì phải phương tiện đọc tụng kinh điển, chánh tư duy, như pháp tu hành... Trong số các phương tiện dẫn vào Bát Nhã Ba-la-mật có 18 pháp quán KHÔNGệ
-oOo-
1.		Nội không
Đây là pháp quán về nội pháp KHÔNG, tức là quán 6 nội nhập đều là KHÔNG. Vì sao? Vì 6 căn là nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý) đều do duyên hòa họp sanh, nên đều là hư dối, chẳng thật có, đều là KHÔNG.

274 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
2.		Ngoại không
Đây là pháp quán về ngoại pháp KHÔNG, tức là quán 6 ngoại nhập đều là KHÔNG. Vì sao? Vì 6 trần là sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp cũng đều do duyên hòa hợp sanh, nên cũng đều là hư dối, chẳng thật có, đều là KHÔNG cả.
3.		Nội ngoại không
Đây là pháp tổng quán về nội pháp và ngoại pháp đều là KHÔNG, tức là tổng quán hết thảy 12 nhập đều là KHÔNG.
Do nội nhập và ngoại nhập đều là KHÔNG, nên chẳng có ngã và ngã sở, tức là vô ngã và vô ngã sờ vậy.
-oOo-
Như trước đây đã nói. Thể gian thường có 4 tưởng điên đảo. Đó là:
-		Bất tịnh mà tưởng là tịnh.
-		Khổ mà tưởng là vui.
-		Vô thường mà tưởng là thường.
-		Vô ngã mà tưởng là ngã.
Do chấp 4 tưởng điên đảo ấy mà phàm phu phải trôi lăn trong các nẻo đường sanh tử, chịu bao nhiêu nỗi khổ đau.
Người tu hành muốn phá được 4 tưởng điên đảo ấy, phải tu 4 Niệm Xứ, khởi đầu bằng các pháp quán nội thân bất tịnh, ngoại thân bất tịnh, nội ngoại thân bất tịnh. Quán trong thân có 36 thứ bất tịnh, quán thân có 9 lỗ thường xuyên thải các thứ bất tịnh ra ngoài.
Người tu hành biết rõ thân là bất tịnh. Thế nhưng người

QUYỂN 31 • 275
phàm phu vô trí lại tuởng thân này là tịnh, mải miết chạy theo các dục lạc bên ngoài để thỏa mãn sự đòi hỏi của sắc thân.
Người tu hành lại quán ngoại thân cũng bất tịnh, thấy rõ nội ngoại thân đều là bất tịnh. Quán như vậy rồi tự suy nghĩ rằng: “Có thọ thân là có thọ khổ. Ta chớ nên chấp đắm sắc thân nầy”.
Hỏi: Tâm khởi từ trong ra, sao cũng có nói về quán ngoại tâm?
Đáp: Duyên ngoại thân là quán ngoại tâm, duyên nội thân là quán nội tâm.
Ngoại tâm duyên ngoại pháp, nội tâm duyên nội phápế 5 thức ngoài gồm nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt và thân duyên ngoại pháp nên được gọi là ngoại tâm. Còn ý thức duyên các nội pháp, khỏi phân biệt tốt xấu, vui buồn v.v... nên được gọi là nội tâm.
Lúc ban đầu ý thức chưa phân biệt cảnh ngoài. Khi ý thức đã phân biệt, đã khởi chấp các tướng rồi, thì lúc bấy giờ nội tâm đồng thời phân biệt cả nội cảnh lẫn ngoại cảnh.
Người tu hành khi đã được tâm ý thanh tịnh rồi, thì biết rõ thân là bất tịnh, thọ là khổ, tâm là vô thường, pháp là vô ngã, như vậy là quán 4 Niệm Xứ.
Tư duy như vậy rồi, người tu hành biết rõ tâm thức là vô chủ, chỉ do duyên chấp cảnh mà có thọ khổ, có thọ vui... Lại biết rõ do 5 ấm hòa hợp duyên khởi mà có thân này. Phàm phu điên đảo chấp có ngã thân, có ngã tâm. Phàm phu do chấp ngã nên thấy gì lợi ích cho mình thì sanh tham, thấy gì trái ý mình thì sanh sân..., sân lâu ngày trở thành si. Như vậy là 3 độc tham, sân và si, căn bản của tất cả phiền não đều do

276 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
chấp ngã mà sanh ra cả. Nếu tu phước đức, tu các pháp trợ đạo thì dần dần sẽ xả được chấp ngã, sẽ được giải thoát.
Vậy nên khi vừa mống khởi chấp tướng, thì phải biết ngay rằng đó là kiết sử do chấp ngã sanh ra. Phải mau tu bố thí để xả tâm chấp ngã. Vì sao? Vì người tu hành biết rõ ngã cũng do duyên sanh, là chẳng có kiên cố. Ví như lột dần các bẹ chuối, cuối cùng chẳng thấy thân cây chuối nữa. Xả ngã dần dần thì cuối cùng sẽ được vô ngã.
Do 5 ấm duyên khởi mà có sắc thân. Khi đã quán được vô ngã rồi là quán được nội không, quán được ngoại không, quán được nội ngoại đều không vậy.
Hỏi: Pháp khởi từ ngoài vào. Như vậy vì sao cũng nói là nội tâm tương ưng?
Đáp: Vì nội tâm tương ưng với tưởng và hành, khởi sanh các tưởng tướng và hành tướng. Khi ngoại tâm, tức 5 thức ngoài duyên ngoại pháp, thì nội tâm, tức ý thức khỏi phân biệt dẫn sanh các tưởng tướng và hành tướng. Bởi vậy nên nói ngoại pháp cũng là tâm tương ưng. Nếu tâm chẳng có tương ưng, thì gọi là duyên vô vi, là bình đẳng quán. Vào được bình đẳng quán sẽ biết rõ nội pháp cũng như ngoại pháp đều là KHÔNG cả.
Lại nữa, 6 nội pháp gọi là 6 tình thức, 6 ngoại pháp gọi là 6 trần. Khi tu 4 Niệm Xứ, người tu hành quán vô vi, biết rõ sắc chẳng phải là sắc (phi sắc), lại biết rõ dù sắc có các tướng sai khác, hoặc hữu lậu, hoặc vô lậu, hoặc hữu vi, hoặc vô vi, hoặc xa, hoặc gần, hoặc thô, hoặc tế... nhưng cũng đều là vô ngã. Vì sao? Vì cầu ngã thì ngã là bất khả đắc. Chỉ do 5 ấm hòa hợp duyên khởi mà giả danh có ngã. Ngã đã chẳng có thì các kiết sử phiền não cũng chẳng có sanh. Do

QUYỂN 31 • 277
ngã là KHÔNG, nên tất cả các nội và ngoại pháp cũng đều là KHÔNG cả.
Người tu hành quán nội sắc là vô thường, khổ, không và vô ngã, rồi quán ngoại sắc, quán nội ngoại sắc cũng là như vậy cả. Khi đã quán được sắc thân này là KHÔNG rồi, thì quán thọ, quán tâm và quán pháp cũng đều như vậy cả.
Tóm lại, tu 4 Niệm Xứ tương ưng với nội quán, được KHÔNG tam muội gọi là quán nội không. Tu 4 Niệm Xứ tương ưng với ngoại quán, được KHÔNG Tam muội gọi là quán ngoại không. Tu 4 Niệm Xứ tương ưng với cả nội quán lẫn ngoại quán, được KHÔNG tam muội thì gọi là tu quán nội ngoại không.
Hỏi: Do lực quán KHÔNG Tam muội mà thấy được các pháp KHÔNG, hay là các pháp vẫn tự KHÔNG?
Đáp: Kinh nói: “Dùng 3 tam muội Không, Vô Tướng và Vô Tác để quán thân, quán thọ, quán tâm và quán pháp thì chăng còn thây có ngã và ngã sở nữa. Bởi vậy nên biết các pháp vốn là KHÔNG”.
Hỏi: Tu 4 Niệm Xứ, quán Vô Thường, Khổ, Không, Vô Ngã cũng đã thấy rõ thân là KHÔNG rồi. Như vậy cần gì phải quán thân bât tịnh nữa?
Đáp: Có nhiều người, sau khi quán vô thường, khổ, không, vô ngã vẫn chưa tiêu trừ được chấp ngã. Đối với hạng người này, phải dạy họ quán thân bất tịnh mới khiến họ nhàm chán sắc thân. Quán thọ, quán tâm và quán pháp cũng đều là như vậy.
Phải nên biết, do có chấp ngã mới có chấp ngã sở, dẫn đến mới có chấp nội tâm và ngoại cảnh. Ví như người chấp

278 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
những gì trong phạm vi nhà mình là của ta, còn những gì ở bên ngoài là của người, chẳng phải là của ta vậy.
Trái lại, người tu hành quán hết thảy các pháp, dù trong dù ngoài cũng đều chẳng có định tướng, đều là bình đang tướng. Bởi vậy nên chẳng chấp có nội pháp, cũng chẳng chấp có ngoại pháp, quán hết thảy nội ngoại pháp đều là KHÔNG, chỉ do tâm chấp mà có phân biệt vậy thôi.
Hết thảy các pháp đều do duyên hòa hợp mà có, chi do tâm chấp mà phân biệt có tướng trong, tướng ngoài. Het thảy nội pháp cũng như ngoại pháp đều là hư dối, là chẳng thật có, là KHÔNG vậy.
Hỏi: Khi nói nội thân ta có đầu, mình, tay, chân... là nói về nội pháp. Khi nói ngoài thân ta có nhà cửa, ruộng vườn... là nói về ngoại pháp. Như vậy là có phân biệt nội pháp với ngoại pháp rồi. Sao lại nói nội pháp cũng như ngoại pháp đều là KHÔNG cả?
Đáp: Ở noi thân ta thì mỗi phần đều riêng khác. Ví như đầu chẳng phải là bụng, tay chẳng phải là chân... Nếu xét riêng rẽ từng phần thì chẳng có phần nào gọi là thân của ta, gọi là cái TA cả. Bởi vậy nên ngã và ngã sở đều là KHÔNG, là bất khả đắc cả.
Nói pháp đã là KHÔNG, thì ngoại pháp cũng là như vậy.
Hỏi: Đã do duyên hợp sanh thì tuy khác mà vẫn là một, tuy một mà vẫn là khác. Vỉ như cái nhà do nhiều phần hòa hợp mà cỏ. Có cải nhà sao lại gọi là KHONG?
Đáp: Nhiều chẳng phải là một, và một chẳng phải là nhiều. Rui, kèo, cột... chẳng phải là cái nhà, và cái nhà cũng chẳng phải là rui, kèo, cột... Bời vậy nên nói nội, ngoại pháp đều là KHÔNG.

QUYÈN 31 • 279
Hỏi: Trong kỉnh Phật cũng cỏ nói đến 6 căn, 6 trần... Sao nay lại nói hết thảy đều ỉà KHÔNG?
Đáp: Nội pháp cũng như ngoại pháp đều do duyên hòa hợp mà giả danh là có vậy thôi. Ví như nói thân là nội pháp, nhà là ngoại pháp, thì đó cũng chỉ là giả danh, chẳng thật có.
Trong kinh có nói về Chúng sanh Không, và về Pháp Không. Vì người độn căn thì Phật chỉ nói về Chúng sanh Không. Vì người lợi trí thì Phật mới nói về Pháp Không.
Hàng Thanh Văn tu hành phá các kiết sử phiền não, nhằm thoát lỵ ra khỏi sanh tử, nên tu Ngã Không. Bồ tát đoạn kiết sử phiền não, biết rõ Pháp Không nên thông đạt vô ngại hết thảy các pháp, biến thế gian đầy dẫy phiền não thành Niết bàn an lạc, được Vô Thượng Bồ Đề, độ thoát chúng sanh ra khỏi ngục tù 3 cõi, 6 loài.
4. Không Không
Biết hết thảy các pháp đều là KHÔNG, người tu hành lại còn phải tu xả luôn cả cái chấp về tướng KHÔNG ấy. Vì sao? Vì KHÔNG cũng là KHÔNG. Như vậy gọi là tu quán Không Không.
Hỏi: Vì sao Đại Thừa lại phả hoại các pháp?
Đáp: Chẳng có thể nói như vậy được. Đại Thừa dạy chúng sanh biêt rõ về thật tướng các pháp. Hết thảy các pháp ở nơi thật tướng đều là KHÔNG.
Het thảy các pháp đều do duyên hòa hợp sanh, như sóng sanh ra sức gió tác động vào mặt nước, chẳng phải thật có, chăng có kiên cô. Do nhân duyên nghiệp lực mà thành có săc, nên pháp săc là vô thường, là sanh diệt, là chẳng thật có. Thế nhưng sanh là KHÔNG, nen pháp cũng là KHÔNG. Sanh

280 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
là KHÔNG, nên diệt cũng là KHÔNG. Sanh và diệt đều là bất khả đắc. Vậy nên bất sanh bất diệt mới là chân thật pháp.
Phàm phu điên đảo chấp có sanh, có diệt. Người tu hành trái lại, phải biết rõ các pháp vốn chẳng có sanh, chẳng có diệt, vốn là KHÔNG. Biết như vậy rồi lại còn phải xả luôn cái chấp KHÔNG ấy mới vào được Không Không.
Lại nữa, người tu hành vào KHÔNG tam muội, quán 5 ấm là KHÔNG, được 8 Thánh đạo, đoạn các phiền não, chứng Niết bàn an lạc, rồi lại xả luôn cả 8 Thánh đạo, được Không Không tam muội.
Hỏi: Không và Không Không khác nhau như thể nào?
Đáp: Nói không nhằm phá chấp 5 ấm. Nói Không Không nhằm phá chấp về tướng KHÔNG.
Hỏi: Nếu KHÔNG chỉnh là pháp Không, thì như vậy là đã phả hết thảy các pháp rồi. Còn nếu nói KHÔNG chẳng phải là pháp Không thì còn cỏ gì để phá nữa đâu?
Đáp: Nếu nói KHÔNG chính là pháp Không, nhằm phá hết thảy các pháp tướng, thì sau khi phá các pháp tướng rồi vẫn còn lưu lại cái pháp KHÔNG đó. Như vậy là còn chấp tướng KHÔNG. Bởi vậy nên phải xả bỏ luôn cả pháp KHÔNG đó mới gọi là Không Không.
Ngoài ra quán Không Không cũng chính là duyên KHÔNG, tức là vô duyên vậy. Ví như thuôc dùng đê chữa bệnh, khi bệnh đã lành thì thuốc cũng phải xả bỏ luôn. Vì sao? Vì nếu chẳng xả bỏ thuốc thì lại sanh bệnh khác vậy.
Người tu quán KHÔNG để phá trừ phiền não. Nhưng nếu vẫn thủ chấp lấy cái KHÔNG ấy thì sẽ thành bệnh. Phải xả bỏ luôn chấp KHÔNG mới được Không Không.

QUYÊN 31 • 281
5ỆĐại Không
Đây là pháp tu quán của Đại Thừa, chẳng phải là pháp tu quán của hàng Thanh Văn
Trong kinh Tạp A Hàm chỉ nói: “Do có sanh mà duyên khởi có già, có chết. Nhưng nếu chấp có sanh, có già, có chết thì cũng là tà kiến. Vì sao? Vì sanh, già, chết đều là giả danh có, chẳng phải thật có”. Do vậy mà hàng Thanh Văn chỉ tu về Chúng Sanh Không và Pháp Không.
Trong kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn nói đến “10 phương tướng KHÔNG”. Đây chính là pháp tu quán về Đại Không.
Hỏi: Vì sao gọi "10 phương tướng KHÔNG” là Đại Không?
Đáp: Phương Đông vô biên vô tận nên là Đại (rộng lớn). Cũng như vậy, phương Tây, phương Nam, phương Bắc, phương Trên, phương Dưới, 4 phương chéo vô biên, vô tận nên là Đại.
Lại nữa, các sự việc tỏa rộng cùng khắp, khai phá cùng khắp như làm lọi ích khắp 10 phương thế giói, biến hiện thân khắp 10 phương thế giới, làm cho chúng sanh khắp 10 phương thế giới thoát khỏi mê muội v.v... đều là Đại cả.
Như vậy quán không gian vô tận khắp 10 phương, quán các sự việc tỏa rộng khắp 10 phương đều là KHÔNG là quán về Đại Không vậy.
Hỏi: Phật pháp thường thuyết vô phương, tức là chẳng có phương tướng. Ví như khi nói về 3 vô vi (hư không, trạch diệt và phỉ trạch diệt) là nói về trí duyên tận và phỉ trí duyên tận, đều chẳng có cho duyên nhiếp cả. Như vậy là vô vi pháp chẳng có duyên sanh. Sao lại nói có phương?

282 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Đáp: Vì hàng Thanh Văn nên nói có phương, lại vì y theo thế tục mà nói như vậy. Đối với Đại Thừa thì phương tướng là bất khả đắc.
Ví như do 5 ấm hòa hợp mà giả danh có chúng sanh. Cũng vậy, do 4 đại hòa họp mà giả danh có phương. Chúng sanh chấp phía mặt ười mọc là phương Đông, phía mặt trời lặn là phương Tây v.v... Đây là y theo thế tục mà quy ước đặt ra có các phương khác nhau. Thật ra, phương cũng như phương tướng đều là bất khả đắc.
Hỏi: Vì sao phải phả phương tưởng?
Đáp: Nếu y theo thế tục, thì nói có phương. Nếu y theo Đệ Nhất Nghĩa thì phá phương tướng. Vì sao? Vì ở noi thế tục, mà nói có phương thì chẳng có rơi về chấp đoạn. Ở noi Đệ Nhất Nghĩa đế mà phá các phương tướng thì chẳng rơi về chấp thường.
6.		Đệ Nhất Nghĩa Không
Đây là lý KHÔNG vào bậc nhất, tột cùng của Phật và chư Đại Bồ tát, khác với lý KHÔNG còn hạn hẹp của hàng Thanh Văn. Vào Đệ Nhất Nghĩa Không chẳng thấy Không, cũng chẳng thấy chẳng Không.
Hỏi: Theo Đệ Nhất Nghĩa Không, thì hết thảy các pháp đều là vô duyên. Như vậy vì sao chẳng gọi Đệ Nhất Nghĩa Không ỉà Đại Không?
Đáp: Trước đã nói về Đại Không rồi, nay nói vê Đệ Nhất Nghĩa Không. Tuy khác tên gọi, nhưng thật nghĩa cũng tương đồng.
Thế gian dùng phương, nên chấp ý niệm về Đại (rộng lớn). Còn xuất thế gian, y theo Đệ Nhất Nghĩa, nên nói là Đệ Nhất Nghĩa Không.

QUYÊN 31 • 283
Dò phá tà kiến, phá ý niệm về Đại (rộng lớn), nên phải quán Đại Không. Ví như người dùng tâm từ duyên khắp phương Đông, duyên từ quốc độ một, cho đến cùng tận các quôc độ. Nêu duyên chưa cùng tận thì kiên chấp có biên (hữu biên kiến). Nếu duyên mãi chẳng hết (vô cùng tận), thì kiến chấp chẳng có biên (vô biên kiến). Nay neu lấy phương KHÔNG để phá chấp tướng phương Đông, thì sẽ diệt được cả 2 kiến chấp về hữu biên và vô biên, khién duyên tò sẽ được trải rộng cùng khắp. Trái lại, nếu chẳng lấy phương KHÔNG để phá chấp tướng phương Đông, thì tâm sẽ tùy phương Đông, mà thôi dứt duyên từ. Người tu hành cũng như vậy. Do tâm chẳng thối chuyển mà chẳng mất duyên từ. Như vậy là phá được tà kiến, mà cũng được đầy đủ Đại Khôngệ
Đệ Nhất Nghĩa Không là Thật Tướng của hết thảy các pháp, chẳng thể phá, chẳng thể hoại. Vì sao? Vì hết thảy các pháp ở nơi Thật Tướng, đều là KHÔNG, chẳng có thể thọ, chẳng có thể chấp vậy. Nếu có thọ, có chấp là hư dối, là chăng phải thật.
Lại nữa, Đệ Nhất Nghĩa Không là nghĩa Niết bàn Giải Thoát.
Trong A Tỳ Đàm nói: “Trí duyên tận tức là Niết bàn. ơ trong Niết bàn cũng chẳng có tướng Niết bàn. Niết bàn KHONG tức là Đệ Nhất Nghĩa Không”.
Hỏi: Nếu nói Niết bàn là vô tướng, là KHÔNG, thì vì sao các bậc Thánh Hiền lại nương theo 3 thừa đạo để vào Niết bàn? Vì sao nói tât cả các pháp môn đều dẫn đến Niết bàn, như tất cả các dòng sông đều chảy dồn về biển?
Đáp: Niết bàn là vô thượng pháp, nhưng chia làm 2 thứ, là:

284 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
-		Hữu Dư Niết bàn.
-		Vô Dư Niết bàn.
Người tu hành, khi đã đoạn trừ được các phiền não, được tâm bình đẳng, là vào được Hữu Dư Niết bàn.
Vào Hữu Dư Niết bàn chỉ còn thọ thân 5 ấm trong hiện đời mà thôi. Khi mạng chung, sẽ chẳng còn thọ thân 5 ấm nữa, sẽ vào Vô Dư Niết bàn.
Trái lại, chúng sanh nghe nói đến Niết bàn liền thủ chấp Niết bàn, rồi khởi hý luận về Hữu và Vô. Do vậy mà rơi ngay về các tà kiến chấp: Chấp Hữu là chấp thế gian; chấp Vô là chấp Niết bàn.
Trên đây nói Niết bàn là Không, chỉ nhằm phá chấp của phàm phu về tướng Niết bàn, chẳng phải là Đệ Nhất Nghĩa Niết bàn của các bậc Thánh Hiền. Vì sao? Vì các bậc Thánh Hiền, ở nơi các pháp chẳng còn chấp tướng. Khi đã đoạn được các phiền não là tức thì được vào Niết bàn, được giải thoát. Ví như người đang bị trói, ngay khi được cởi dây trói là tức thì được giải thoát. Chúng sanh cũng như vậy, do bị 5 ấm trói buộc mà phải bị giam cầm trong ngục tù 3 cõi. Khi đã thoát khỏi sự ràng buộc của 5 ấm, thì liền được giải thoát.
Hết thảy các pháp chẳng lìa Đệ Nhất Nghĩa. Đệ Nhất Nghĩa cũng chẳng lìa các pháp. Thật Tướng các pháp là KHONG, là vô tướng, cũng chính là Đệ Nhất Nghĩa Không vậy.
7.		Hữu vi Không
Pháp hữu vi là pháp có tạo tác, có nhân duyên tạo tác, có chủ ý tạo tác.
Hữu vi Không là pháp quán các hữu vi, do duyên hòa hợp sanh, đều là hư dối, chẳng thật có, đều là KHÔNG.

QUYẺN 31 • 285
8.		VÔ vi Không
Pháp vô vi là pháp chẳng có tạo tác, chẳng có nhân duyên tạo tác, chẳng có chủ ý tạo tác.
Vô vi Không là pháp quán các pháp vô vi, chẳng có nhân duyên (vô nhân duyên) sanh, nên cũng là hư dối, chẳng thật có. Do đối đãi với pháp hữu vi mà nói có pháp vô vi vậy thôi.
-oOo-
Như ừên đây đã nói tất cả các pháp hữu vi, như 5 ấm, 12 nhập, 18 giới v.v... đều do duyên hòa họp sanh, nên đều là KHONG.
Do vậy, ngã và ngã sở cũng là KHÔNG, là bất khả đắc.
Hỏi: Nói ngã và ngã sở là KHÔNG, là bất khả đắc thì còn hợp lý. Nhưng vì sao lại nói ‘‘hữu vi pháp tướng” là KHÔNG?
Đáp: Danh tướng của các pháp do nơi tâm chúng sanh tạo lập. Neu chẳng có pháp chúng sanh, thì chẳng có chỗ sờ y.
Lại nữa, các pháp hữu vi đều là vô thường, là sanh diệt, nên đều là bất khả đắc, là KHÔNG vậy.
Hỏi: Pháp hữu vi có thường tướng. Vĩ sao nói pháp hữu vi là KHÔNG, là bất khả đắc?
Đáp: Phàm phu điên đảo chấp ngã là thường, chúng sanh là thường, tâm thức là thường, pháp là thường. Do vậy mà phải lẩn quẩn mãi trong sanh tử, luân hồi, bỏ thân này lại thọ thân khác, chẳng ngừng dứt.
Thật ra ngã chẳng thật có. Chúng sanh do 4 đại tạo thành

286» LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
cũng chỉ là giả danh, chẳng thật có, là sanh diệt vô thường. Thức tâm liền sanh, liền diệt, cũng là vô thường. Dan đến pháp cũng luôn thay đổi, sanh diệt, nên cũng là vô thường. Tất cả đều là KHÔNG, đều là bất khả đắc cả.
Người tu hành quán các pháp hữu vi, do duyên hòa hợp sanh, đều là hư dối, chẳng thật có. Chỉ do tưởng phân biệt mà chấp là CÓ, chấp là KHÔNG vậy thôi. Thật ra, các pháp hữu vi đều là vô sở hữu, chẳng có ở trong, chẳng có ở ngoài, chẳng có ở chặng giữa. Quán như vậy, nên vào được Pháp Không.
Các bậc Thánh Hiền chẳng chấp CÓ, vì biết rõ các pháp đều là KHÔNG, mà thành Đạo quả. Lại cũng chẳng chấp KHÔNG, nên được giải thoát.
Hỏi: Vì sao nói pháp hữu vi lẫn pháp vô vi đều là KHÔNG?
Đáp: Thật Tướng của pháp hữu vi là vô vi, mà tướng của vô vi là KHÔNG, nên hết thảy pháp hữu vi lẫn vô vi đều là KHÔNG cả.
Phàm phu điên đảo chấp có tướng hữu vi là sanh diệt, tướng vô vi là bất sanh diệt, mà chẳng biết rằng, ở noi Thật Tướng, thì hữu vi và vô vi đều là KHÔNG cả.
Người tu 4 Thánh Đe rõ biết được tướng của vô vi là KHÔNG. Ví như trú noi Khổ, rồi tiến tu đoạn Tập, chứng Diệt, là được vô vi. Từ đó mới tu Đạo, được giải thoát, vào Niết bàn.
9.		Tất Cánh Không (cũng gọi là rốt ráo không)
Đây là pháp quán về hết thảy pháp đều rốt ráo là KHÔNG.
Do tương quan đối đãi giữa THẬT và GIẢ, giữa CÓ và KHÔNG, mà khởi sanh các chấp về pháp hữu vi và pháp vô vi. Nếu phá được sự đổi đãi, thì sẽ biết rõ hữu vi và vô vi đều rốt ráo KHÔNG cả.

QUYỂN 31 • 287
Hỏi: Neu các nhân duyên sanh pháp chưa pháp rốt ráo KHÔNG, thì làm sao nói các pháp là rốt rảo KHÔNG được? Ví như trường hợp cái nhà bị hư hoại, chẳng còn là nhà nữa, nhưng nếu ruỉ, kèo, cột v.v... vẫn còn sót lại, thì làm sao nói là rốt ráo KHÔNG được?
Đáp: Các nhân duyên sanh pháp cũng rốt ráo không, vì chẳng có định tướng. Ví như người con gọi các bậc sanh thành ra mình là cha, là mẹ. Nhưng xét cho cùng, thì các nhân duyên này, các cách xưng hô này cũng chẳng có chỗ y cứ, chỉ là do tâm tạo ra, nên cũng là KHÔNG. Lại nữa, ví như muôn vật trên quả đất này đều nương vào đất, nước, gió, lửa, hư không mà sanh tồn, nhưng thật ra quả đất cũng chẳng có chỗ y cứ.
Bởi nhân duyên vậy, nên nói các pháp là Rốt Ráo Không, là Tất Cánh Không vậy.
Hỏi: Ví như dùng thần thông cỏ thể biến hỏa ra các vật. Hóa vật là giả, nhưng người có thần thông biến hóa ra các vật đó là thật. Như vậy làm sao có thể nói tác giả của sự biến hỏa ẩy là giả được?
Đáp: Phàm phu thấy các hóa vật hiện ra trước mắt tưởng là thật, nên chấp có vị hóa chủ, tức là có vị tác giả của sự biến hóa. Còn các bậc Thánh Hiền rõ vị hóa chủ cũng chẳng phải thật có. Vì sao? Vì rõ biết tất cả do tâm tạo, do các duyên nghiệp hòa họp sanh ra cả.
Kinh nói có 3 thứ biến hóa, đó là:
-		Phiền não biến hóa.
-		Nghiệp biến hóa.
-		Pháp biến hóa.

288 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Tất cả các sự vật đều ở trong phạm trù của 3 trường hợp biến hóa nêu trên đây, nên đều là hư huyễn, như hóa, đều chẳng thật có, đều là KHÔNG vậy. Cho nên, trong thí dụ trên đây, ta thấy rõ hóa vật lẫn vị hóa chủ đều là KHÔNG cả.
Hỏi: Các vật không bền, không kiên cổ mới có thể tán nhỏ, tợ thành không. Còn các vật bển chắc, kiên cổ, thì làm sao cỏ thể như vậy được?
Đáp: Kiên cố cũng như không kiên cố đều là những tướng bất định. Vì sao? Vì lệ thuộc vào quan điểm riêng của mỗi người, của mỗi loài. Ví như loài người cho kim cang là kiên cố; nhưng hàng chư Thiên có cách phá được kim cang, nên chẳng cho kim cang là kiên cố. Cũng như người cho biển là sâu thẳm; nhưng A-tu-la vương, đứng ngay giữa biển, cho biển là cạnệ Cũng ví người có đòi sống ngắn ngủi thấy quả đất là kiên cố. Nhưng trái lại, các loài sổng lâu, có thời thấy quả đất tán hoại, nên chẳng cho quả đất là kiên cố.
Trong kinh Thất Nhật Dụ (Dụ về 7 mặt trời), Phật bảo các Tỷ-kheo rằng: “Này các Tỷ-kheo! Hết thảy các pháp hữu vi đều là vô thường là hủy hoại. Khi đến gần kiếp tận, mặt trời thiêu đốt khiến hết thảy cây cối, kể cả các loại cây cỏ thuốc, đều chết khô. Khi thấy mặt trời thứ 2 mọc, thì nước ở hết thảy các sông, lạch đều khô cạn. Khi mặt trời thứ 3 mọc thì các sông lớn cũng đều khô cạn. Khi mặt trời thứ 4 mọc, thì nước ở nơi các nguồn, các suối cũng đều khô cạn. Khi mặt trời thứ 5 mọc, thì các biển lớn, nhỏ cũng đều khô cạn. Khi mặt tròi thứ 6 mọc, thì các núi Tu Di bốc cháy. Khi mặt tròi thứ 7 mọc, thì các núi Tu Di chỉ còn khói, và lửa dấy khắp cả cõi trời Phạm Thiên. Lúc bấy giờ, những người mới sanh ở cõi trời Quang Âm, thấy lửa bùng cháy manh mẽ, nên rất sợ hãi. Những biến cố lớn như vậy, rất khó tin. Chỉ khi nào được thấy tận mắt, mới có thể tin được vậy”.

QUYÉN 31 • 289
Phật lại dạy tiếp: “Lúc bấy giờ, có một người tu hạnh ly dục, được đầy đủ 4 phạm hạnh, tên là Tu Niết Ba La. Ông Tu Niết Ba La có vô số đệ tử cũng được ly dục. Do tu Từ Tâm tam muội, mà ông Tu Niết Ba La được sanh lên cõi trời Quang Âm, nên được chứng kiến tận mắt cảnh tán hoại này, và biết rõ chẳng có gì là kiên cố cả.
Này các Tỷ-kheo! Ông Tu Niết Ba La là tiền thân của ta đó. Lúc bấy giờ, chính ta đã thấy tận mắt cảnh tán hoại nêu trên đây”.
Hỏi: Nói vô thường là nói frước không, nay có, có rồi lại trở thành không. Như vậy, nếu đã nói Rốt Rảo Không, thì vì sao nói vô thường nữa?
Đáp: Vô thường là bước đầu dẫn vào cửa KHÔNG. Do rõ được các pháp là vô thường, mà người tu hành tu 4 hạnh quán, gồm: Vô thường, khổ, không và vô ngã. Vì sao? Quán như vậy sẽ biết rõ các pháp đều là như huyễn, đều là không; lại cũng biết rõ các pháp chẳng do ai làm ra (vô tác giả), nên là vô ngã, là rôt ráo không vậy.
Rốt Ráo Không là Chân Không. Tuy nhiên, phải tùy đối tượng chúng sanh mà nói pháp:
-		Đối với hạng người nhiều ái kiến, chấp vô thường, thì phải vì họ nói vô thường là tán hoại. Nếu chấp vô thường, thì sẽ sanh ưu khổ.
-		Đối với hạng người chấp danh tướng, thì phải vì họ nói vô tác.
-		Đối với hạng người có nhiều tà kiến, phân biệt các pháp, thì phải vì họ nói về Chúng Sanh Không, về Pháp Không, về Tất Cánh Không (Rốt Ráo Không).

290 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Các bậc Thánh Hiền dùng Rốt Ráo Không để diệt trừ 3 độc, phá các chấp điên đảo, khiến chúng sanh xa lìa được các khổ, sanh, già, bệnh, chết, được Niết bàn an lạc.
Bởi nhân duyên vậy, nên Phật dạy: “Pháp thiện cũng xả, huống nữa là pháp bất thiện”.
Khi đã ly được pháp hữu vi rồi, thì cũng chẳng chấp pháp vô vi nữa, vì biết rõ pháp vô vi cũng là Rốt Ráo Không.
10.		Vô Thỉ Không
Đây là pháp quán thòi gian chẳng có đầu mối; quán đầu mối thời gian từ vô thỉ là KHÔNG.
Chúng sanh từ vô thỉ đến nay, chuyển thân này sang thân khác. Thân đòi này do nghiệp lực đời tnrớc dẫn sanh, rồi nghiệp duyên tạo ở đời này lại trở thành nghiệp lực dẫn sanh ở đời sau. Cứ như vậy lần lượt kế truyền mãi mãi. Thế nhưng, chẳng có pháp ban đầu cũng chẳng có pháp rốt sau. Vì sao? Vì trước sanh sau chết, rồi trước chết sau sanh, chẳng có nhân, chẳng có duyên, chẳng có gì sanh, chẳng có gì diệt cả. Như vậy là Vô Thỉ Không.
Trong kinh Phật dạy các Tỷ-kheo rằng: “Này các Tỷ-kheo! Chúng sanh chẳng có đầu mối. Do vô minh che tâm, do ái chấp sâu dày mà phải chịu qua lại mải miết trong các nẻo đường sanh tử, nên đầu mối là bất khả đắc. Chúng sanh là vô thỉ, các pháp cũng vô thỉ, mà vô thỉ là bất khả đắc, nên nói là Vô Thỉ Không”.
Hỏi: Nếu vô thỉ là thật pháp, thì vì sao lại phả vô thỉ?
Đáp: Nếu nói chúng sanh có đầu mối (Hữu thỉ) thì rơi về biên kiến, nên nói chúng sanh cùng các pháp là vô thi. Thế nhưng, néu chấp vô thỉ, thì cũng lại rơi về hữu thỉ, hữu biên. Vì sao?

QUYÈN 31 • 291
Vì như vậy là còn chấp có một pháp gọi là vô thỉ, có cái tướng Vô Thỉ vậy. Nếu dùng Vô Thỉ Không để phá chấp về Vô Thỉ thì mới chẳng còn rơi về Hữu Thỉ, mới nhập được vào Trung Đạo vậy.
Hỏi: Vì sao lại phải phả Vô Thỉ?
Đáp: Nếu đã được Nhất Thiết Trí rồi, thì chẳng có roi về chấp Vô Thỉ. Vì sao? Vì đã rõ biết Vô Thỉ là bất khả đắc.
Trái lại, nếu còn chấp tướng Vô Thỉ, thì chưa phải là Nhất Thiết Trí. Do vậy mà phải phá chấp Vô Thỉ, để khỏi rơi về hai chấp Hữu và Vô. Phải phá chấp Vô Thỉ mới vào được Vô Thỉ Không.
Hỏi: Vĩ sao Phật nói “Chúng sanh, từ vổ thỉ đến nay qua lại trong các nẻo đường sanh tử"?
Đáp: Phật muốn nhắc nhở chúng sanh biết rằng, từ vô thỉ đến nay, mải miết qua lại trong các nẻo đường sanh tử, khiến họ sanh nhàm chán sanh tử, mà tinh tấn tu hành nhằm thoát ly ra khỏi 3 cõi.
Phật lại dạy: “Trải qua vô lượng kiếp sanh tử, xương của môi chúng sanh có thể chất thành núi cao, nước mắt của mỗi chúng sanh có thể nhiều bằng nước ở biển cả. Như vậy, từ vô lượng kiếp đến nay, chúng sanh đã phải thọ vô lượng khổ đau. Thế nhưng, tìm đầu mối, thì đầu mối là bất kha đắc, chăng sao tìm được vậy.
Phật thuyết về Vô Thường nhằm độ các chúng sanh châp Thường. Phật lại thuyết Vô Thỉ nhằm độ chúng sanh châp Hữu Thỉ. Nhưng cũng chẳng nên chấp Vô Thỉ, vì vô thỉ cũng chẳng thật có, nên Phật lại thuyết về Vô Thỉ Không.

292 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Hỏi: Nếu Vô Thỉ chằng thật cỏ thì làm sao cỏ thể dùng Vô Thỉ để độ các chúng sanh chấp Hữu Thỉ?
Đáp: Phật dùng đủ các pháp môn phương tiện, tùy duyên hóa độ chúng sanh, khiến họ xả trừ tâm chấp.
Ví như Phật thuyết về Vô Thường để phá chấp Thường của chúng sanh; thuyết về khổ Đế để dạy chúng sanh xa lìa các dục lạc thế gian. Nếu thấy chúng sanh chấp Vô Thường, chấp Khổ... thì Phật dạy cho họ biết rõ là Vô Thường, Khổ... cũng đều là KHÔNG. Nói về Vô Thỉ cũng như vậy. Phật thuyết Vô Thỉ nhằm phá chấp Hữu Thỉ của chúng sanh. Nhưng nếu chứng sanh lại chấp Vô Thỉ, thì Phật lại thuyết về Vô Thỉ Không.
Phật dùng Túc Mạng Trí thấy chúng sanh tương tục sanh diệt vô cùng tận, Phật lại dùng Huệ Nhãn thấy chúng sanh cũng như các pháp, từ vô thỉ đến nay chẳng có đầu mối đều là rốt ráo không, nên thuyết về Vô Thỉ Không.
Hỏi: Chấp Hữu Thỉ là tà kiến, phải nên phá. Còn nói Vô Thỉ, thì chẳng phải ỉà tà kiến, sao cũng phá nữa?
Đáp: Nói Hữu Thỉ là lầm lạc là tà kiến. Vì sao? Vì nếu là Hữu Thỉ thì chẳng có nhân duyên tội phước. Neu chấp có thân ban đầu, thì thân ban đầu ấy chẳng thể sanh ở chồ thiện, cũng chẳng thể sanh ở chỗ ác được.
Lại nữa, nếu y theo nhân duyên tội phước mà có sanh thân, thì chẳng thể gọi là thân ban đầu được. Vì sao? Vì thân trước có tạo tội phước, thì các nghiệp duyên tội phước đó mới dẫn thọ thân sau. Cho nên Phật thuyết Vô Thỉ để phá chấp về Hữu Thỉ của chúng sanh.
Sau khi xả bỏ chấp về Hữu Thỉ, nếu chúng sanh lại chấp Vô Thỉ, thì phải nên vì họ dạy pháp quán Vô Thỉ không. Vì sao? Vì còn chấp Hữu Thỉ hay Vô Thỉ cũng đều là tà kiến cả.

QUYÈN 31 • 293
Hỏi: Vì sao dùng Vô Thỉ để phá Hữu Thỉ mà chảng dùng Hữu Thỉ đê phá Vô Thỉ? Lại nữa, vì sao chỉ dùng Vô Thỉ Không để phả Vô Thỉ mà chẳng dùng Hữu Thi Không để phá Hữu Thỉ?
Đáp: Chấp Hữu Thỉ, chấp Vô Thỉ đều là tà kiến cả, nhưng có trọng, có khinh khác nhau.
Nhân duyên chấp Hữu Thỉ dẫn sanh các tướng phiền não. Trái lại, nếu niệm các pháp duyên khởi tò Vô Thỉ thì khởi sanh từ bi và chánh kién. Vì sao? Vì niệm chúng sanh từ vô thỉ đến nay, thọ vô lượng khổ đau nên phát sinh bi tâm, thương xót chúng sanh.Vì rõ biết quả báo tội phước tương tục nôi tiêp từ Vô Thỉ đên nay, nên phát sanh chánh kiến.
Lại nữa, Vô Thỉ rốt ráo phá được Hữu Thỉ. Hữu Thỉ tuy cũng có thể phá được Vô Thỉ, nhưng chẳng được rốt ráo. Vì sao? Vô Thỉ ví như thiện pháp, Hữu Thỉ ví như bất thiện phápế Thiện pháp phá được bất thiện pháp, còn bất thiện pháp khó có thể phá được thiện pháp một cách triệt để được. Tuy hai bên có tương phá lẫn nhau. Nhưng thiện thì rốt ráo phá được ác, còn ác thì chẳng thể như vậy được. Ví như người vào được thánh trí đạo rồi, thì chẳng cỏn làm các việc ác nữa. Lại ví như người trước đã phạm tội bội phản, đã đoạn thiện căn, mà sau đó có phát tâm tu hành, thì dù phải đọa địa ngục cũng chỉ thọ tội trong một kiếp, rồi cũng sẽ thoát khỏi chốn địa ngục, sẽ được sanh lên các cõi người, cõi Trời.
Như vậy là dùng Vô Thỉ để phá chấp về Hữu Thỉ, mà chẳng thể dùng Hữu Thỉ để phá chấp Vô Thỉ được.
Thế nhưng, sau khi dùng Vô Thỉ để phá Hữu Thỉ mà lại chấp tướng Vô Thỉ, thì cũng là tà kiến, nên phải quán Vô Thỉ không để phá chấp về Vô Thỉ. Dùng Vô Thỉ Không phá triệt để cả hai chấp về Hữu Thỉ và Vô Thỉ nên chẳng cần đến pháp

294 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
quán Hữu Thỉ Không làm gì nữa. Khi đã rốt ráo phá được cả hai chấp Hữu và Vô là vào được Trung Đạo, thông hiểu được Thánh Đạo.
11. Tán Không
Đây là pháp quán các pháp, khi duyên ly tán, đều trở thành KHÔNG. Hết thảy các pháp đều do duyên hòa hợp mà giả danh có. Khi các duyên ly tán, thì danh và pháp đều chẳng còn nữa.
Như vậy là Tán Không.
Pháp, khi hòa hợp cũng như khi ly tán, chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên pháp và danh đều là KHÔNG, là bất khả đắc cả.
Ví như cái xe do các bộ phận rời ráp lại mà thành, khi tách rời các bộ phận ra, thì xe cũng như tên xe đều chẳng có nữa. Cũng như vậy, người do 5 ấm hòa hợp mà giả danh có pháp gọi là người. Khi 5 ấm ly tán, thì chẳng còn người nữa.
Hỏi: Nói như trên đây, thì chi phá được giả danh, chẳng có thể phả được sắc.
Đáp: Sắc và danh đều bị phá. Vì sao? Vì sắc pháp do các vi trần hòa hợp mà giả danh có. Nhưng vi trần là bất khả đắc, nên sắc pháp cũng là bất khả đắc.
Hỏi: Khỉ một vật tan rã, hình tướng của vật có thể chẳng còn nữa, nhưng sắc pháp vẫn còn. Như vậy vì sao nói sắc pháp là chẳng thật có?
Đáp: Sắc pháp do 4 Đại hòa họp mà thành. Nếu chẳng có 4 Đại hòa hợp, thì chẳng có được sắc pháp. Dùng trí huệ phân biệt mà tách 4 Đại riêng rẽ, thì sắc pháp là bất khả đắc vậy.

QUYỂN 31 • 295
Hỏi: Nói sắc tán hoại, thì còn hợp lý. Còn thọ, tưởng, hành và thức cũng tản hoại hay sao?
Đáp: 4 ấm thọ, tưởng, hành và thức có sanh có trú có diệt, nên cũng là vô thường là tán hoại, là KHÔNG vậy. Vì sao? Hãy xem một người từ khi sanh đến khi già thay đổi rất nhiều, nên cả 5 ấm thân của người ấy cũng sanh diệt tương tục, cũng tán hoại tương tục. Lại nữa, thức tâm tùy duyên sanh cũng tùy duyên diệt. Ví như tướng lửa được hiển lộ nhờ các vật cháy; nếu lìa các vật cháy ra thì lửa là bất khả đắc. Cũng như vậy, do 6 căn duyên 6 trần mà sanh ra có 6 thức; nếu lìa các chỗ duyên ra, thì thức tâm là bất khả đắc.
Trong kinh Phật dạy: “Sắc là tán hoại, là vô sở hữu. Thọ, tưởng, hành, thức cũng là tán hoại, là vô sở hữu”. Như vậy là Tán Không.
Phàm phu, vì chưa ly dục nên ở nơi các pháp sanh tâm ái trước. Người tu hành đã được ly dục rồi thấy các pháp đều tán hoại. Khi có đủ duyên hòa hợp mới giả danh có pháp này, pháp nọ. Khi các duyên ly tán, thì chẳng còn có danh, chẳng còn có sắc nữa.
Trong kinh Phật dạy ngài Ma Ha Ca Chiên Diên: “Quán
4		Đế đều ly tán, là vào được Tán Không”.
12. Tánh Không
Đây là pháp quán về tự tánh của hết thảy các pháp đều là KHÔNG.
Vì các pháp tương tục duyên khởi, nên mới có hiện ra các tướng. Ví như nước có tướng lỏng; đun sôi trở thành hơi nước; đông lạnh trờ thành nước đá. Xem như vậy thì các pháp chẳng có định tướng. Do chẳng có định tướng nên tánh của các pháp vốn là KHÔNG.

296« LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Như vậy là Tánh Không.
Hỏi: Trong kinh đã cỏ nói nhiầi về vô ngã và vô ngã sở. Như vậy là đã diễn bày đầy đủ về Chủng Sanh Không và Pháp Không rồi. Sao nay còn nói đến Tánh Không làm gì nữa?
Đáp: Tánh Không ở nơi đây chẳng phải chỉ nói riêng về Chúng Sanh Không và Pháp Không.
về Tánh Không, Luận Thanh Văn phân biệt nói lên các nghĩa như sau:
-		12 nhập là vô ngã và vô ngã sở.
-		12 nhập là tự tướng Không, là vô ngã, vô ngã sở.
Các kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn phân biệt nói lên các nghĩa như sau:
-		12 nhập, ngã và ngã sở đều Không.
-		Tự tánh của 12 nhập là Không.
Tánh của ngã và của ngã sở rốt ráo là KHÔNG, nhưng vì người đời phân biệt có ngã và ngã sở, nên Phật phương tiện nói vô ngã và vô ngã sở.
Như vậy là hết thảy các pháp đều là KHÔNG. Vô Ngã và Vô Ngã Sở còn chẳng có chấp, huống nữa là chấp Chúng Sanh Không và Pháp Không. Lại nữa, TÁNH tự có, chẳng phải đợi nhân duyên mới có. Vì sao? Vì nếu đợi nhân duyên sanh, thì đó là tác pháp, chẳng có thể là tánh được vậy. Hết thảy các pháp hữu vi đều do nhân duyên sanh, nên đều là tác pháp. Nhưng nếu đã do nhân duyên hòa hợp mới có, thì là vô pháp. Như vậy là tánh của hết thảy các pháp là bất khả đắc, nên pháp cũng là vô pháp vậy. Bởi vậy, nên gọi là Tánh Không.

QUYÊN 31 • 297
Hỏi: Tất Cánh Không là vô sở hữu, là đã bao hàm nghĩa về Tánh Không rồi. Sao nay còn nói về Tánh Không làm gì nữa?
Đáp: Tất Cánh Không là vô sở hữu, có nghĩa là chẳng còn có chỗ để trừ bỏ. Còn Tánh Không là bản lai thường KHÔNG như vậy. Ví như tánh nước là lạnh; nhờ có lửa đun sôi mà trở thành nóng; khi hết tác dụng của lửa rồi, lại trở lại lạnh như trước.
Tất Cánh Không là thường như hư không, ở cả ba đời thường bất sanh, bất diệt, bất cấu, bất tịnh... Còn Tánh Không là bất khả đắc. Tất Cánh Không là nói về chỗ sở hành của Phật. Còn Tánh Không là nói về chỗ sở hành của Bồ tátế
Tất cánh Không là nói về ba đời thanh tịnh, bình đẳng, vô sai biệt.
Còn Tánh Không là nói về nhân duyên hòa hợp, chẳng có thật tánh. Lại nữa, pháp tánh phân biệt có:
-		Tổng tánh.
-		Biệt tánh.
*		Tổng Tánh:
Nói về Tổng Tánh các pháp là nói về vô thường, về khổ, về không, về vô ngã, về bất sanh, về bất diệt v.v...
-0O0-
Như nói về Vô Thường, Phật dạy: “Các pháp thế gian đều là vô thường, đều là KHÔNG”. Như vậy là nói về Tánh Không.
Nhưng Tánh Không là bất khả đắc, nên tánh vô Thường cũng là bất khả đắc. Vì sao? Vì nếu Vô Thường là thật thì các nghiệp báo nhân duyên phải mất. Sanh diệt quá khứ chẳng

298 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
trú, 6 tình chẳng thọ, thì chẳng có chứa nhóm các nghiệp báo nhân duyên. Nếu chẳng có chứa nhóm các nghiệp báo nhân duyên, thì chúng sanh sẽ mặc tình đắm chìm trong tội lỗi, chẳng cần nghĩ đến việc trì tụng kinh pháp, tọa thiền, làm các việc thiện nữa.
Bởi vậy nên, Tánh Vô Thường là bất khả đắc. Tánh Vô Thường đã là bất khả đắc, thì Tánh thường cũng là bất khả đắc.
-0O0-
Tánh Khổ cũng là KHÔNG, là bất khả đắc. Vì sao? Vì nếu khổ là thật, thì chẳng ai dám sanh tâm nhiễm trước. Nếu là toàn khổ, thì ở thế gian chẳng có gì là vui để mà ưa thích nữa.
Phật chẳng thọ khổ, chẳng thọ lạc, chẳng thọ bất khổ bất lạc. Vì sao? Vì thọ khổ sẽ sanh sân, thọ lạc sẽ sanh ái, thọ bất khổ bất lạc sẽ sanh si.
Thật ra ở nơi Nhất Tướng, Vô Tướng thì khổ và lạc chẳng phải hai, chẳng phải khác.
Bởi vậy nên tánh của khổ là bất khả đắc. Tánh khổ đã là bất khả đắc thì tánh lạc cũng là bất khả đắc.
-0O0-
Như trên đây đã nói, tánh Không là bất khả đắc. Vì sao? Vì nếu Không là thật, thì chẳng có tội, chẳng có phước, chẳng có đời này, chẳng có đời sau.
Lại nữa, các pháp do đối đãi mà có. Vì sao? Vì chấp có Hữu nên mới có Vô. Neu Hữu là thật thì Vô cũng phải là thật v.v... Như vậy là rơi về tà kiến.

QUYỂN 31 • 299
Bởi vậy nên tánh KHÔNG là bất khả đắc. Tánh KHÔNG đã là bất khả đắc thì tánh CÓ cũng là bất khả đắc.
-0O0-
Tánh Vô Ngã cũng là KHÔNG, là bất khả đắc. Vì sao? Vì nếu Vô Ngã là thật thì chẳng có sự trói buộc (vô phược), chẳng có sự cởi mở (vô giải), chẳng có đời này, chẳng có đòi sau, chẳng có thọ tội, chẳng có thọ phước, dẫn đến chẳng có các nhân duyên quả báo.
Bởi vậy nên tánh Vô Ngã là bất khả đắc. Tánh Vô Ngã đã là bất khả đắc thi tánh Ngã cũng là bất khả đắc.
-0O0-
Tánh Bất Sanh, Tánh Bất Diệt cũng là KHÔNG là bất khả đắc. Vì sao? Vì nếu bất sanh, bất diệt là thật, thì đọa về thường kiến. Nếu hết thảy pháp là thường thì chẳng có tội, chẳng có phước. Nếu nói Sanh là thường hay nói Bất sanh là thường thì cũng đều là tà kiến cả.
Bởi vậy nên tánh Bất Sanh Diệt là bất khả đắc. Tánh Bất Sanh Diệt đã là bất khả đắc thì tánh Sanh Diệt cũng là bất khả đắc.
-0O0-
Nói rộng, thì tất cả các tổng tánh khác như Bất cấu, Bất Tịnh, Bất Tăng, Bất Giảm, Vô Khứ, Vô Lai, Vô Xuất, Vô Nhập v.v... cũng đều là KHÔNG, là bất khả đắc cả. Tất cả đều là tánh Bình Đẳng.

300 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Trên đây tóm lược nói về Tổng Tánh của các pháp.
*		Biệt Tánh:
Nói về Biệt Tánh là nói về tánh đặc thù riêng biệt của mỗi pháp. Như nói lửa có tánh nóng, có tánh thiêu đốt các vật v.v... Thế nhưng do các duyên hòa hợp mà giả danh có lửa, mà hiện ra có tánh nóng, có tánh thiêu đốt các vật, như đã nói trên đây. Lửa chẳng có thật tánh. Vì sao? Vì người dùng thân thông có thê vào lửa mà chăng bị thiêu cháy. Tánh nóng của lửa cũng như tánh thiêu đốt của lửa phải hội đầy đủ các nhân duyên mới dấy sanh, nên tổng tánh cũng như biệt tánh của lửa đều là KHÔNG.
-0O0-
Tánh Kiên cố, tánh Tương Tục của các pháp cũng là như vậy.
Trong kinh Phật dạy: “Núi Tu Di tuy kiên cố, tồn tại lâu dài, nhưng cũng là tánh Không. Dùng trí huệ quán chiếu, thì rõ biết hết thảy các sự vật đều là Tánh KHÔNG cả. Nói rộng, hết thảy các pháp hữu vi và vô vi đều là bất khả đắc, dẫn đến các nhân duyên sanh pháp cũng đều là bất khả đắc cả. Tất cả đều là tánh Không.
13/-TựTướng Không
Đây là pháp quán về Tự Tướng tức là về Tổng Tướng và Biệt Tướng của các pháp đều là KHÔNG.
Hỏi: Tống Tướng và Biệt Tướng sai khác nhau như thể nào?
Đáp: Nói về tướng chung của các pháp như nói về các tướng Vô Thường, tướng Khổ, tướng Không, tướng Vô Ngã... là nói về Tổng Tướng.

QUYỂN 31 • 301
Nói riêng về tướng của từng pháp riêng rẽ như nói lửa có tướng nóng... là nói về Biệt Tướng.
Hỏi: Trước đã nói về tánh Không, nay nói về Tự Tướng Không. Như vậy có gì sai khác nhau không?
Đáp: Có thuyết nói Tánh và Tự Tướng cũng đồng mà cũng khác. Vì sao? Vì trong tướng có tánh, và trong tánh có tướng vậy. Như nói lửa có tánh nóng. Tánh nóng được thể hiện noi tướng nóng, làm tăng nhiệt độ của môi trường bao quanh.
Lại có thuyết nói tánh là thể tánh, tướng là tướng trạng. Ví như nói đến người xuất gia trì giới cấm, là nói về tánh, còn nói vị ấy cạo đầu, đắp y, đi khất thực... là nói về tướng. Cũng như nói lửa nóng là nói về tánh, còn nói lửa bốc khói, lửa nung nóng các vật... là nói về tướng của lửa. Nhờ các tướng trạng ấy mà có thể nhận biết được sự hiện hữu của lửa vậy.
-0O0-
Tánh tiềm ẩn bên trong. Tướng bộc lộ, thể hiện ra bên ngoài. Tánh và tướng tuy đồng mà có sai khác.
Ví như biết rõ các pháp hữu vi tùy duyên sanh và theo duyên diệt, là biết rõ Tánh Vô Thường. Lại ví như biết rõ các pháp hữu vi đều trước không, nay có, có rồi trở lại thành không, là biết rõ về tướng Vô Thường.
Phàm phu chấp có các pháp hữu vi. Khi thấy các pháp ấy bị tán hoại, như thấy những vật mình ưa thích hư nát, thấy cảnh người thân mình bị tai nạn, chết chóc V.V.... sẽ sanh phiền não khổ đau. Như vậy là Khổ Đe.
Các bậc Thánh chẳng còn bị các pháp hữu vi trói buộc nên chẳng còn sanh phiền não, lại cũng đã ly được ngã và

302 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
ngã sở, nên chẳng còn bị ràng buộc bởi các duyên sanh. Vì sao? Vì đã biết rõ các pháp, trước sau đều rốt ráo là bất khả đắc. Như vậy là quán về Tự Tướng Khôngế
Lại nữa, các bậc Thánh ở noi các pháp chẳng còn sanh tâm chấp, nên quán các pháp đều là không, là Vô Tướng, là Vô Tác, vào được 3 Giải Thoát Môn, đoạn được ngôn ngữ, tận diệt được các tâm hành. Như vậy là quán về Tự Tướng Không.
Lại nữa, các bậc Thánh cũng biết rõ các pháp do duyên hợp sanh, nên đều là vô thường, là khổ, là không, là vô ngã, cũng biết rõ các pháp đều chẳng có ai làm ra (Vô chủ tác). Do vậy mà đoạn trừ được tâm chấp ngã, được vô ngại giải thoát. Lúc bấy giờ 6 căn y 6 thức, mà khởi tánh hay biết (giác tri), hiện tướng trí huệ. Ví như xả là tướng bố thí, chẳng sanh phiền não là tướng trì giới, tâm bất động là tướng nhẫn nhục, thân tâm siêng năng làm các việc thiện là tướng tinh tấn, nhiếp tâm tại một chỗ là tướng thiền định, tâm không chấp đắm là tướng trí huệ, hay thành tựu các pháp là tướng phương tiện, chấp đắm sanh diệt là tướng thế gian. Vô sanh là tướng Niết bàn v.v... Quán mỗi pháp đều có biệt tướng, nhưng biết rõ các biệt tướng ấy đều là KHÔNG. Như vậy là quán về tự Tướng Không.
Hỏi: Vì sao chẳng nói Tướng Không mà lại nói Tự Tướng Không?
Đáp: Nếu nói Tướng Không thì chưa diễn đạt được rõ nghĩa về pháp thể là KHÔNG. Nay nói Tự Tướng Không là nói pháp thể là KHÔNG vậy.
Lại nữa, do các duyên hòa hợp mà sanh ra có các pháp, các pháp đã theo duyên sanh, thì đều là bình đẳng, đều là Tự Tướng Không vậy.

QUYỂN 31 • 303
Hỏi: Nói các pháp đều là KHÔNG là đủ rồi như vậy cần gì phải nói Tự Tướng Không nữa?
Đáp: Các pháp chỉ là một tướng (nhất tướng) là chẳng có tướng (vô tướng) mà chúng sanh điên đảo chấp có tướng chung (tổng tướng) và tướng riêng (biệt tướng). Nên phải vì họ nói về Tự Tướng Không để phá các chấp điên đảo ấy.
14/- Chư Pháp Không
Đây là pháp quán về hết thảy các pháp đều là KHÔNG.
Nói về Chư Pháp Không là nói về hết thảy các pháp gồm
5		ấm, 12 nhập, 18 giới... đều là KHÔNG.
Người thế gian thấy mỗi pháp đều có tướng riêng biệt nên châp các pháp đêu có tướng khác nhau. Từ nơi tâm chấp pháp tướng đó mà phân biệt vô lượng tướng khác nhau, như: Thức tướng, duyên tướng, tăng thượng tướng, nhân tướng, quả tướng, tổng tuớng, biệt tướng v.v...
Hỏi: Vì sao nói hết thảy các pháp đều có tướng (hữu tướng)?
Đáp: Vì mỗi pháp hiển lộ một hoặc nhiều tướng riêng khác. Các pháp có xấu có tốt, có trong có ngoài, có xa có gân.. .môi môi riêng khác.
Hỏi: Do đâu mà có pháp tướng?
Đáp: Tất cả các pháp tướng đều do tâm tạo, đều tò noi tâm chấp mà sanh ra cả.
Hỏi: Vô pháp cũng có tướng chăng?
Đáp: Vô pháp chẳng có thể được gọi là pháp. Vì sao? Vì do đối đãi với hữu pháp mà nói có vô pháp. Nếu vô pháp là

304 •LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
thật có thì vô pháp ấy cũng trở thành hữu pháp rồi vậy. Bởi vậy nên nói hết thảy các pháp đều có tướng (hữu tướng).
Ví như dùng trí để phân biệt các tướng như:
-Dùng Khổ Pháp Trí, Khổ Tỷ Trí để biết được Khổ Đế.
-Dùng Tập Pháp Trí, Tập Tỷ Trí để biết được Tập Đế.
-Dùng Diệt Pháp Trí, Diệt Tỷ Trí để biết được Diệt Đe.
-Dùng Đạo Pháp Trí, Đạo Tỷ Trí để biết được Đạo Đế.
Lại nữa, dùng thức để phân biệt các trần, ví như dùng nhãn thức để phân biệt sắc, dùng nhĩ thức để phân biệt thanh, dùng tỷ thức để phân biệt hương, dùng thiệt thức để phân biệt vị, dùng thân thức để phân biệt sự xúc chạm, dùng ý thức để phân biệt pháp, thì gọi là thức tướng.
Lại nữa, dùng các thức tương ưng pháp để như thật biết các trần, ví như dùng nhãn thức và nhãn thức tương ưng pháp để duyên sắc... dẫn đến dùng ý thức và ý thức tương ưng pháp để duyên pháp, thì gọi là thức tướng duyên tướng.
Lại nữa, các pháp hữu vi tương duyên với nhau, làm tăng thượng duyên cho nhau. Các pháp vô vi cũng có các pháp hữu vi làm tăng thượng duyên. Như vậy gọi là tăng thượng tướng.
Lại nữa, hết thảy các pháp đều có nhân và có quả. Như vậy gọi là nhân quả tướng.
Lại nữa, hết thảy các pháp đều có tướng chung và tướng riêng. Ví như nói về con ngựa, thì xét chung cả con ngựa là nói về tướng chung (tổng tướng), còn xét riêng từng phần như mình dài, chân cao, lông trắng... là nói về tướng riêng (biệt tướng). Như vậy mỗi pháp đều có tổng tướng và biệt tướng.
Lại nữa, y nơi các tướng ấy mà biết được cộng tướng y

QUYỀN 31 • 305
chỉ. Ví như cây, cỏ, núi, sông... đều y chỉ nơi đất. Ví như gió y chỉ nơi hư không... như vậy gọi là y chỉ tướng.
-0O0-
Cũng nên biết:
-		Hoặc có một pháp tướng dung nhiếp hết thảy các pháp tướng. Như nói Nhất Thiết Pháp là dung nhiếp hết thảy pháp, nói Chư Pháp cũng dung nhiếp hết thảy pháp.
-		Hoặc có nhóm hai pháp tướng dung nhiếp hết thảy các pháp tướng. Như nhóm sắc và vô sắc, nhóm hữu đối và vô đôi, nhóm hữu lậu và vô lậu, nhóm hữu vi và vô vi...
-		Hoặc có nhóm 3 pháp tướng, 4 pháp tướng, 5 pháp tướng... dung nhiêp hêt thảy các pháp tướng.
-oOo-
Thế nhưng, tuy có những tướng sai khác nhau như đã trình bày trên đây, hết thảy các pháp đều như như, bình đẳng, đều là nhất tướng, đều là vô tướng cả.
Bởi nhân duyên vậy, nên gọi là Chư Pháp Không.
Hỏi: Hết thảy các pháp tướng đều là KHÔNG. Như vậy vì sao còn đặt cho mỗi pháp một tên gọi riêng?
Đáp: Phàm phu chẳng biết được rằng các pháp đều là KHONG, nên điên đảo chấp mỗi pháp có tướng riêng khác rồi khởi sạnh ái trước, phiền não. Do phiền não mà khơi sanh ra các khô lạc. Ví như tằm nhả tơ tự trói buộc (triền phược) lấy mình.

306‘LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Các bậc Thánh Hiền do có trí huệ thanh tịnh, nên biết rõ hết thảy các pháp vốn là KHÔNG. Thế nhưng, vì muốn độ chúng sanh thoát khỏi các khổ mà các ngài phương tiện phân biệt nói có 5 ấm, có 12 nhập, có 18 giới v.v... để giải bày cho chúng sanh thấy rằng hết thảy các pháp đều là giả lập, chỉ có danh mà chẳng thật có, đều là KHÔNG cả.
Hỏi: Nước cỏ tướng ướt, gió cỏ tướng lay động, lửa có tướng nóng, đất có tướng cứng... Như vậy mỗi pháp đều có tự tưởng.
Sao lại nói các pháp đều là KHÔNG?
Đáp: Các tướng đều là bất định. Chẳng có tướng nào là định tướng cả. Ví như nước có tướng lỏng; khi được đun sôi lại biến thành hơi; khi gặp lạnh lại đông đặc thành nước đá, thành băng, thành tuyết. Ví như các vật bị lửa thiêu đốt biến thành tro...
Như vậy là mỗi pháp tự xả tướng của nó khi gặp các duyên khác, nên nói các pháp chẳng có định tướng.
Lại nữa các pháp hữu vi có 3 tướng là sanh, trú, và diệt; cũng như các pháp vô vi có 3 tướng là bất sanh, bất trú và bất diệt.
Như vậy, nếu các pháp có định tướng thì chẳng có biến đổi như vậy được. Bởi vậy nên nói các pháp tướng đều là KHONG.
Hỏi: Nếu nói các pháp đều là KHÔNG, thì làm sao phân biệt phàm phu với Thảnh Hiền?
Đáp: Chẳng có pháp gọi là Thánh, cũng chẳng có pháp gọi là phàm. Chỉ cần phá màn vô minh, chuyên vô trí thành trí là phàm phu liền trở thành Thánh vậy.

QUYỂN 31 • 307
Ví như có bệnh mới dùng thuốc; ngay khi hết bệnh, thì chẳng còn cần đến thuốc nữa.
Trong kinh, Phật dạy: “Lìa phàm chẳng có Thánh, lìa Thánh chẳng có phàm”.
Chẳng nên chấp có hai pháp Phàm và Thánh riêng rẽ. Vì sao? Vì các bậc Thánh cũng dùng pháp của người phàm. Chỉ khác ở chỗ bậc Thánh chẳng có chấp tướng, mà người phàm thì chấp tướng. Nếu phàm phu xả được tâm chấp tướng, thì liên được nhập vào dòng Thánh.
15/-Bất Khả Đắc Không
Đây là pháp quán về các pháp là bất khả đắc “chẳng thể được” là KHÔNG, quán Bất Khả Đắc cũng là KHÔNG. Như vậy gọi là Bất Khả Đắc Không.
Hỏi: Nói các pháp đều ỉà KHÔNG cũng đù rồi. Vì sao nói các pháp là Bất Khả Đắc Không?
Đáp: Khi phá hết thảy các pháp tướng rồi, thì nói các pháp là KHÔNG. Các pháp đều KHÔNG, nên đều là bất khả đắc, tức là chẳng có thể được. Nhưng lại phải xả luôn chấp về bất khả đắc, mới vào được Bất Khả Đắc Không.
Hỏi: Nếu hết thảy các pháp đều KHÔNG, thì vì sao trong kỉnh lại nói đên các pháp là vô thường, là khổ, là không là vô ngã. Lại cũng có nói đến sự thọ nghiệp quả bảo?
Đáp: Như bà mẹ sanh con. Tuy mẹ con có khác nhau, nhưng cũng có duyên nghiệp tương tục. Do duyên nghiệp tương tục mà có nghiệp quả nối tiếp trong nhiều đời vậy.
Bồ tát, tuy cũng ở trong sanh tử, nhưng đã biết rõ thật tướng các pháp. Vì người độn căn, nói các pháp là vô thường, là

308 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
khổ, là không, là vô ngã. Vì người lợi căn, nói các pháp đều là KHÔNG, nói 5 ấm, 12 nhập, 18 giới... đều chẳng thật có.
Trong kinh Tạp A Hàm và kinh Đại Không nói: “Có 2 KHÔNG là Chúng Sanh Không và Pháp Không”.
Trong kinh La Đà nói: “Sắc ấm là tán hoại”.
Trong kinh Ba La Diên và kinh Lợi Chúng nói: “Người được đạo rồi chẳng thủ cũng chẳng xả. Như vậy là lìa các chấp”.
Hỏi: Vì sao gọi Bất Khả Đắc Không ỉà Thật Không?
Đáp: Vì thật pháp là bất khả đắc, là Không, nên là Bất Khả Đắc Không.
Hỏi: Trước nói là Tự Tướng Không. Sao nay lại nói Bất Khả Đắc Không?
Đáp: Nói nhân duyên Bất Khả Đắc Không để đoạn nghi, để người nghe pháp khỏi sợ hãi. Như lời Phật dạy: “Từ khi ta phát tâm đến khi ta thành Đạo, tầm cầu các pháp đều là Bất Khả Đắc”.
Hỏi: Người vào được Bất Khả Đắc Không có những công đức gì?
Đáp: Người tu hành vào được Bất Khả Đắc Không sẽ tiêu sạch ba độc và các kiết sử, được đầy đủ giới, định, huệ và đầy đủ các pháp thiện.
Hỏi: Nghĩa của Chư Pháp Không và Bất Khả Đắc Không có gì khác nhau không?
Đáp: Bất Khả Đắc Không cũng đồng nghĩa với Chư Pháp Không. Nói Bất Khả Đắc Không để khai thị chúng sanh thấy rõ rằng Vô Vi, Đệ Nhất Nghĩa Đế cũng đều là

QUYỂN 31 • 309
bất khả đắc vậy. Đây là nghĩa của Vô Dư Niết bàn.
16/- Vô Pháp Không
Đây là pháp quán về chỗ không có pháp là KHÔNG.
17/- Hữu Pháp Không
Đây là pháp quán chỗ có pháp là KHÔNG.
18/- Vô Pháp Hữu Pháp Không
Đây là pháp quán về chỗ không pháp và chỗ có pháp đều là KHỐNG.
Vì sanh là bất khả đắc, diệt cũng là bất khả đắc, nên KHÔNG (hữu) và CÓ (vô) đều bất khả đắc. Bởi vậy nên nói “Chỗ không có pháp”, “Chỗ có pháp”, “Chỗ không pháp và có pháp” đều là bất khả đắc, đều là KHÔNG cả.
18 KHÔNG, nêu trên đây, phá hết thảy Sanh, Trú, Diệt, cũng phá hết thảy 3 đời.
Có thuyết nói: “Nếu vào được Vô Pháp Không thì sẽ biết được ở hiện tại các pháp hữu vi và các pháp vô vi đều là KHÔNG cả”. Lại có thuyết nói: “Nếu rõ biết được Vô Sanh, Vô diệt thì sẽ phá được cả Hữu Vi lẫn Vô Vi, biết rõ Hữu Vi và Vô Vi đều là KHÔNG cả”.
-oOo-
Bởi nhân duyên vậy, nên nói “Bồ tát Ma-ha-tát muốn trú Nội Không... dẫn đến Vô Pháp Hữu Pháp Không phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
(Hết quyển 31)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• •
Quyển 32

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Tứ Duyên
(Bốn Duyên)
KINH:
Muốn biết nhân duyên, thứ đệ duyên, sở duyên duyên và tăng thượng duyên phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mậtễ
LUẬN:
Hết thảy các pháp hữu vi đều do 4 duyên sanh. Đó là:
1 .Nhân Duyên.
2.Thứ Đệ Duyên.
3.Sở Duyên Duyên.
4.Tăng Thượng Duyên.
1)		Nhân duyên:
Nhân Duyên là nhân chánh
Hết thảy các pháp hữu vi đều do Nhân Duyên sanh. Trong Nhân Duyên lại phân biệt có 5 nhân. Đó là:
-		Tương Ưng nhân.
-		Cộng Sanh nhân.
-		Tự Chủng nhân.
-		Biến nhân.

314* LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
-		Báo nhân.
2)		Thứ Đệ Duyên:
Thứ Đệ Duyên còn được gọi là Đẳng Vô Gián Duyên. Đây là chuỗi các duyên tương tục nối tiếp nhau, thứ lớp khởi lên, chẳng hề ngưng nghỉ. Các duyên này dấy khỏi do tâm thức xúc tiếp với pháp trần.
Ví như, chư vị A-la-hán duyên các tâm sở pháp trong cả 3 đời.
3)		Sở Duyên Duyên'.
Sở Duyên Duyên là các duyên nương theo nhau mà sanh khởi.
4)		Tăng Thượng Duyên:
Tăng Thượng Duyên là duyên có công năng làm cho các pháp cũng như các duyên khác càng thêm tăng trưởng, càng thêm mạnh mẽ hơn lên.
-oOo-
Muốn biết rõ các duyên sanh pháp, muốn biết rõ cộng tướng và biệt tướng của các pháp, thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật. Vì sao? Vì tất cả 4 duyên đều là bất khả đắc cả.
Chúng sanh thấy quả mà khởi chấp có nhân mới sanh ra quả; lại nghĩ rằng nếu chẳng có nhân, thì chẳng có quả.
Thế nhưng, nhân chẳng có được tự tại. Vì sao? Vì nhân này do nơi nhiều nhân khác sanh ra, rồi lại duyên khởi sanh ra nhiều nhân khác nữa. Ta hãy lấy hạt lúa làm nhân để tạo thành cây lúa. Ta thấy hạt lúa gieo xuống đất rồi, còn phải nhờ nước, gió, ánh sáng mặt trời, phân bón, sức lao động của

QUYỂN 32 • 315
người nông dân... mới tạo thành cây lúa được. Cây lúa lớn lên sẽ đơm bông, kết hạt. Rồi những hạt lúa mới sẽ trở thành nhân cho các mùa lúa sau.
Như vậy, chẳng nên nói đơn thuần “Nhân sanh ra quả” được. Vì sao? Một nhân phải nhờ đến nhiều nhân, nhiều duyên khác mới sanh quả được.
Lại nữa, nếu nhân chẳng có tự tại, thì nhân chẳng có chỗ y chỉ (vô sở y). Đã chẳng có chỗ y chỉ, thì chẳng có nhân (vô nhân). Đã chẳng có nhân, thì cũng chẳng có quả (vô quả). Nhân và quả là bình đẳng duyên, và đều là bất khả đắc cả.
Bởi vậy nên muốn biết rõ các duyên sanh pháp, thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
Hỏi: Vĩ sao nói tất cả 4 duyên đều là bất khả đẳc?
Đáp: Phật phương tiện dạy 4 duyên. Phàm phu điên đảo chấp 4 duyên là thật có, mà chẳng biết rằng do các nhân duyên hòa hợp mới có thức tâm sanh ra. Đây chỉ là cảnh trong mộng, chẳng có định tánh. Vì các nhân, các duyên cộng sanh, cộng khởi, mà có các tâm và tâm sở pháp sanh ra vậy.
Ví như, thọ, tưởng, hành, thức đồng duyên, làm nhân dẫn sanh ra các tâm pháp. Đây là Tương Ưng Nhân.
Các pháp hữu vi đều tương trợ lẫn nhau, mà cộng sanh cộng khởi. Đây là “Cộng sanh nhân”.
Các pháp hữu vi đều có các nhân, tức là cái hạt giống của chính mình. Ví như hạt giống thiện ở quá khứ là nhân của thiện pháp trong đời hiện tại; hạt giống thiện ở hiện tại là nhân của thiện pháp trong đời vị lai. Các pháp bất thiện và vô ký cũng đều là như vậy. Đây là “Tự Chủng Nhân”.
Lại nữa, pháp sau có thể làm nhân biến đổi nhân cuả pháp

316 •LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
trước. Ví như, do thấy khổ, mà tu khổ đế. Do biết nguyên nhân sanh khổ, mà tu tập đế... dẫn đến tu đạo đế. Đây là “Biến Hóa Nhân”.
Lại nữa, các chủng tử thiện dẫn sanh các quả báo lành hay dữ, tịnh hay cấu. Đây là “Báo Nhân”.
Hỏi: Bồ tát chẳng còn kiết sử, sao lại còn thọ sanh? cỏ Biến Hóa nhân và Bảo nhân.
Báo nhân là các chủng tử thiện hay ác, đem lại quả báo lành hay dữ, tịnh hay cấu.
Tất cả các phiền não đều do 5 nhân (thuộc nhóm nhân duyên) sanh ra, trong 5 nhân đó thì Báo nhân hiển lộ ra bên ngoài, còn 4 nhân kia tiềm ẩn ở bên trong. Ví như khi nhiêm sắc, dù tâm chẳng có tương ưng với các hạnh, mà 4 nhân ấy cũng khiến tâm bị cấu nhiễm.
-oOo-
Nếu trừ được cấu tâm thì vào được Vô Lậu.
Lúc ban đầu, tâm và tâm sở pháp vô lậu theo 3 nhân sanh. Đó là Tương Ưng nhân, Cộng Sanh nhân và Vô Chủng nhân. Nhưng khi ở nơi tâm vô lậu, mà sắc và tâm chẳng có tương ưng với hành (bất tương ưng hành), thì chi còn có 2 nhân. Đó là Cộng Sanh nhân và Vô Chủng nhân. Như vậy là chẳng có trường hợp 1 nhân sanh pháp.
Bồ tát hành Bát Nhã Ba-la-mật, quán 4 duyên, mà tâm chẳng chấp. Bồ tát phân biệt các pháp, mà vẫn biết rõ các pháp đều như huyễn, như hóa, đều là chẳng thật có. Trái lại, phàm phu điên đảo chấp có 4 duyên, mà chẳng biết rằng 4 duyên ấy cũng đều là bất khả đắc.

QUYẺN 32 • 317
Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát phải tu tập Bát Nhã Ba- la-mật để biết rõ các duyên sanh pháp đều là bất khả đắc.
Hỏi: Muốn biết rõ về 4 duyên, sao chẳng học A Tỳ Đàm mà lại học Bát Nhã Ba-la-mật?
Đáp: A Tỳ Đàm phân biệt 4 duyên cho người sơ học được rõ nghĩa. Bồ tát đã rõ nghĩa rồi, nên phải học Bát Nhã Ba-la-mật để trừ các chấp về pháp tướng.
-oOo-
KINH:
Muốn biết pháp như, pháp tánh và thật tế, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Các pháp đều có 2 tướng. Đó là:
-		Biệt tướng.
-		Thật tướng.
*		Biệt Tướng:
Là tướng riêng, là tự tướng của mỗi pháp. Ví như đất có tướng cứng, nước có tướng ướt, gió có tướng lay động, lửa có tướng nóng v.v... Do 6 căn duyên 6 trần, khời sanh 6 thức, mà người thế gian nhận biết được biệt tướng của mỗi pháp.
*		Thật Tướng:
Dùng trí huệ Bát Nhã chia chẻ các pháp đến vi trần, thì mọi pháp đều trở thành KHÔNG. Cho nên nói các pháp, ở nơi Thật Tướng, đều là KHÔNG, là bất khả đắc.

318 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Nếu dùng tâm chấp mà phân biệt, thì thấy mỗi pháp đều có Tự Tướng riêng. Trái lại, nếu biết được vô lượng pháp đều dung hợp với nhau, thì vào được nơi Thật Tướng của các pháp.
Phàm phu chỉ thấy biết được tướng riêng của các pháp.
Hàng Thanh Văn, do trí huệ còn có hạn lượng, nên chưa thấy hết được vô lượng pháp dung hợp với nhau, chưa hoàn toàn vào được nơi Thật Tướng của các pháp. Ví như người vào biển, do sức bơi lặn có hạn lượng, chỉ thấy được một số lượng nhỏ các vật dưới biển vậy.
-0O0-
Khi đã vào được noi Thật Tướng pháp rồi, thì chẳng còn có sự phân biệt giữa tướng và tánh. Lúc bấy giờ, tướng và tánh chỉ là một, chẳng phải hai, chẳng phải khác.
Bởi vậy, nên Thật Tướng pháp còn được gọi là :
-		Pháp như.
-		Pháp tánh.
-Thật tế.
*		Pháp Như:
Là tánh như như, bất biến của các pháp. Tánh ấy vốn thường KHÔNG.
*		Pháp Tánh'.
Là bản tánh, là thật thể của các pháp. Tánh ấy vốn thường KHÔNG.
*		Thật Tể:
Là lý chân thật, vẹn toàn của các pháp. Thật Te vốn thường KHÔNG.

QUYÊN 32 • 319
Hỏi: Pháp Như, Pháp Tánh và Thật Tế cỏ 3 nghĩa riềng khác, hay chỉ có một nghĩa thôi?
Đáp: Pháp Như, Pháp Tánh và Thật Tế đều là Thật Tướng Pháp cả, đều diễn đạt lý KHÔNG của các pháp. Chỉ là một nghĩa mà có 3 tên gọi khác nhau, để tùy trường hợp rộng giải về lý KHÔNG.
Đâỵ chỉ là phương tiện. Thật ra Pháp Như, Pháp Tánh Thật Tế đều là bất khả đắc cả.
Cũng như vậy, nhằm dẫn vào pháp KHÔNG, có thời Phật thuyết cho hàng Thanh Văn về 3 Pháp ấn là:
-		Các pháp hữu vi là vô thường.
-		Các pháp hữu vi là vô ngã.
-		Niết bàn là tịch tinh.
Hỏi: Phật thuyết Bát Nhã Ba-la-mật, Phật lại thuyết về 3 Pháp ân. Như vậy Bát Nhã Ba-la-mật cỏ phá hoại các Pháp ân không?
Đáp: Tất cả đều do Phật thuyết, nhưng tùy trường hợp, tùy đôi tượng, lời Phật nói ra có sai khác.
Với hàng Bồ tát, Phật thuyết về Thật Tướng Bát Nhã. Vói hàng Thanh Văn, Phật thuyết về 3 Pháp ấn.
Trong kinh Bát Nhã Ba-la-mật, Phật dạy ngài Tu Bồ Đề: “Này Tu Bô Đê! Nếu Bồ tát quán sắc là thường là chẳng phải hành Bát Nhã Ba-la-mật; quán sắc là vô thường là chẳng phải hành Bát Nhã Ba-la-mật. Quán sắc là khổ, là lạc, quán săc là ngã, là vô ngã, quán sắc là tịch tịnh, là phi tịch tịnh... cũng đêu là chăng phải hành Bát Nhã Ba-la-mật.
Bát Nhã Ba-la-mật chẳng phá hoại các Pháp ấn cũng

320 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
chẳng chấp các Pháp ấn. Khi đã vào được Thật Tướng Pháp rồi, thì sẽ diệt hêt các quán, sẽ chăng còn các Pháp ân nữa.
Hỏi: Như thể nào là nói về Pháp Như?
Đáp: Như ứong kinh Tạp A Hàm có nêu mẫu chuyện sau đây:
Có vị Tỷ-kheo hỏi Phật: “Bạch Thế Tôn! 12 nhân duyên do Phật đặt ra hay do ai đặt ra?”
Phật dạy: “Chẳng phải ta lập ra 12 nhân duyên, cũng chẳng có ai khác lập ra 12 nhân duyên cả. Pháp Như, Pháp Tướng, Pháp Vị vẫn thường như vậy. Ví như Vô Minh duyên Hành, Hành duyên Thức... dẫn đến Sanh duyên Lão Tử, vân thường như vậy. Tất cả đêu do nhân duyên nên có, nhưng tât cả đều là KHỔNG. Ưu, Bi, Khổ, Não... đều vốn là KHÔNG cả. Vì là KHÔNG, nên khi các nhân duyên diệt, thì Ưu, Bi, Khổ, não.ử. liền diệt. Các pháp tương tục sanh diệt như vậyế Dù có Phật hay dù không có Phật vẫn thường như vậy”.
Như vậy là nói về Pháp Như.
Hỏi: Như thế nào là nói về Pháp Tánh?
Đáp: Như trong kinh Tạp A Hàm cũng như kinh Sư Tử có nêu các mẫu chuyện sau đây:
*		Phật hỏi ngài Xá Lợi Phất ba phen về nghĩa của một câu mà ngài chẳng sao trả lời được. Đên khi Phật khai thị vê Thật Thể của các pháp, thì ngài mới được rõ. Phật khai thị cho ngài Xá Lợi Phất xong rồi, lui về tịnh xá. Lúc bây giờ, ngài Xá Lợi Phất nhóm các Tỷ-kheo và nói răng: “Khi Phật chưa khai thị, ta chưa được rõ. Nhưng nay Phật đã khai thị rồi, thì ta có thể nói được nghĩa ấy suốt trong 7 ngày 7 đêm”.
*		Lại nữa, sau khi Phật vừa ra khỏi tịnh thất, có một vị

QUYỂN 32 • 321
Tỷ-kheo đến bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Ngài Xá Lợi Phất tán thán Phật thông đạt Pháp Tánh, nên dù ở noi pháp Thanh Văn mà vẫn quán các pháp sanh diệt là như.
Do quán các pháp sanh diệt là thường như, nên diệt hết thảy các quán, vào được noi Thật Tướng pháp”.
Như vậy là nói về Pháp Tánh.
Hỏi: Như thế nào là nói về Thật Tể?
Đáp: Có hai pháp đối đãi mới có duyên khởi. Còn Thật Tế chăng có chỗ sở y, chẳng có đối đãi nên chẳng có duyên khỏi.
Phật thuyết trong các kinh: “Thật Tế là Niết bàn”. Vì Thật Tê là diệt, là ly, là diệu. Do vậy mà Niết bàn chẳng có nhân duyên, chẳng có duyên khởi. Niết bàn là Thật Tế, là Như. Đã là Như, thì cả 3 đời đều bình đẳng, đều là Như cả vậy.
Hỏi: Vì sao gọi 3 đời bình đảng là Như?
Đáp: Ở nơi Thật Tướng, thì 3 đời đều bình đẳng, chẳng có sai khác, nên gọi là Như.
Kinh Bát Nhã Ba-ỉa-mật nói: “Ba đòi Nhất Như bình đẳng là ba đời đã nhập vào trong vô lượng pháp tánh, là bản tánh, là Niêt bàn. Hêt thảy các pháp thế gian đều có tánh Niết bàn.”
Chư Phật, chư Bồ tát, chư Thánh Hiền dùng phương tiện giáo hóa chúng sanh, dạy họ tu học, dẫn họ vao Niết bàn là vào nơi Thật Tánh của các pháp vậy.
Ví như người thợ vàng, thợ bạc phải dùng phương tiện nấu các quặng vàng, quặng bạc, loại bỏ các chất bẩn quặng mới lấy được vàng ròng, bạc ròng để làm đồ ữang sức. Lại VI như kim cương ở sâu dưới mỏ, người thợ mỏ phải đào sâu loại bỏ các lớp đất đá mới tìm được chất kim cương. Pháp

322 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Tánh cũng như vậy, người tu hành phải dùng trí huệ, phải tu tập, phải tầm cầu mới vào được chỗ tự tánh thanh tịnh, mới diệt được các hý luận. Như vậy là vào được Pháp Tánh thâm sâu, tức Pháp Tánh Thật Tế vậy.
Hỏi: Vì sao nói Thật Te là thường trú bất động?
Đáp: Chúng sanh, do vô minh phiền não che tâm, khiến ở nơi Thật Tướng mà vẫn sanh tà tư duy. Chư Thánh đã phá vô minh, nên dạy chúng sanh tu tập để vào được nơi Thật Tướng của các pháp.
Khi Vô Minh đã dung hợp với Minh, thì sẽ thấy được Chân Tánh, tức là Pháp Tánh Thật Te vậy. Khi đã vào được nơi Pháp Tánh Thật Te, thì sẽ biết rõ ở nơi thân ta có vô lượng vô biên vi diệu pháp.
Hỏi: Chư vị A-la-hản có vào được Thật Tế không?
Đáp: Các bậc A-la-hán, Bích Chi Phật vào được Thật Te, nhưng trú ở nơi đây, chẳng tiến lên nữa.
Bồ tát vào Thật Te rồi, phát tâm tò bi, trở lại trong sanh tử để giáo hóa chúng sanh, và tu đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật, mãi đến khi viên thành Phật đạo.
Hỏi: Thể nào gọi là Bồ tát tu Thật Tướng Trí Huệ?
Đáp: Bồ tát biết rõ ở noi Thật Tướng chẳng có tướng thường, chẳng có tướng lạc, chẳng có tướng ngã, chăng có tướng tịnh Do tu như vậy mà Bồ tát xả được các pháp qụán, vào được Niết bàn vô sanh diệt. Như vậy là Bồ tát tu để trở về nguồn gốc vô sanh, trở về pháp tánh như như thường trú.
Bồ tát thấy rõ ờ nơi sắc tức là không ở trong các pháp đều có tánh Niết bàn, tức là Pháp Tánh vậy.

QUYÈN 32 • 323
Do chứng ngộ được Thật Tướng pháp, nên Bồ tát có được vô lượng vô biên phương tiện trí huệ để giáo hóa chúng sanh.
Thật Tánh pháp là Chân Thật Tế có diệu dụng lợi sanh vô cùng tận.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn biết số vi trần trong khắp ba ngàn đại thiên thế giới, muốn trong một mảy lông có thể chứa đủ cả ba ngàn đại thiên thế giới, muốn diệt được ngọn lửa thiêu cháy khắp ba ngàn đại thiên thế giói ở thời kiếp tận, muốn ngăn đừng cho gió hủy hoại ba ngàn đại thiên thế giới, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Vì sao không tản thán công đức Bồ tát tu tập 6pháp Ba-la-mật mà lại tản thản đại thần lực của Bồ tát.
Đáp: Nên phân biệt có hai hạng chúng sanh:
-		Có chúng sanh ưa thích các thiện pháp.
-		Có chúng sanh ưa thích các thiện quả báo.
Đối với hạng người ưa thích các thiện pháp, thì nên vì họ tán thán các công đức tu tập 6 pháp Ba-la-mật của Bồ tát. Còn đối với hạng người ưa thích các thiện quả báo, thì nên vì họ tán thán đại thần lực của Bồ tát.
Người thế gian cho sơn hà, đại địa... là bền vững, kiên cô. Trái lại Phật dạy: “Vô lượng thế giới đều là vô thường, đều là hủy hoại, mỗi chúng sanh đều có đóng góp phần nhỏ của mình vào sự hình thành của một vi trần, dẫn đến sự hình

324 •LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
thành của cả vũ trụ. Bởi vậy Bồ tát muốn biết rõ sự tương quan mật thiết giữa vạn vật với vũ trụ, thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
-0O0-
Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây :
Phật bảo một vị Tỷ-kheo rằng: “Ngươi có biết sự tương quan giữa thế giới và vi trần như thế nào không?”.
Vị Tỷ-kheo đáp: “Bạch Thế Tôn! Con chẳng được rõ”.
Phật dạy: “Từ khi Phật Đại Thông Huệ Như Lai ra đời đến nay, trải qua vô lượng kiếp bằng số hằng sa vi trần trong hằng sa thế giới. Như vậy mà Phật và Bồ tát đều biết rõ cả. Ví như vua A-tu-la biết rõ được biển sâu đến 8 vạn do tuần vậy”.
Hỏi: Vĩ sao tu tập Bát Nhã Ba-ỉa-mật mà biết rõ được như vậy?
Đáp: Phật và Bồ tát được đầy đủ Vô Ngại Giải, lại có trí huệ rộng lớn vô lượng vô biên, chẳng ai có thể suy lường được. Người thế gian cho rằng quả đất là bền vững, kiên cố. Nhưng Phật lại dạy rằng: “Quả đất rồi đây cũng sẽ tán hoại. Chỉ có tâm lực là kiên cố. Tu Bát Nhã Ba-la-mật mới thông suốt được vạn pháp”. Phàm phu do bị các duyên nghiệp ngăn che tâm, nên chẳng biết được Thật tướng của các pháp. Hàng Nhị Thừa do còn chấp tướng Tịnh, nên cũng chưa rốt ráo thông suốt thật tướng các pháp. Trái lại tâm Bồ tát thường được trí huệ Bát Nhã Ba-la-mật soi sáng, nên rốt ráo thông suốt thật tướng các pháp.
-0O0-

QUYẺN 32 • 325
CÓ thuyết nói trong 4 Đại, thì nước là mạnh hơn hết, vì khắp trong hư không, khắp nơi trong đất... đều có nước. Hơn nữa, nhờ nước mà vạn vật được nuôi dưỡng và sanh tồn.
Lại có thuyết nói lửa là mạnh nhất, vì lửa có thể thiêu hủy được tât cả các vật. Hơn nữa, nhờ lửa sưởi âm mà vạn vật được nuôi dưỡng và sinh tồn.
Lại có thuyết nói gió là mạnh nhất, vì gió làm rung động cả hư không, phá hoại cả 3.000 đại thiên thế giới .v.v...
Phật dạy: “Tâm lực mới thật là mạnh nhất, vì tâm tạo ra 4 Đại”. Bởi vậy nên học Bát Nhã Ba-la-mật là học về tâm lực. Khi đã làm chủ được tâm lực rồi, là có thể dùng thần thông làm chuyển đổi cả thế giói vậy.
KINH:
Muốn một phen tọa thiền mà được thân đầy khắp cả ba ngàn đại thiên thế giới, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Do nhân duyên gì mà Bồ tát tọa thiền được như vậy?
Đáp: Các vị Trời Phạm Thiên khi thấy Bồ tát tọa thiền, biến thân đầy khắp cả 3.000 đại thiên thế giới, sẽ chẳng còn sanh tâm kiêu mạn nữa. Lại nữa, vì muốn độ chúng sanh, nên Bồ tát tự biến nhỏ thành lớn, khiến chúng sanh được an ổn.
Lại nữa, do nguyên nhân anh em Long Vương muốn phá thành Xá Bà Đê, nên ngài Mục Kiền Liên mới biến thân trùm khắp hư không, khiến anh em Long Vương sợ hãi mà tự rút lui. Nhờ vậy mà thành được an ổn.
Bởi nhân duyên vậy, nên Phật dạy: “Bồ tát muốn được thân biến đầy khắp cả 3.000 đại thiên thế giới, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”.

326 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
KINH:
Muốn lấy một mảy ỉông nâng được cả ba ngàn đại thiên thế giới, mà chẳng làm kỉnh động chúng sanh, phải tu tập Bát Nhã Ba-ỉa-mậtề
Muốn đem một suất ăn, một bộ y, một cành hoa, một cây đèn, một tràng phan, một bảo cái, mà có thể cúng dường được đầy đủ chư Phật, chư Tăng ở khắp mười phương thế giới, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Vì sao Bồ tát lại hiện các thần lực như vậy?
Đáp: Vì Bồ tát muốn độ hết thảy chúng sanh trong khắp 3.000 đại thiên thế giới.
Như trong kinh Pháp Hoa có nói: “Phật muốn tập hội các Hóa Phật ở khắp 10 phương thế giới về cõi Ta Bà này, nên trước tiên Phật dọn dẹp sạch sẽ cõi này bằng cách dời các hàng Trời, người đi noi khác”. Đây là Phật muốn cho chúng hội Pháp Hoa sanh được tín tâm thanh tịnh, mà dùng các thân lực biến hóa như vậy.
Lại nữa, có thời đức Phật cùng các Bồ tát ở cõi Hương Tích đem cúng dường Phật Thích Ca Mưu Ni và chúng hội ở cõi Ta Bà này một bát cơm. Phật Thích Ca Mưu Ni dùng thần lực biến bát cơm ấy thành vị Cam Lồ, khiến cả đại chúng đều thọ dụng đầy đủ.
Tất cả sự biến hóa nêu trên đây đều do tâm lực tạo ra cả. Cũng như vậy, Bồ tát có thể nâng cả 3.000 đại thiên thế giới ra khỏi chỗ khổ nạn, mà chúng sanh chẳng hay biết gì cả.
Hỏi: Củng dường là tại tâm, chẳng phải tại vật, nên Bồ tát mới lấy một bát cơm mà có thể cúng dường chư Phật và

QUYỂN 32 • 327
chư Bồ tát ở khắp 10 phương. Chỉ có chư Phật và chư Đại Bồ tát đã được tự tại vô ngại mới cỏ thể thọ dụng được.
Còn chư Tăng ở trong chúng hội chưa được tự tại vô ngại thì làm sao có thể thọ dụng được?
Đáp: Đây là nương theo thần lực của Bồ tát mà thọ dụng vậy. Ví như Bồ tát Văn Thù Sư Lợi, do nguyện lực đã có thời dùng một bát hoan hỷ hoàn, mà có thể cúng dường cả 4 vạn 8 ngàn vị Tăng thọ dụng no đủ.
Lại nữa, chư Tăng do lực thần chú cũng có thể dùng một ít cơm mà bố thí cho vô lượng quỷ thần được no đủ.
Bồ tát tu tập Bát Nhã Ba-la-mật được vô lượng thần lực, trí huệ lực, nên được vô ngại cúng dường khắp cả 10 phương.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn khiến chúng sanh ở khắp mười phương được đầy đủ giới, định, huệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, được đầy đủ bốn quả Thanh Văn, dẫn đến vào được Vô Dư Niết bàn, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Bồ tát do tu tập Bát Nhã Ba-la-mật, được trí huệ minh lợi, phân biệt được tướng và tánh của hết thảy các pháp, biết rõ hết thảy các pháp đều là KHÔNG, là bất khả đắc, vào được nơi Thật Tướng các pháp mà chẳng thủ chấp. Được như vậy rồi, Bồ tát lại dạy chúng sanh tu tập Bát Nhã Ba-la-mật, khiến họ được đầy đủ giới, định, huệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, được 4 quả Thanh Văn, dẫn đến được Vô Dư Niết bàn.

328 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
KINH:
Muốn được quả báo lởn, khi thật hành bố thí, như được sanh vào nhà quyền quý, như được sanh lên cỗi Trời Tứ Thiên Vương, Đao Lọi, Dạ Ma, Đâu Suất, Hóa Lạc, Tha Hóa, như được vào Sơ Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiến, Tứ Thiền, Không Vô Biên Xứ, Thức Vô Biên Xứ, Vô Sở Hữu Xứ, Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ, như được tám Thánh Đạo, bốn quả Thanh Văn..., dẫn đến như Phật quả, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mậtễ
LUẬN:
Trong kinh có chép mẫu chuyện như sau:
Ngài Xá Lợi Phất đem bát cơm cúng dường Phật, Phật liền đem cho chó ăn và hỏi: “Này Xá Lợi Phất! Ông đem bát cơm cúng dường ta, rồi ta liền cho chó ăn. Như vậy ai có phước hom ai?”
Ngài Xá Lợi Phất đáp: “Phật bố thí cho chó ăn có phước hơn con cúng dường Phật”.
Phật dạy: “Ai cũng cho Phật là ruộng phước (phước điền) vào bậc nhất, lại thường cho con chó là ruộng ác (ác điền), nên ta mới đem bát cơm ấy cho chó ăn để người đòi biết rõ là tâm sanh phước, chẳng phải là ruộng (điền) sanh phước”.
Hỏi: Như vậy thì cúng dường Phật chẳng cỏ sanh phước hay sao?
Đáp: Tâm là chủ, ruộng (điền) là khách. Điền ở bên ngoài trợ giúp cho tâm sanh phước mà thôi. Nếu chẳng do tâm chủ động thì chẳng sao có thể sanh được phước đức lớn.
Phước đức lớn do tâm sanh, nếu tâm được Bát nhã dẫn đạo thì phước đức sẽ vô lượng, vô biên. Vì sao? Vì hợp vói

QUYÊN 32 «329
Thật Tướng pháp.
Nên biết tâm thí phân biệt có 3 trường hợp. Đó là :
-		Bi thí là độ chúng sanh.
-		Phước đức thí là cúng dường chư Phật và chư Thánh Hiền.
-Thật tướng thí là bố thí với tâm Bát Nhã. Thật tướng thí mới có được vô lượng phước đức.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn dùng lực phương tiện của trí huệ, khi thực hành bố thí, để được đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
Ngài Xá Lọi Phất bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Vì sao dùng lực phương tiện trí huệ khi thực hành bố thí mà được đầy đủ 6 pháp Ba-Ia-mật?”
Phật dạy: “Này Xá Lọi Phất! Khi thực hành bố thí, nếu xem tất cả người thí, kẻ thọ và vật thí đều bất khả đắc, thì được đầy đủ Đàn Ba-la-mật, nếu xem tội cùng không tội đều bất khả đắc, thì được đầy đủ Thi Ba-Ia- mật, nếu tâm chẳng động thì được đầy đủ sẵn Đề Ba-ỉa- mật, nếu thân và tâm đều tính tấn thì được đầy đủ Tỳ Lê Gia Ba-la-mật, nếu tâm chẳng loạn chẳng chấp, thì được đầy đủ Thiền Na Ba-la-mật, nếu biết rõ hết thảy pháp đều bất khả đắc, thì được đầy đủ Bát Nhã Ba-la-mật”.
LUẬN:
Hỏi: Lực phương tiện trí huệ thành tựu được các pháp, mà lại chẳng có phá hoại các pháp. Nay nói cả 3 pháp là

330* LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
người thỉ, kẻ thọ và vật thí đều bất khả đắc. Như vậy làm sao còn có thể gọi là lực phương tiện trí huệ được nữa?
Đáp: Nên phân biệt có 2 trường hợp bất khả đắc. Đó là:
-		Được bất khả đắc.
-		Được bất khả đắc KHÔNG.
Được bất khả đắc là được đoạn diệt tướng.
Được bất khả đắc KHÔNG là được phương tiện huệ.
Bố thí cả 3 pháp đều KHÔNG (tam luân không tịch), mà được đầy đủ phương tiện trí huệ. Chẳng có đọa về CÓ (hữu), chẳng đọa về KHÔNG (vô), chỉ vì hết thảy chúng sanh mà khởi tâm đại bi, hành bố thí là được đầy đủ phương tiện huệ.
Lại nữa, cúng dường chư Phật trong 3 đời và khắp 10 phương, tùy hỷ công đức hồi hướng về Vô Thượng Bồ Đề cũng là được đầy đủ phương tiện trí huệ.
Phương tiện trí huệ dẫn đến phương tiện Bát Nhã Ba-la-mật.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phấtỉ Bồ tát Ma-ha-tát muốn được công đức như chư Phật trong 3 đời, phải tu tập Bát Nhã Ba- la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Công đức của chư Phật 3 đời là bất khả đắc. Như vậy vì sao nói muốn được công đức như chư Phật 3 đời, thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật?

QUYỂN 32 • 331
Đáp: Chính vì công đức của chư Phật 3 đời là bất khả đắc nên muốn được như vậy, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
Hỏi: Vì sao nói đức Phật A Di Đà có thọ mạng vô lưcmg, quang minh vô lượng, và độ vô lượng chúng sanh?
Đáp: Các thế giới Phật có tịnh, có bất tịnh.
Như trong kinh Tam Thập Tam Thiên có ghi mẫu chuyện sau đây:
Phật an cư ở trên cõi trời Tam Thập Tam Thiên. Đến ngày Tự Tứ, cả 4 chúng ở trần gian chẳng thấy Phật đâu. Buồn rầu, bèn nhờ cậy ngài Mục Kiền Liên đến bạch Phật về sự việc ấy.
Ngài Mục Kiền Liên bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Vì sao Phật bỏ chúng sanh ở cõi trần mà lên cõi trời an cư?”
Phật dạy: “Này Mục Kiền Liên! Ông hãy vào định mà quán sát thế giói”.
Ngài Mục Kiền Liên liền nhập định. Nhờ có đại thần lực của Phật, nên ngài thấy được chư Phật cùng với đại chúng ở khắp thế giới.
Sau đó Ngài xuất định và bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Cúi xin Thế Tôn đừng xả bỏ chúng sanh ở trần gian. Cúi xin Thế Tôn vì họ mà hóa độ”.
Phật dạy: “Khi ông vào định ông có thấy đất ở nước Phật phương Đông toàn bằng vàng ròng chăng?”
Ngài Mục Kiền Liên đáp: “Bạch Thế Tôn! Ở noi đây các đệ tử của Phật đều là những bậc A-la-hán, có đầy đủ 6 thần thông, đều tự tại, vô ngại, đất toàn bằng vàng ròng. Lại có nước, các đệ tử Phật đều là những bậc Bích Chi Phật, đất toàn bằng bạc. Lại có nước các đệ tử của Phật đều là những

332 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
bậc Bồ tát, thường phóng quang minh, và đất toàn bằng bảy báu trang nghiêm”.
Phật dạy: “Các vị ấy đều là hóa thân của ta, làm Phật sự ở trong khắp mười phương”.
-0O0-
Bởi vậy nên phân biệt có thế giới tịnh, như thế giói của đức Phật A Di Đà, cũng có thế giới bất tịnh như thế giới Ta Bà này vậy.
Vì lòng đại bi, thương xót chúng sanh ở cõi Ta Bà này mà đức Phật Thích Ca Mưu Ni đã thị hiện sanh về cõi này để giáo hóa họ.
Phật thương xót chúng sanh như mẹ thương con. Tình thương của mẹ bao la rộng lớn, nên dù con sống trong cảnh bần cùng, dù con ở chốn dơ bẩn, xú uế, mẹ cũng chẳng bao giờ rời bỏ con.
Y theo nghĩa này mà nói, thế giới Phật cũng có tịnh, và bất tịnh vậy.
(Hết quyển 32)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• •
Quyển 33

Phẩm Thứ Nhất (TIẾP THEO)

Đáo Bỉ Ngạn
(Qua Bờ Bên Kia)
KINH:
Muốn qua bờ bên kia của các pháp hữu vi và vô vi, phải tu tập Bát Nhã Ba-ỉa-mật.
LUẬN:
Qua bờ bên kia là qua bờ giải thoát, giác ngộ. Qua bờ bên kia là biết rõ tổng tướng và biệt tướng của hết thảy các pháp hữu vi và vô vi, là vào noi thật tướng các pháp.
Từ khi sơ phát tâm đến khi được quả vị Phật, Bồ tát thường tu tập Bát Nhã Ba-la-mật nên qua được bờ bên kia của các pháp hữu vi và vô vi.
-	0O0-
KINH:
Muốn biết rỗ pháp như, pháp tướng và thật tế vô sanh của các pháp trong 3 đòi, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Thế nào gọi là như? Thể nào gọi là 3 đời đều như?
Đáp: Nói Vô Sanh là nói Thật Tế. Nói 3 đời đều Như là nói hết thảy pháp tướng đều như, chẳng có sai khác.

336 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Như có 2 nghĩa. Đó là:
-		Thế gian như.
-		Xuất thế gian như.
Các pháp trong ba đời đều chỉ là một tướng (nhất tướng). Do các nhân duyên quả báo, nên phân biệt có các tướng sai khác: Có biệt tướng, có tổng tướng. Do sự phân biệt các tướng như vậy mà hình thành pháp tướng thế gian.
Nếu lấy trí huệ Bát nhã quán chiếu, thì sẽ thấy rõ các pháp tướng trong cả ba đời đều là như, là vô sanh, là thật tế vô sanh vậy.
Bởi nhân duyên vậy, nên nói các pháp thế gian và xuất thê gian ở cả 3 đời đều như.
Hỏi: Như pháp tướng cũng là vô sanh tướng, phá hết thảy các tướng, chăng còn có phân biệt nữa. Như vậy vì sao còn nói đến thật tế vô sanh của các pháp trong ba đời?
Đáp: Nhằm phá tướng sanh của các pháp, phá chấp có ba đời mà nói các pháp trong ba đời chỉ là một tướng (nhất tướng), là chẳng có tướng (vô tướng). Các pháp chẳng có sanh nên là vô sanh. Tướng vô sanh là tướng Niết bàn, là bất sanh bất diệt vậy.
Tướng của hết thảy các pháp cũng là tướng Niết bàn, nên Phật thường dạy: “Hết thảy các pháp đều là thật tế vô sanh”.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn cúng dường chư Phật, muốn làm quyến thuộc của chư Phật, muốn có

QUYÈN 33 • 337
chư BỒ tát trong hàng quyến thuộc của mình, muốn được tịnh báo đại thí hơn cả các hàng Thanh Văn, Duyên giác, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Bồ tát chưa được lậu tận làm sao cỏ thể bằng được các vị Thảnh đã được lậu tận?
Đáp: Bồ tát sơ phát tâm đã hơn các người chưa phát tâm, huống nữa là đã nhiều đời tu tập đạo Bồ Đề, thường làm lợi ích cho chúng sanh. Bởi vậy nên Bồ tát hơn các hàng Thanh Văn, Duyên Giác.
Bồ tát dù thị hiện làm thân người, làm thân súc sanh... đều được chúng sanh tôn kính.
Ví như tiền thân của đức Phật Thích Ca Mưu Ni có thời thị hiện làm nai chúa, đã tinh tấn hộ trì Phật pháp hơn cả loài người, hoặc có thời thị hiện làm người xuất gia, đem pháp mầu hóa độ chúng sanh, hoặc có thời thị hiện làm thân người ngoại đạo, vào thời không có Phật, mà tu tập 4 vô lượng tâm, hoặc có thời thị hiện làm thân Bích Chi Phật v.v...
Trong kinh Lăng Nghiêm có nói: “Bồ tát Văn Thù Sư Lợi trong 72 kiếp đã thị hiện làm thân Bích Chi Phật, vì các chúng sanh tu đạo Bích Chi Phật để vì họ nói pháp.
Hỏi: Vì sao lại muốn được làm quyến thuộc của chư Phật, cũng như muốn có chư Bồ tát trong hàng quyến thuộc của mình?
Đáp: Những chúng sanh có thiện duyên với Phật và Bồ tát, muốn được làm quyến thuộc, để được thân cận hầu hạ, cúng dường hoặc được nghe pháp, được dẫn dắt vào Đạo.
Ví như Xa Nặc, trong nhiều kiếp thường ở bên Phật, ví

338 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
như có nhiều thế nữ, và nhất là bà Da Du Đà La, trong nhiều kiếp đã là nội thân thuộc của Phật.
Khi Phật vừa xuất gia, tu khổ hạnh, có 5 đạo sĩ nhóm ngài Kiều Trần Như cùng tu tập với Phật. Các vị này về sau trở thành những vị đệ từ đầu tiên của Phật, xuất gia theo Phật và đều được Phật độ.
Sau khi thành đạo rồi, Phật lại có rất nhiều vị đại quyến thuộc như các ngài Xá Lợi Phật, Mục Kiền Liên, Ma Ha Ca Chiên Diên, Tu Bồ Đề, Ma Ha Ca Diếp, Phú Lâu Na, A Nậu Lâu Đậu v.v...
Lại nữa, các vị đại Bồ tát như các ngài Di Lặc, Văn Thù Sư Lợi ... cùng vô số các vị Nhất Sanh Bổ Xứ Bồ tát khác đều là đại quyến thuộc của Phật.
Kinh Bất Khả Tư Nghi Giải Thoát nói: “Ngay khi Phật giáng trần thì đồng thời cũng có vô số các vị Bồ tát giáng trần làm quyến thuộc của Phật.
Kinh Pháp Hoa có nói đến vô số Bồ tát từ đất hiện lên, tất cả đều là đại chúng quyến thuộc của Phật trong nhiều đời.
-0O0-
Phải nên biết rằng Phật có hai thân là Pháp thân và Sanh thân. Bởi vậy nên quyến thuộc của Phật cũng có hai hạng. Đó là:
-		Quyến thuộc của Sanh thân.
-		Quyến thuộc của Pháp thân.
Hỏi: Thế nào là tịnh báo đại thỉ?
Đáp: Có thuyết nói Bồ tát có nhiều phước đức mà chưa trừ

QUYỂN 33 • 339
hết phiền não, lại thọ sự cúng dường của chúng sanh mà chưa tịnh báo các ân đức. Nếu Bồ tát tu tập đầy đủ Ba-la-mật, vào được thật tướng pháp, thì sẽ đền đáp được tất cả ân đức đó. Vì sao? Vì lấy việc lợi sanh làm đầu nên Bồ tát được tịnh báo vậy.
Lại có thuyết nói Bồ tát trú ở thế gian chỉ vì lợi ích chúng sanh, cũng như cha mẹ thương con mà muốn sống lâu ở đời, nên dù Bồ tát có thọ sự cúng dường của chúng sanh, thì đó cũng chỉ vì lợi ích chúng sanh, chẳng phải là lợi riêng của chính mình. Như vậy là đã tịnh báo đại thí rồi vậy.
Vì bi nguyện độ sanh mà Bồ tát lưu kiết sử, thị hiện thọ sanh thân. Do công đức như vậy mà được tịnh báo thân.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn tận trừ các tâm tham, sân, si, mạn, nghi, giải đãi, phải tu tập Bát Nhã Ba-ỉa-mật.
LUẬN:
Tất cả 6 ác tâm đó làm ngăn ngại công việc tu tập 6 pháp Ba-la-mật. Phải tận trừ 6 ác tâm đó mới được tự tại tiến tu 6 pháp Ba-la-mật. Để đạt đến mục tiêu đó thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn khiến chúng sanh tu bố thí, tu trì giói, tu nhẫn nhục, tu tính tấn, tu

340 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
thiền định, tu trí huệ để được đầy đủ phước đức, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mậtỆ
LUẬN:
Hỏi: Thế nào gọi là được phước đức?
Đáp: A Tỳ Đàm nói: “Phước đức là hữu lậu thiện, nên ở nơi cả ba nghiệp thân, khẩu và ý có đầy đủ nhân duyên quả báo phước đức”.
Hỏi: Thế nào gọi là bổ thỉ được phước đức?
Đáp: Do xả tâm xan tham, làm lợi ích cho người khác mà được phước đức hữu lậu hay vô lậu, lại được quả báo trí huệ, xả được tâm tương ưng pháp, lại được tâm tư duy đạo, dẫn đến được viên thành đạo nghiệp.
Nên biết bố thí phân biệt có hai thứ. Đó là:
-		Tịnh thí.
-		Bất tịnh thí.
Nếu do tâm từ bi, hoặc do muốn đối trị xan tham mà sanh tâm thanh tịnh, hành bố thí, thì đó là tịnh thí. Tịnh thí được vô lượng phước báo, đòi đời chẳng bao giờ mất.
Trái lại, nếu hành bố thí với tạp tâm thì đó là bất tịnh thí.
Trong 8 niệm thì niệm Xả nhiếp về bố thí. Như vậy chỉ có Bồ tát mói hành đầy đủ niệm xả, mói thật sự dùng tâm thanh tịnh bố thí.
Trong kinh có chép chuyện Bồ tát Hỷ Ma La suốt 12 năm bố thí sữa trâu, đựng trong bát bảy báu, và bố thí 8 ngàn 4 vạn vật khác nữa.
Lại như Bồ tát Tu Đại Noa bố thí 2 con và luôn cả vợ cho

QUYÊN 33 • 341
một vị hóa Bà-la-môn.
Các việc bố thí của Bồ tát vô lượng vô biên chẳng sao kể xiết được.
Hỏi: Thế nào gọi là tội sát?
Đáp: Sát sanh là giết người hay giết vật. Nói chung là cắt đứt mạng sống của chúng sanh.
Hỏi: Neu chẳng dụng tâm (vô tâm) mà ngộ sát thì có phạm tội sát không?
Đáp: Tội tùy tâm khởi. Ngộ sát chẳng phải do tâm khởi nên chỉ là tội nhẹ.
Hỏi: Còn các giới khác trong 5 giới thì sao?
Đáp: Cũng đều như vậy cả. Phải xét sự phạm tội có do tâm hay không do tâm khởi, để tùy theo đó mà luận tội. Như trong mục nói về Thi La Ba-la-mật (phẩm thứ nhất, quyển 13) đã có nói rõ.
Hỏi: Tu từ và tu định có gì giống nhau không?
Đáp: Thiền định hữu lậu hay sanh quả báo từ, đem lại sự an vui cho chúng sanh, và cũng làm duyên khởi sanh quả báo phước đức.
Chân từ tâm có các phương tiện từ lực, nên tùy tâm sanh phước đức. Do chân từ tâm mà khởi sanh chân ái, hay duyên vô lượng chúng sanh để làm lợi ích cho họ. Lại nữa, do chân từ tâm mà tâm ly dục dễ phát sanh, dẫn đến được phạm hạnh, được đầy đủ 4 vô lượng tâm.
Hỏi: Vĩ sao Phật chỉ nói đến tu từ tâm là tu phước, mà chang nói đến 3 tâm bi, hỷ và xả?

342 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đáp: Trong 4 tâm thì tâm sanh là đại phước đức. Còn như xả tâm do hành xả, nên chẳng còn nói đến phước đức nữa.
Từ tâm có 5 lực, đó là:
-		Không làm tổn hại chúng sanh.
-		Không độc ác với chúng sanh.
-		Không bị lửa đốt cháy.
-		Không bị nước cuốn ữôi.
-		Không bị những kẻ độc ác, những kẻ sân nhuế, dẫn đến những kẻ âm mưu ám hại bức bách. Tất cả những kẻ ấy đều bỏ ác, chuyển tâm hoan hỷ.
Hỏi: Trước đây nói bo thí sanh phước đức. Nay vì sao lại nói từ tâm lực sanh phước đức?
Đáp: Trước đây nói bố thí sanh phước đức là nói về tổng thí, bao gồm cả tài thí và pháp thí. Nay phân biệt nói tài thí và pháp thí có phước đức khác nhau.
Ví như Phật và các đệ tử của Phật tiếp theo nhau nói pháp là pháp thí. Dần đến tọa thiền, an cư, trì kinh, tụng giới... đều nhằm duy trì Phật pháp, nên đều gọi là pháp thí cả.
Bởi nhân duyên vậy, nên kinh nói Bồ tát muốn khiến chúng sanh tu 6 độ, tu bố thí... dẫn đến tu trí huệ, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn có đầy đủ năm nhãn, gồm nhục nhãn, thiên nhãn, huệ nhãn, pháp nhãn và Phật nhãn, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.

QUYÉN 33 • 343
LUẬN:
Năm nhãn tức là 5 loại mắt, gồm:
-		Nhục nhãn.
-		Thiên nhãn.
-		Huệ nhãn.
-		Pháp nhãn.
-		Phật nhãn.
Nhục nhãn chỉ thấy được gần. Thiên nhãn do nhân duyên 4 Đại thanh tịnh hòa hợp, nên gần xa đều thấy cả. Huệ nhãn thây rõ thật tướng của hét thảy pháp đều là KHÔNG, là vô tướng, là vô tác. Pháp nhãn phân biệt các phương tiện lợi sanh. Phật nhãn mới thấy được khắp tất cả. Ở nơi hết thảy pháp, Phật nhãn thường chiếu, vô ngại.
(Ở phẩm sau sẽ nói đầy đủ hơn)
-oOo-
KINH:
Muốn dùng thiên nhãn thấy chư Phật ở hằng sa thế giói khăp 10 phương, dùng thiên nhĩ nghe chư Phật ở 10 phương thuyềt pháp, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Thiên nhãn tuy thấy xa, nhưng chỉ thấy trong giới hạn 3.000 thế giới. Nếu tu tập đầy đủ Bát Nhã Ba-la-mật thì sẽ thây được các thế giói Phật trong khắp cả 10 phương. Vì sao? Vì Bát Nhã Ba-la-mật là vô quái ngạiế

344 • LUẶN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Hỏi: Người tu Ban Châu Tam muội, tuy chưa cỏ thiên nhãn vẫn thấy được 10 phương thế giới. Như vậy có gì khác với Bồ tát đâu?
Đáp: Người tu Ban Châu Tam muội là người đã ly dục. Do thường tu luyện để thấy khắp 10 phương, nên rất dễ được thiên nhãn.
Hỏi: Người độn căn ở chốn hạ địa chẳng có thể thây được tâm của người lợi căn ở thượng địa. Như vậy làm sao Bồ tát có thể biết được tăm của chư Phật ở trong khăp 10 phương?
Đáp: Bồ tát nương theo thần lực của Phật mà thấy được như vậy. Trong kinh có nói: “Nương theo thân lực của Phật thì có thể thấy rõ được khắp các thế giói Phật trong 10 phương”.
Ngoài ra Bát Nhã Ba-la-mật là nhất như. Tâm Phật và tâm Bồ tát cũng ở thể nhất như, nên Bồ tát biêt rõ được tâm của chư Phật trong khắp cả 10 phương.
-oOo-
KINH:
Muốn dùng thiên nhĩ nghe chư Phật ở hằng sa thế giói khắp 10 phương, mãi cho đến khi được Vô Thượng Bồ Đề mà chẳng hề quên lãng, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mậtẾ
LUẬN:
Hỏi: Nghe một vị Phật thuyết pháp mà còn chưa nhớ hết được. Làm sao cỏ thể nghe vô lượng chư Phật thuyêt pháp mà nhớ mãi được?

QUYỂN 33 • 345
Đáp: Do tu tập Bát Nhã Ba-la-mật mà Bồ tát được Văn Trì Đà La Ni. Nhờ lực Đà La Ni mà Bồ tát ghi nhớ được các lòi thuyết pháp chẳng hề quên lãng.
Ví như biển lớn mênh mông có sức dung chứa được tất cả các nguồn nước từ khắp nơi chảy đến. Các nguồn nước ấy khi đã hòa vào biển rồi, đều có cùng một vị mặn của nước biển. Bát Nhã Ba-la-mật mênh mông, dung chứa được vô lượng Phật pháp. Vì sao? Vì chư Phật ở khắp 10 phương thế giói thuyết pháp cùng một vị Bát Nhã Ba-la-mật.
Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát tu tập Bát Nhã Ba-la-mật mà rõ được nghĩa thuyết của chư Phật ở khắp 10 phương thế giới.
-oOo-
KINH:
Muốn thấy chư Phật ở cả ba đời, trong khắp 10 phương thế giói, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
• <
Hỏi: Trước nói đến thế giới Phật khắp 10 phương, sao nay lại nói đến chư Phật trong các thế giới ở khắp 10 phương?
Đáp: Trước đây nói Bồ tát thấy các thế giới Phật khắp trong 10 phương, nhưng chưa thấy được các đức Phật. Nay nói phải vào thâm thiền định mới thấy được các đức Phật ở các thế giới khắp 10 phương.
Hỏi: Nổi thấy các đức Phật khắp 10 phương cỏn hiểu được. Nhưng làm sao có thể thấy được các đức Phật ở cả ba đời?
Đáp: Bồ tát vào Tam Thế tam muội nên thấy rõ suốt cả ba đời như thấy cảnh trong mộng.

346* LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Lại nữa, khi vào Vô Diệt Tam muội thì Bồ tát thấy các đức Phật chẳng có diệt độ.
Hỏi: Neu chẳng dùng mắt thì vào 2 Tam muội ấy làm sao mà thấy được?
Đáp: Đây là dùng huệ nhãn mà thấy, chẳng phải dùng nhục nhãn vậy. Ví dụ Phật có Nhãn Trí Minh Giác, nên đã chuyển 4 Đế Pháp Luân. Bồ tát thấy được các đức Phật khắp 10 phương thế giới, và cũng thấy được các đức Phật ở cả ba đời. Vì sao? Vì ba đờị chẳng khác nhau, đều là như như pháp tánh vậy.
-oOo-
KINH:
Muốn nghe chư Phật thuyết 12 bộ kỉnh, đọc tụng và thọ trì trọn vẹn cả 12 bộ kỉnh, phải tu tập Bát Nhã Ba- la-mật.
LUẬN:
Pháp từ kim khẩu của Phật thuyết được kết tập trong 12 bộ kinh, tức là 12 cách thế thuyết pháp của Phật.
Trước khi thuyết, Phật mỉm cười, và từ kim khẩu của Phật hiện ra các hào quang chiếu sáng. Các hàng Trời, người, nếu có thiện duyên, gặp được quang minh của Phật đều được hết khổ.
Có kinh dài, có kinh ngắn, chẳng có phân định số câu nhiều hay ít. Có kinh do ngài A Nan cùng các đệ tử đương thời của Phật thưa thỉnh. Có kinh Phật tự thuyết, chẳng do người khác thưa thỉnh. Có kinh nêu lại tiền thân của Phật v.v...

QUYÊN 33 • 347
12 bộ kinh nêu trên đây gồm có:
-		Tu Đa La (Sùtra) dịch là Khế kinh, Pháp bổn, tức là kinh Trường hàng.
-		Kỳ Dạ (Geya) dịch là Trùng tụng, ứng tụng.
-		Hòa Ca La Na ( Vyakarana) dịch là Thọ ký.
-		Già Đà {Gàthà) dịch là Phúng tụng, Khởi tụng.
-		Ưu Đà Na (Udana) dịch là Tự thuyết.
-		Ni Đà Na (Nidàna) dịch là Nhân duyên.
-		A Ba Đà Na (Avadàna) dịch là Thí dụ.
-		Y Đe Mục Đa Già {Itivrtaka) dịch là Bổn sự.
-		Xà Đà Già ựàtaka) dịch là Bổn sanh.
-		Tỳ Phật Lược (Vaipulya) dịch là Phương quảng.
-		A Phù Đà Đạt Ma (,Adbhutahdarma) dịch là Vị Tằng hữu.
-		Ưu Bà Đề Xá (Upadêsa) dịch là Luận nghị.
-oOo-
Tu Đa La, tức là Khế Kinh, gồm có 4 bộ A Hàm (Agama). Đó là:
-		Trường A Hàm (Dirghagama).
-		Trung A Hàm (Madhyamagama).
-		Tạp A Hàm (Ekottaragama).
-		Tăng Nhất A Hàm (Samyuktagama).
-oOo-

348 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Kỳ Dạ còn được gọi là Tu Đa La Kệ, tức là kinh Trùng Tụng, hay ửng Tụng. Đây là một thể thuyết pháp của Phật viết theo ỉối văn vần, dưới hình thức bài kệ.
Sau khi giảng kinh theo lổi văn xuôi, Phật thấy có nhiều người không thể nhớ nổi, nên Phật bèn lặp lại theo lối văn vần, dưới hình thức kệ, để người nghe dễ hiểu hơn.
-0O0-
Hòa Ca La Na, tức là kinh Thọ Ký. Trong khi thuyết pháp, có rất nhiều lần Phật thọ ký cho một số vị trong 3 thừa đạo, ở đời vị lai sẽ thành Phật.
-0O0-
Già Đà, tức là kinh Phúng Tụng, hay Khởi Tụng. Già Đà là một bài kệ gồm 4 câu (tứ cú kệ) mà Phật thường đọc khi thuyết pháp để biểu dương thâm nghĩa của bài pháp.
Như bài kệ sau đây:
Chớ làm việc ác Nên làm việc lành Tự tịnh ý mình Đó ỉời Phật dạy.
-oOo-
Ưu Đà Na tức là kinh Tự Thuyết. Phật tự thuyết mà chẳng có người thưa thỉnh.
Ví như khi Phật vào thành Xả Bà Đề (thành Xá Vệ), tại nhà bà lão Tỳ Xá Khư, vào một buổi tối, trong lúc đi kinh hành cùng với chúng Tỷ-kheo, Phật dạy: “Này các Tỷ-kheo!

QUYÊN 33 • 349
Phàm phu do chẳng được đạo vô lậu, nên khi nghe nói đến vô ngã và vô ngã sở liền sanh tâm sợ hãi. Còn đệ tử của Phật, khi nghe như vậy rất vui mừng”.
Sau khi Phật nhập Niết bàn, các đệ tô của Phật sưu tập các bài thuyết của Phật về Vô Thường... về Bà-la-môn v.v... lập thành các phẩm kinh Vô Thường... phẩm kinh Bà-la- môn v.v... cũng thuộc về bộ Ưu Đà Na.
-0O0-
Ni Đà Na tức kinh Nhân Duyên.
Ví như Phật nói về các nhân duyên Phật thuyết Tu Đa La v.vệ..
Lại nữa, do nhân duyên có một số tăng ni phạm luật nên Phật chế ra các giới cấm làm thành bộ Tỳ Nại Da Tạng, cũng gọi là bộ Tỳ Ni Tạng, tức là Luật Tạng, thuộc về bộ Ni Đà Na.
-0O0-
A Bà Đà Na, tức là kinh Thỉ Dụ.
Ví như các kinh giải thích rõ các thí dụ về các trường hợp phạm giới, dẫn đến việc thành lập 250 giới cấm.
-oOo-
Có nhiều kinh thuộc về cả hai bộ Ni Đà Na và A Bà Đà Na.
Ví như kinh Nhất Thiết Phật Ngữ, kinh Duyên Khởi sự.
Lại ví như kinh kể về chuyện Phật thưa với vua cha rằng, trong số các người xuất gia ở thành Xá Bà Đe, có người phá giới, nên Phật đã bảo các ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên giáo hóa họ, khuyên họ tinh tấn tu hành, dẫn đến được đạo quả.

350 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Lại như mẫu chuyện trích trong kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn, kể về thời gian Phật cùng với đại chúng trở về nước, ở tại khu rừng cách thành Ca Tỳ La Vệ 50 dặm như sau:
Các Tỷ-kheo chuyên tâm tu hành không có ngủ nghỉ nên thấy đêm quá dài. Rồi sáng hôm sau đi vào thành khất thực, cũng lại thấy đường quá dài. Lúc bấy giờ có một con sư tử đứng ngay giữa đường nghênh đón Phật. Phật nhân đó thuyết bài kệ:
Không ngủ thấy đêm dài.
Mệt mỏi thấy đường xa.
Mải mê trong sanh tử,
Chẳng biết được chảnh pháp.
Rồi Phật dạy các Tỷ-kheo rằng: “Này các Tỷ-kheo! Người chưa xuất gia, tâm buông lung, ngủ nghỉ, nên chẳng thấy đêm dài. Nay các ngươi tinh tấn suốt đêm từ đầu đến cuối, chuyên tinh cầu đạo, nên thấy đêm dài. Lại nữa, tại rừng ở thành Ca Tỳ La Vệ này, trước kia các ngươi đến vui chơi thỏa thích nên chẳng thấy đường dài. Nay các ngươi đắp y, trì bát đi khất thực mà cất bước mệt mỏi, nên thấy đường dài.
Con sư tử thấy Phật liền đến chỗ Phật để được nghe thuyết pháp. Có một số Bà-la-môn cũng tìm đến nghe. Tất cả đều im lặng nghe Phật thuyết pháp, nên chẳng có ai tiếp chuyện các Bà-la-môn.
Lúc bấy giờ có một Bà-la-môn sanh ác tâm quát rằng: “Các người đầu trọc kia cùng với súc sanh này chẳng có gì khác nhau cả, cầc ngươi chẳng biết tiếp chuyện hay sao?”
Phật không trả lời trực tiếp, mà dạy rằng: “Này các Tỷ- kheo! Trước đây vào thời Phật Tỳ Bà Thi, con sư tử này cũng

QUYỂN 33 • 351
là một vị Bà-Ia-môn. Do phạm tội mắng nhiếc các Tỷ-kheo mà trong suốt 91 kiếp thường phải đọa làm súc sanh. Nay sư tử đã ăn năn hối cãi, biết mình trước kia do ngu si mà phạm tội bất kính chúng Tăng, khiến phải bị chìm đắm trong đêm dài vô minh, nên nay đã tự tìm đến Phật, nghe pháp. Nhờ vậy mà được tín tâm thanh tịnh, sẽ được giải thoát”.
-oOo-
Y Đế Mục Đa Già, tức là kinh Bổn Sự, nói lên những việc làm, những kiến văn của Phật trong các đời trước, do chính Phật thuật lại.
-oOo-
Xà Đà Già tức là kinh Bổn Sanh, ghi chép lại những mẫu chuyện về tiền thân của Phật, do chính Phật thuật lại. Như các mẫu chuyện sau đây:
-		Vào một đời trong quá khứ, Bồ tát làm thân sư tử ở trong rừng và kết bạn tâm giao vói một con khỉ. Con khỉ đi vắng, gởi 2 con nhờ sư tử trong nom. Thừa lúc sư tử ngủ mê, có một con chim thứu đang đói bụng, từ ữên cao sà xuống cắp một con khỉ con mang lên cây. Sư tử tỉnh giấc, thấy chim thứu bắt khỉ con liền cất tiếng nói với chim thứu rằng: “Khỉ mẹ đi vắng, gởi 2 con cho ta trông nom hộ, vì ta bất cẩn nên ngươi mới bắt khỉ con. Ngươi hãy mang trả lại cho ta đi. Ta chẳng có thể phụ lòng khỉ mẹ được. Ta là chúa sơn lâm. Ngươi là chủ tể trong loài chim quý. Ngươi hãy tin ta, ta sẽ tìm mồi khác đền lại cho ngươi”.
Chim thứu nói: “Ta đang đói bụng, chẳng thể chờ đợi lâu được”.

352 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Sư tử biết chẳng thể dùng lời thuyết phục được chim thứu, bèn tự lấy móng chân nhọn móc thịt mình đưa cho chim thứu để đổi mạng khỉ con.
-		Có thời Bồ tát làm thân con cá đỏ. Gặp trong lúc dân chúng bị một thứ bệnh mà chỉ có thịt cá đỏ mới chữa được. Bồ tát bèn tự lấy thịt mình bố thí cho các người bệnh làm thuốc trị bệnh.
-		Có thời Bồ tát làm thân con gà trống sống trong rừng. Thấy có một người bị dìm sâu dưới nước để làm vật tế thần, gà động lòng thương, bèn bay đến tận núi Hương Sơn để tìm một thứ cỏ thuốc đem về buộc vào thây người ấy. Nhờ vậy mà người ấy được sống lại và được giải thoát.
-0O0-
Tỳ Phật Lược tức là kinh Phương Quảng. Đây là các kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn. Các kinh này chứa đựng nghĩa lý thâm sâu, rộng lớn, bao quát như hư không.
Ví như các kinh Hoa Thủ, kinh Pháp Hoa, kinh Pháp Vân, kinh Đại Vân, kinh Hoa Nghiêm, kinh Ma Ha Bát Nhã Ba-la-mật... cùng nhiều kinh Đại Thừa khác.
-0O0-
A Phù Đà Đạt Ma, tức là kinh Vị Tằng Hữu, nêu những trường hợp Phật hiện thần lực, làm những việc chưa từng thấy ở thế gian.
Ví như khi vừa mới sanh, Phật phóng đại quang minh chiếu khắp 3.000 đại thiên thế giới, lại chiếu suốt đến vô lượng cõi Phật trong cả 10 phương. Phật mẫu đến hồ Thanh

QUYÊN 33 • 353
Tịnh Bảo Trì tắm cho Phật. Lại có Phạm Thiên Vương cầm lọng che, có Đe Thích rửa chân Phật bằng 2 vòi nước do 2 con rồng phun ra.
Rồi Phật thị hiện đi 7 bước trên 7 đóa hoa sen và thuyết kệ. Sau đó trở lại thân hài nhi bình thường. Lúc bấy giờ từ trên trời mưa hoa roi xuống, các cây trong vườn phát ra tiếng nhạc huyền diệu, đại địa chấn động.
-oOo-
Ưu Bà Đề Xá tức là kinh Luận Nghị, ghi lại những lòi giải đáp của Phật để trả lời trực tiếp cho những người đến thưa hỏi, nhằm giải rộng thêm nghĩa kinh.
Ví như Phật dạy: “Biết khổ, đoạn tập, chứng diệt, tu đạo là 4 Thánh Đế”. Phần luận nghị có giải rộng thêm, như nói về Khổ Đe, thì có phân biệt giải rộng về 8 thứ khổ v.v...
Lại ví như trong kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn, khi dạy về 6 Ba-la-mật, Phật nói: “Đàn Ba-la-mật... dẫn đến Bát Nhã Ba-la-mật đều phân biệt có:
-		Đầy đủ (cụ túc).
-		Chưa đầy đủ (chưa cụ túc).
Hỏi: Thế nào gọi là đầy đủ Ba-la-mật?
Đáp: Khi Ba-la-mật đã cùng vói Bát Nhã Ba-la-mật hòa hợp thì gọi là đầy đủ Ba-la-mật.
Hỏi: Thế nào gọi là chưa đầy đủ Ba-la-mật?
Đáp: Bồ tát hành Ba-la-mật, khi mới phát tâm, chưa vào được Vô Sanh Pháp Nhẫn, chưa cùng Bát Nhã Ba-la-mật hòa hợp thì gọi là chưa được đầy đủ Ba-la-mật.

354 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Hỏi: Vì sao nói: “Ba-la-mật cùng với Bát Nhã Ba-la- mật hòa hợp mới được đầy đủ?
Đáp: Vì Bát Nhã Ba-la-mật là đại phương tiện lực, nên người chưa có được trí huệ Bát Nhã Ba-la-mật thì chưa có được các phương tiện lực.
-0O0-
Cũng nên biết Khế Kinh (Tu Đa La) do Phật thuyết ra, về sau được Ngài Ma Ha Ca Chiên Diên rộng giải nghĩa trong các bộ Luận Nghị, cũng được gọi là kinh Luận Nghị (Ưu Bà Đề Xa).
Lại nữa, vào thời Tượng Pháp, các luận nghị của các vị pháp sư, y theo Phật pháp mà thuyết giảng, cũng gọi là kinh Luận Nghị (Ưu Bà Đe Xá).
-0O0-
Có khi Phật thuyết pháp riêng cho hàng Bồ tát nghe, thì hàng Thanh Văn chẳng thể nghe được.
Có khi Phật dùng thần lực biến vô số thân, ở khắp 10 phương để thuyết pháp.
Có khi Phật lên các cõi Trời để thuyết pháp, mà các đệ tử của Phật chẳng thể nghe được.
Hỏi: Các bậc Thảnh đã có đầy đủ 6 thần thông, có thể dùng thiên nhãn để thấy Phật ở cõi xa, dùng thiên nhĩ để nghe Phật ở các cõi ấy thuyết pháp, cũng như dùng Túc Mạng Thông để thay biết các việc xảy ra trong quả khứ. Vì sao nay lại nói: "Khi Phật thuyết pháp ở các cõi trời, các đệ tử của Phật chẳng có thể nghe được ”?

QUYÊN 33 • 355
Đáp: Hàng Thanh Văn do lực thần thông chưa được đầy đủ, chưa tỏa khắp rộng rãi nên phạm vi nghe và thấy còn có hạn lượng, do vậy mà chẳng có nghe được.
Ví như khi Phật vì các đại Bồ tát, thuyết kinh Bất Khả Tư Nghi Giải Thoát, thì các Ngài Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên cũng không nghe được. Vì sao? Vì hàng Thanh Văn chưa trồng giống Đại thừa, nên chưa nghe được pháp Đại thừa.
Lại ví như người tọa thiền, vào định Nhất Thiết Nhập, biến nước thành lửa, biến lửa thành nước v.v... mà người bền ngoài chẳng có thể thấy được vậy.
Kinh Bất Khả Tư Nghi Giải Thoát nói rộng về các dục, chỉ các Đại Bồ tát mới phụng hành và thọ trì được. Hàng Đại Bồ tát đã đầy đủ trí huệ Bát Nhã Ba-la-mật, mới nghe được kinh này.
Bởi nhân duyên vậy, nên nói “Bồ tát muốn nghe chư Phật thuyết 12 bộ kinh, đọc tụng và thọ trì trọn vẹn 12 bộ kinh, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”.
(Hết quyển 33)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• • Quyển 34

Phẩm thứ nhất (TIẾP THEO)

Tín Trì
(Tin & Giữ)
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Chư Phật quá khứ, hiện tại, vị lai trong hằng sa thế giới khắp 10 phương, đã thuyết, đang thuyết và sẽ thuyết chánh pháp. Bồ tát Ma-ha-tát muốn nghe, muốn tín trì, rồi nói lại cho người khác nghe, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Trước đã nói “Muốn nghe chư Phật 10 phương thuyết pháp và nhớ nghĩ không quên, thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật. Vì sao nay lại nói “muốn tín trì pháp Phật trong 3 đời, thì cũng phải tu tập Bát Nhã Ba-ỉa-mật?
Đáp: Trước đã nói “người nghe chư Phật trong 10 phương thuyết pháp mà muốn nhớ nghĩ không quên, thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”, nhưng chưa nói rõ đó là pháp gì. Nay nói “12 bộ kinh là pháp của chư Phật trong cả 3 đòi”, là chỗ mà hàng Thanh Văn chưa hề biết đến. Vì sao? Vì hàng Thanh Văn chỉ biết 12 bộ kinh do đức Phật hiện tại thuyết ra, mà chẳng biết rằng đó là pháp của hằng sa đức Phật trong cả 3 đòi thuyết giảng.
Lại nữa, tnrớc nói thọ trì mà chẳng quên lãng. Nay nói thọ trì để được lợi ích cho mình, và nói cho người nghe, làm lơi ích cho ho.

360 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Bởi nhân duyên vậy, nên nói “Muốn nghe chư Phật trong 3 đời và khắp 10 phương thuyết pháp, tín trì, rồi nói lại cho người khác nghe, thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”.
Hỏi: Nghe chư Phật ữong 10 phương thuyết pháp, rồi thọ trì, nhớ nghĩ thì còn có thế chấp nhận được. Còn như các đức Phật quá khứ đã diệt độ rồi, các đức Phật vị lai chưa xuất thế, thì làm sao có thể nghe được các đức Phật này thuyết pháp?
Đáp: Chư Đại Bồ tát có đầy đủ các Tam muội, quán thấy được chư Phật ừong cả 3 đời. Vào trong các tam muội này, Bồ tát có thể thấy, có thể nghe được chư Phật ở cả 3 đòi.
Các vị tiên nhân ngoại đạo, dùng trí huệ lực còn thấy biết được các việc đã xảy ra trong quá khứ và các việc sẽ xảy ra trong tương lai, lại còn có thể hay biết được những ý nghĩ thầm kín của người khác, huống nữa là chư vị Đại Bồ tát có trí huệ chẳng thể nghĩ bàn (bất khả tư nghi). Vì sao? Vì do đã nghe rõ tiếng tâm của chúng sanh, nên Bồ tát có thể thông đạt được hiện tại cũng như quá khứ và vị lai một cách vô ngại.
Lại nữa, Bồ tát dùng các lực đà la ni quán các sự việc ở đời nay, mà tư duy, trù lượng để biết rõ các sự việc đã xảy ra trong đời quá khứ, cũng như sẽ xảy ra trong đời vị lai.
Bởi nhân duyên vậy, nên nói “muốn nghe chư Phật trong 3 đời và khắp 10 phương thuyết pháp, thì phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật”.
-oOo-
KINH:
Ở hằng sa thế giới trong khắp 10 phương đều có những nơi tối tăm, chẳng hề có ánh sáng của mặt trăng và mặt trời chiếu đến. Bồ tát Ma-ha-tát muốn phóng

QUYÊN 34 • 361
quang minh chiếu rọi đến tận các nơi ấy, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Bồ tát, từ cõi trời Đâu Suất thị hiện vào thai mẹ xuống cõi trần. Lúc bấy giờ thân Bồ tát phóng quang minh chiếu sáng đến 10 phương thế giới, đến tận những chỗ tối tăm chưa hề có ánh sáng mặt trời mặt trăng chiếu đến.
Lại nữa, khi thành Đạo, khi sắp chuyển pháp luân, khi sắp thuyết kinh Bát Nhã Ba La Mật cũng như khi sắp nhập Niết bàn, Phật đều có hiện đại thần lực, phóng đại quang minh chiếu khắp cả 10 phương thế giới.
Hỏi: Những sự việc nêu trên đây đều do Phật lực mà có. Vì sao nói Bồ tát cũng làm được như vậy?
Đáp: Bồ tát muốn được như Phật, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật. Ví như các đại Bồ tát Phổ Hiền, Quán Thế Âm, Thế Chí v.v... đều có vô lượng quang minh chiếu khắp 10 phương thế giới.
Lại nữa, ở cảnh giới Phật A Di Đà, thân của các Bồ tát đều có quang minh chiếu đi rất xa
Hỏi: Bổ tát tu các hạnh nghiệp gì mà thân có được quang minh như vậy?
Đáp: Do giữ thân nghiệp thanh tịnh, trải qua vô lượng kiếp mà Bồ tát được thân quang minh như vậy.
Trong kinh có ghi chép mẫu chuyện sau đây:
Có một con quỷ mang đầu và miệng heo mà thân lại có quang minh sắc vàng. Đây là do đòi trước con quỷ này là một vị Tỷ-kheo giữ được thân giới thanh tịnh, nhưng lại phạm lỗi ác

362-LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
khẩu, thường hay mắng nhiếc các vị Tỷ-kheo khác. Bởi vậy nên được thân có quang minh sắc vàng, mà đầu và miệng tợ như heo, đặc biệt là ở nơi miệng luôn có mùi hôi thối tỏa ra.
-0O0-
Trong kinh có nói:
-		Người tu hành tinh tấn, giữ tâm thanh tịnh sẽ được quang minh, hoặc nhiều hoặc ít hiện ra.
-		Chư Thiên ở các cõi trời Lục Dục, cõi trời Quang Ầm cũng có được thân quang minh.
-		Người tu hạnh bố thí, người tu hạnh trì giới, người có tâm từ thương xót chúng sanh cũng có được thân quang minh.
-		Người cúng dường đèn đuốc cho chúng sanh, người cúng dường tượng Phật, tượng Bồ tát cũng có được thân quang minh.
-		Người niệm Phật tam muội, người tu từ tâm tam muội, niệm hết thảy chúng sanh, người nhập vào Hỏa Quang tam muội có được trí huệ quang minh chiếu khắp.
-		Người có công đức giáo hóa chúng sanh, đưa chúng sanh ra khỏi chốn tà kiến, tối tăm, cũng có được trí huệ quang minh chiếu khắp.
-0O0-
Như vậy là do giữ tâm thanh tịnh, tinh tấn hành các thiện pháp mà thành tựu được quang minh.
KINH:
Ở hằng sa thế giới trong khắp 10 phương đều có những nơi chưa từng có Phật, Pháp và Tăng. Bồ tát Ma-

QUYÉN 34 • 363
ha-tát muốn khiến chúng sanh ở những nơi ấy đều được nghe chánh pháp, được nghe danh hiệu Tam bảo, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Bồ tát thị hiện sanh ở những nơi mà chúng sanh chưa được nghe chánh pháp, chưa được nghe đến danh hiệu Phật, Pháp, Tăng, nhằm giáo hóa họ nên được vô lượng công đức.
Bởi nhân duyên vậy, nên mau được các thiền định, mau được các thần thông, có đầy đủ các lực phương tiện để giáo hóa chúng sanh trong khắp 10 phương, khiến họ sanh được túi tâm thanh tịnh nơi 3 ngôi Tam bảo, tin các nghiệp báo nhân duyên, tin thế gian là triền phược (trói buộc), tin Niét bàn là giải thoát, tu 8 niệm, tán thán 10 phương Tam bảo.
-oOo-
KINH:
Ở hằng sa thế giói trong khắp 10 phương đều có những chúng sanh mù lòa, điếc lác, cuồng điên, đói khát. Bồ tát Ma-ha-tát muốn do sức tu hành của mình ỉàm cho những kẻ mù lòa được sáng mắt, làm cho những kẻ điếc lác được nghe, làm cho những kẻ cuồng điên được tình, làm cho những kẻ đói khát được ăn uống đầy đủ, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Bồ tát tu tập Bát nhã Ba-la-mật được Vô Ngại Giải Thoát, được Pháp Tánh Sanh Thân. Ví như người được Bảo Châu tam muội nguyện gì cũng đều được như ý. Những chúng sanh nào có được phước duyên, thấy được thân của Bồ tát

364 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Văn Thù Sư Lọi, thì nguyện cầu gì cũng được như ý. Bồ tát từ sơ phát tâm đã trị được 96 thứ bệnh về mắt của chúng sanh. Nếu chúng sanh nào lành được các bệnh ấy thì được trí huệ quang minh, phá được các bệnh tà kiến. Bồ tát lại lại khởi tâm đại tò đại bi thương xót chúng sanh, nguyện làm thỏa mãn các điều mong cầu chính đáng của chúng sanh. Bởi vậy nên những chúng sanh nào được phước duyên thấy Bồ tát thì cầu gì cũng đều được như nguyện.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn do năng lực tu hành của mình, khiến chúng sanh ở trong 3 đường ác, của hằng sa thế giới trong khắp 10 phương được thân người, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Do nghiệp nhân duyên mà được thân người. Vì sao lại nói do năng lực tu hành của Bồ tát mà các chúng sanh ở trong 3 đường ác được thân người?
Đáp: Bồ tát dùng thần lực biến hóa, thị hiện vào tận trong
3		đường ác, thuyết pháp hóa độ chúng sanh ở các nơi đó. Như vậy nhờ ân lực nhân duyên của Bồ tát mà chúng sanh ở trong 3 đường ác chuyển tâm tu hành, được phước báo làm người.
-oOo-
Trong kinh nói có hai nhân duyên phát khởi chánh kiến. Đó là:

QUYỂN 34 • 365
-		Ngoại nhân duyên, như là được nghe pháp.
-		Nội nhân duyên, như là có chánh niệm.
Ví như cây cỏ do hạt giống làm nội chủng tử, nội nhân duyên. Thế nhưng nếu chẳng có đất, nước, phân bón, ánh sáng mặt trời v.v... làm ngoại nhân duyên, thì hạt giống chẳng có thể nảy mầm để trở thành cây, thành cỏ được. Chúng sanh cũng như vậy, dù có sẵn chánh niệm, nhưng nếu chẳng được các Bồ tát dạy dỗ thì cũng rất khó phát khởi đạo tâm.
Hỏi: Bồ tát làm thế nào để khiến chúng sanh ở trong 3 đường ác được giải thoát?
Đáp: Bồ tát thường niệm chúng sanh thọ khổ trong 3 đường ác, nên thường phóng đại quang minh, hóa thân vào tận các nơi này để thuyết pháp hóa độ chúng sanh. Nhờ năng lực tu hành của Bồ tát mà lửa ở địa ngục Hỏa Khanh bị dập tắt, và ở nơi đây chúng sanh được tâm thanh tịnh, được sanh làm trời, làm người. Lại cũng nhờ lực tu hành của Bồ tát mà các ngạ quỷ đói khát được ăn uống đầy đủ, các súc sanh được tùy ý ăn uống, xa lìa các nỗi sợ hãi.
Như vậy là nhờ Bồ tát giáo hóa, dạy dỗ, khai mở thiện tâm mà các chúng sanh ở trong 3 đường ác được giải thoát.
Hỏi: Trong các kinh đểu nói "Gieo nhân phước đức được sanh lên cõi trời Nay vì sao Bồ tát muốn khiến chúng sanh ở trong 3 đường ác được thân người, mà không muốn họ thọ các phước lạc ở cõi trời?
Đáp: Ở các cõi trời có quá nhiều lạc thú, nên rất khó tu giải thoát. Sanh làm thân người, tuy khổ nhiều vui ít, nhưng dễ tu hơn.

366 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát không muốn chúng sanh hưởng phước lạc cõi trời mà muốn họ sanh vào loài người.
-0O0-
KINH:
Muốn do năng lực tu hành của mình, khiến cho chúng sanh thành tựu được giới, định, huệ, giải thoát và giải thoát tri kiến, được các quả Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A- na-hàm, A-la-hán, dẫn đến được Vô Thượng Bồ Đề, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Trước đây đã nói về các đạo quả rồi. Vĩ sao nay còn nói nữa?
Đáp: Trước đây nói về pháp Thanh Văn nên chỉ nói đến
4		quả Thanh Văn là Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm và A-la-hán dẫn đến Niết bàn.
Nay rộng nói cả 3 thừa, gồm Thanh Văn thừa, Bích Chi Phật thừa và Bồ tát thừa cũng đều dẫn đến Vô Thượng Bồ Đề.
-oOo-
KINH:
Bồ tát Ma-ha-tát muốn có được các oai nghi như Phật, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Thế nào gọi là được các oai nghi như Phật?
Đáp: Phật có 4 oai nghi. Đó là:

QUYÊN 34 • 367
1)		Khi đứng, thân tợ như thân voi chúa. Khi đi, chân cách mặt đất 4 phân, dù chân không đạp đất, mà dấu chân vẫn hiện rõ trên mặt đất. Bước đi khoan thai, không mau cũng không chậm. Khi đi, thân chẳng có dao động. Mỗi lần dở chân hay dở tay đều đem lại sự an ổn cho chúng sanh.
2)		Khi ngồi kiết già, thân thẳng tắp. Khi nằm, thân nghiêng về bên phải, với hai đầu gối chồng lên nhau. Khi ữải tọa cụ (tấm trải để ngồi) và ngọa cụ (tấm trải để nằm) đều thận trọng trải ngay ngắn, chẳng có chênh lệch.
3)		Khi ăn, không đắm vị ngon, chẳng có phân biệt các thức ăn ngon dở, vì xem ngon và dở đều bình đẳng. Suốt thời gian thọ trai giữ im lặng, không nói năng.
4)		Khi nói ra lời, thì tiếng nói trong sáng, nhu hòa, khúc chiết. Nói đúng thời, đúng lúc.
-oOo-
KINH:
Muốn nhìn ngó tợ như voi chúa, phải tu tập Bát nhã Ba-ỉa-mật.
LUẬN:
Trong khi nhìn ngó, hoặc khi xoay chuyển thân hình, Phật lúc nào cũng oai nghiêm như voi chúa, hiển bày tướng của bậc đại nhân; thân tâm đều chuyên nhất.
Phật chỉ chuyển thân khi có đại sự nhân duyên. Thân Phật thường không dao động. Vì sao? Vì từ vô thỉ kiếp, Phật đã thường nhất tâm. Lại nữa, từ vô thỉ kiếp, Phật đã dứt trừ tâm kiêu mạn. Bởi vậy, nên đối với hết thảy chúng sanh, Phật đều bình đẳng hóa độ.

368 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Như trong kinh nói:
Tại thành Xá Bà Đề (thành Xá Vệ), Phật gặp một người gánh phân mà vẫn dùng tay xoa đầu người ấy, đem lời dạy dỗ, khiến người ấy sanh tín tâm, xin xuất gia theo Phật, và về sau tu hành được Đạo.
Bởi nhân duyên vậy, nên nói: “Bồ tát muốn nhìn ngó tợ như voi chúa, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
-0O0-
KINH:
Bồ tát Ma-ha-tát nguyện rằng: Khi ta đi, chân ta cách mặt đất 4 ngón tay, chẳng đạp lên đất, ta sẽ được vô lượng chư Thiên cõi Dục và cõi sắc, từ cõi tròi Tứ Thiên Vương đến cỗi trời Cứu Cánh Thiên, cung kính đi quanh ta để cùng ta đến dưới gốc Bồ Đề.
Bồ tát Ma-ha-tát lại nguyện rằng: Khi ta ngồi dưới gốc Bồ Đề, chư Thiên sẽ trải tòa cho ta.
Muốn được như vậy, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật. LUẬN:
Hỏi: Phật thường phóng đại quang minh. Như vậy vì sao vẫn còn có chúng sanh không cung kỉnh Phật?
Đáp: Những chúng sanh ấy, do bị vô minh che tâm, nên phạm rất nhiều tội lỗi, lại cho là Phật làm những điều tà hoặc, huyễn hóa mà chẳng biết Phật là bậc Sa môn có đại oai đức, bậc tối tôn, tối trọng. Ví như người mắc bệnh nan y thì dù có dùng đủ loại thuốc tốt, đủ mọi thức ăn uống bổ dưỡng, vẫn chẳng có lợi ích gì.

QUYÊN 34*369
Trái lại, hàng chư Thiên có thiên nhãn thấy Phật ngồi dưới gốc cây Bồ Đe, có đại lực phá sạch các kiết sử ma và các tự tại thiên ma, nên thường ủng hộ, thường cung kính củng dường Phật. Ví như khi Phật quyết tâm xuất gia tìm Đạo, thì chư Thiên đã dùng thần thông lực, khiến cho các thế nữ trong cung ngủ say. Lại nữa, khi Phật lên yên ngựa, thì chư Thiên nâng 4 chân ngựa đưa Phật vượt ra khỏi thành. Lại cũng chính chư Thiên đên bên hầu hạ Phật khi Phật tọa thiền dưới gốc Bồ Đề.
Hỏi: Vì sao loài người chẳng biết đến hầu hạ Phật, mà chư thiên lại biết?
Đáp: Phật tọa thiền trong rừng sâu, xa vắng, nên rất ít người lui tới được. Hơn nữa, người chẳng có được thiên nhãn nên chẳng thấy được Phật, chẳng biết được tâm Phậtệ
Hàng chư Thiên có thiên nhãn, có Thánh trí nên biết rõ Phật sắp thành đạo, dù lúc bấy giờ còn là một vị Bồ tát. Bồ tát tu nơi chốn vắng lặng mà chư Thiên lại thường lui tới các chốn ấy, nên có rất nhiều sự thuận lợi trong việc hầu hạ Phật.
Trong kinh có nêu trường hợp của 5 vị đạo sĩ nhóm ngài Kiều Trần Như, do thấy Phật rời bỏ lối tu khổ hạnh, mà sanh tâm không tin kính Phật.
Sau khi Phật thành Đạo, chư Thiên hoan hỷ cung kính, cúng dường, thỉnh Phật chuyển Pháp Luân, mà 5 vị này thấy Phật tò xa đi đến vẫn chưa biết đó là bậc Toàn Giác, nên giả vờ làm lơ, chẳng muốn tiếp Phật. Mãi đến khi thấy rõ than tướng oai nghiêm của Phật, và nghe Phật thuyết pháp mới chuyên tâm, xin theo Phật làm đệ tử.
Hỏi: Trong các kinh đều nói “Phật trải cỏ để ngồi dưới gốc cây Bồ Đe, mãi cho đến khi thành đạo Nay vì sao lại nói chư Thiên trải bảo tòa cho Phật ngồi?

370 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Đáp: Trong kinh Thanh văn nói trải cỏ, mà trong kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn thì nói chư Thiên dâng thiên y làm bảo tòa. Vì sao? Đây là do huệ đức nhiều hay ít mà chỗ thấy có sai khác nhau. Phàm phu dùng nhục nhãn thấy sắc thân của Phật, nên thấy Phật trải cỏ để ngồi tọa thiền dưới gốc cây Bồ Đề. Còn các bậc Thánh thấy được pháp thân của Phật, nên thấy chư Thiên lấy thiên y trải làm bảo tòa để Phật ngồi.
Hỏi: Vì sao nói chư thiên trải thiên y làm bảo tòa mà không nói Bồ tát trong khắp 10 phương, trải pháp tòa hầu Phật?
Đáp: Khi chưa thành Phật, thì Phật cũng chỉ là Bồ tát, cùng với chư Bồ tát bình đẳng. Khi thành Đạo rồi mói gọi là Phật.
Lại nữa, nếu nói có Bồ tát trải pháp tòa hầu Phật, thì hàng chư Thiên cũng chẳng thấy được. Vì sao? Vì hàng chư Thiên chẳng có thể biết được phước đức vô lậu của Bồ tát. Cũng như khi Phật hàng phục các thiên ma, được đạo trang nghiêm, thì chỉ có chư Bồ tát mói thấy được mà thôi.
Hỏi: Trong kinh có nói đến diệu tòa của Phật. Vì sao cũng chẳng nói đến?
Đáp: Có 2 cách thuyết Bát nhã Ba-la-mật. Đó là:
-		Vì hàng Thanh Văn và hàng chư Thiên mà nói.
-		Vì hàng Bồ tát thập trú mà nói.
Trong trường hợp thứ hai mới nói đến Bồ tát trải pháp tòa hầu Phật ngồi. Hàng chư Thiên chẳng thể thấy biết được việc làm của chư đại Bồ tát, nên không nói ra nơi đây.
-oOo-

QUYỂN 34 • 371
KINH:
Bồ tát Ma-ha-tát lại nguyện rằng: Khỉ ta được Vô Thượng Bồ Đề, các chỗ ta đi, đứng, nằm, ngồi đều trở thành kim cang.
Muốn được như vậy, phải tu tập Bát nhã Ba-ỉa-mật. LUẬN:
Hỏi: Vì sao các chỗ đi, đứng, nằm, ngồi của đức Phật đểu trở thành đất kim cang*)?
Đáp: Khi Bồ tát đến dưới gốc Bồ Đề, trải pháp tòa, vào được đạo Vô Thượng là đã vào được nơi Thật Tướng pháp. Đã vào được thật tướng pháp rồi thì chẳng còn ở nơi đất nghiệp của chúng sanh nữa. Lúc bấy giờ Bồ tát đã được thật trí huệ, nên chỗ ngồi của Bồ tát liền biến thành đất kim cang (kim cang địa). Vì sao? Vì đất kim cang thông với vừng kim cang (kim cang luân). Vừng kim cang lại thông với thực tế kim cang (kim cang tế). Ở nơi đây hiện ra một đóa hoa sen, có đài sen ở noi đất kim cang, dùng làm pháp tòa cho Phật, là noi Phật tọa đạo tràng (đạo tràng tọa xứ).
Bởi vậy nên khi đã thành đạo rồi thì các chỗ đi, đứng, nằm, ngồi của Phật đều là kim cang cả.
Hỏi: Đất kim cang từ nơi đất nghiệp của chúng sanh mà
*. Kim cang là một loại đá quý, thường được gọi là hạt xoàn, rất cứng, rất kiên cố. Kim cang có thể phá hoại được các chất khác, mà ngược lại chẳng chất nào phá hoại được kim cang.
Dùng kim cang làm dụ bao hàm 4 nghĩa sau đây:
-		Kiên cố, chẳng có sức nào phá nổi.
-		Quý báu, rất khó kiếm.
-		Có sức phá được mọi vật.
-		Tinh khiết, trong sáng.

372 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
hư ngụy tạo thành. Như vậy làm sao đất ấy có thể trở thành tòa kim cang của Phật được?
Đáp: Kim cang ở nơi quả đất do duyên nghiệp của chúng sanh mà hư ngụy tạo ra, nhưng loại đá quý này rất cứng, rất kiên cố, khó có thể phá được.
Còn đất kim cang (Kim Cang địa) của Phật được bao bọc bởi vừng nước (thủy luân), thường có các Long Vương giữ gìn làm bảo vật để cúng dường Phật.
Do vậy, mặc dù lấy kim cang làm dụ, chẳng thể đem kim cang của thế gian so sánh với đất kim cang của Phật được.
Tâm Phật trải qua vô lượng kiếp, đã kiên cố, chẳng gì lay chuyển được. Bởi vậy dù Phật thị hiện sanh ở cõi Ta Bà ô trược, mà đối với Phật, cõi này cũng trở thành đất kim cang.
Lại nữa, đối với trí huệ Phật, thì 4 Đại cũng như hư không, đều là thanh tịnh bình đẳng. Bởi vậy nên bất cứ nơi nào trên cõi Ta Bà nảy cũng đều là đất kim cang cả.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát nguyện: Ngay trong ngày xuất gia liền được đạo Vô Thượng Bồ Đề, ngay trong ngày thành đạo Vô Thượng Bồ Đề liền chuyển pháp luân, ngay khi chuyển pháp luân liền làm cho vô lượng chúng sanh xa lìa trần cấu, được pháp nhãn thanh tịnh, vô lượng chúng sanh được vô lậu giải thoát, vào được bất thối chuyển địa, được Vô Thượng Bồ Đề. Muốn được như vậy, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.

QUYÈN 34 • 373
LUẬN:
Bồ tát thị hiện làm thân người, vào trong đời ác 5 trược, chung sống với phàm phu để giáo hóa họ, khiến họ xa lìa được các tà kiến mê lầm. Đây là việc rất khó làm. Ví như Phật Thích Ca Mưu Ni khi còn là Bồ tát, đã tu khổ hạnh trong 6 năm dài. Bồ tát thấy lối tu khổ hạnh chẳng có thể đưa đến giải thoát, nên đã nguyện đến dưới gốc cây Bồ Đe để tọa thiền, và chứng thành đạo quả. Đây là việc rất khó làm.
Có Bồ tát xuất gia trong đời thuần thiện, như Bồ tát Đại Thông Huệ, ngồi kiết già trải qua 10 kiếp cầu Phật Đạo mới được thành Phật.
Lại có Bồ tát như Bồ tát Nhiên Đăng, sau khi thành Phật đã trải qua 12 năm phóng quang minh mà chẳng có ai cầu đạo nên chẳng nói pháp.
Lại có Bồ tát như Bồ tát Phiến Đà, thành Phật rồi mà chẳng có chúng sanh thọ hóa, phải lưu lại hóa thân ữong một kiếp nữa để độ sanh rồi mói diệt độ.
Lại có Bồ tát như Bồ tát Thích Ca Mưu Ni, khi thành Phật liền có chư Thiên thỉnh chuyển pháp luân. Trong lần chuyển pháp luân đầu tiên có 5 đạo sĩ nhóm ngài Kiều Trần Như được sơ quả và 8 vạn chư Thiên được pháp nhãn thanh tịnh.
-oOo-
Có Bồ tát nguyện khi thành Phật, sẽ độ vô lượng chúng sanh. Lại có Bồ tát nguyện khi thành Phật, sẽ độ số chúng sanh có hạn lượng.
Lại có Bồ tát nguyện khi thành Phật, sẽ khiến vô lượng

374 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
chúng sanh chẳng còn thọ các tâm hữu lậu, được giải thoát, được đạo Vô Thượng Bồ Đề.
Hỏi: Het thảy các đức Phật đều có đại thần lực, có vô lượng công đức, độ vô lượng chúng sanh. Hết thảy các đức Phật đều bình đẳng. Như vậy vì sao nói “Các Bồ tát phát thệ nguyện khác nhau ”?
Đáp: Mỗi đức Phật có thể biến vô số thân để độ chúng sanh. Thế nhưng căn cơ của chúng sanh ở các thế giới có khác nhau, nên thệ nguyện của các Bồ tát trước khi thành Phật cũng khác nhau.
Ví như đức Phật Thích Ca Mưu Ni khi còn là Bồ tát, đã tu 6 năm khổ hạnh mới tự tìm ra con đường giải thoát, mới thành Đạo Vô Thượng. Lại khi chuyển pháp lần đầu chưa có người được quả vị A-la-hán, chưa có người vào được Bồ tát đạo.
Dù các đức Phật đều có đại thần lực, có vô lượng công đức, đều là bình đẳng như nhau, nhưng khi còn là Bồ tát, mỗi vị đều có những nguyện lực riêng khác.
-0O0-
KINH:
Bồ tát Ma-ha-tát lại nguyện rằng: Khi ta thành Phật, trong Tăng số của ta sẽ có vô lượng Thanh Văn Tăng, và tất cả các vị Tăng này sau khi nghe xong một thời pháp liền được quả A-la-hán. Muốn được như vậy, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mậtễ
LUÂN:
Các Bồ tát khi được đạo Vô Thượng Bồ Đe đều có hàng

QUYÊN 34 • 375
Thanh Văn trong Tăng số của mình. Thế nhưng Tăng số của mồi vị Phật mỗi khác. Ví như:
-		Đức Phật Thích Ca có 1.250 vị Tỷ-kheo.
-		Đức Phật Di Lặc có 3 hội Long Hoa. Ở hội thứ nhất có 99 ức vị Tăng, ở hội thứ hai có 96 ức vị Tăng, ở hội thứ 3 có 93 ức vị Tăng.
Lại ví như đức Phật Thích Ca Mưu Ni, khi chuyển pháp luân lân đâu, có 5 vị đệ tử đầu tiên nghe pháp, chứng được sơ quả Tu-đà-hoàn. về sau các vị này mới chứng được quả A-la-hán. Các đại đệ tử khác của Phật lần đầu tiên nghe pháp cũng chỉ chứng được sơ quả, ví như ngài Xá Lợi Phất, lần đầu tiên nghe pháp liền chứng được sơ quả Tu-đà-hoàn. Rồi 15 ngày sau mói chứng được quả A-la-hán. Lại ví như ngài Ma Ha Ca Diếp, lần đầu tiên nghe pháp, liền chứng được sơ quả Tu-đà-hoàn, rôi 8 ngày sau mới chứng được A-la-hán. Còn như ngài A Nan, lần đầu tiên nghe pháp, liền chứng sơ quả Tu-đà- hoàn. Thê nhưng trải qua 15 năm thân cận hầu hạ bên Phật mà vẫn chẳng chứng được quả A-la-hán. Mãi đến sau khi Phật nhập Niết bàn rồi, ngài A Nan mới chứng được A-la-hán.
Các trường hợp nêu trên đây cho thấy rằng lời nguyện của mỗi vị Bồ tát tùy tâm của chúng sanh mà có sai khác vậy.
Bởi nhân duyên vậy, nên có nhiều vị Bồ tát phát nguyện: khi được thành Phật sẽ có vô lượng Thanh Văn trong Tăng số của mình, và một lần thuyết pháp tất cả vị Tăng nay liền được quả A-la-hán.
KINH:
Bồ tát Ma-ha-tát lại nguyện rằng: Khi ta thành Phật, trong Tăng số của ta sẽ có vô lượng Bồ tát Tăng, và tất cả các vị Tăng này, sau khi nghe một thời pháp liền được

376 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
bất thối chuyển, được thọ mạng vô lượng, được quang minh vô lượng.
Muốn được như vậy, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật. LUẬN:
Thọ mạng của các đức Phật có ngắn có dài, không đồng đều nhau. Ví như:
-		Đức Phật Tỳ Bà Thi thọ mạng 8 vạn 4 ngàn tuổi.
-		Đức Phật Câu Na Hàm Mưu Ni thọ mạng 3 vạn tuổi
-		Đức Phật Ca Diếp thọ mạng 2 vạn tuổi.
-		Đức Phật Thích Ca Mưu Ni thọ mạng gần 100 tuổi
-		Đức Phật Di Lặc thọ mạng 8 vạn 4 ngàn tuổi v.v...
Thân quang minh của các đức Phật cũng có khác nhau. Ví như:
-		Đức Phật Thích Ca Mưu Ni có thân quang minh 1 trượng.
-		Đức Phật Di Lặc có thân quang minh 10 dặm. v.v...
-oOo-
Thọ mạng và quang minh của các đức Phật sai khác nhau. Thế nhưng phải hiểu theo 2 nghĩa:
-		Nghĩa ẩn mật.
-		Nghĩa hiển bày.
Nghĩa ẩn mật là chân thật nghĩa, còn nghĩa hiển bày là tùy thuận chúng sanh mà được thiết lập ra vậy.

QUYỂN 34 »377
Theo nghĩa ẩn mật thì thọ mạng và quang minh của chư Phật đều là vô lượng. Thế nhưng do chúng sanh do trí huệ có hậh lượng, nên chỉ hiểu theo nghĩa hiển bày, thấy thọ mạng và quầng minh của chư Phật đều có hạn lượng.
Ví như trường hợp đức Phật Thích Ca Mưu Ni, chẳng phải chỉ có thọ mạng gần 100 năm mà thôi đâu. Do công đức tu hành của Phật trong vô lượng kiếp, nên thọ mạng của Phật cũng là vô lượng vô biên. Lại ví như Phật Bạc Già Phạm do đòi trước cứu sống dân một làng mà liền được vô lượng A-tăng-kỳ thọ mạng.
Lại nữa, thọ mạng của Phạm Thiên Vương còn kéo dài trong nhiều kiếp, khiến vị trời này khởi sanh tà kiến, tự cho mình là thường trụ. Như vậy, làm sao đức Phật Thích Ca Mưu Ni đã có vô lượng kiếp tu hành, đã độ thoát vô lượng chúng sanh mà thọ mạng lại bị hạn chế trong khoảng thời gian 100 năm thôi.
Nên biết chư Phật trong vô lượng kiếp, chẳng hề sát sanh, thường trú trong Thật Tướng pháp, có đầy đủ trí huệ Bát nhã Ba-la-mật, có vô lượng công đức độ sanh, nên đều là vô lượng thọ, vô lượng quang. Trong hết thảy thân, thân Phật là bậc nhất, trong hết thảy tâm, tâm Phật là bậc nhất. Bởi vậy, nên trong hết thảy thọ mạng, thọ mạng của chư Phật cũng là bậc nhất, và trong hết thảy quang minh, quang minh của chư Phật cũng là bậc nhất.
Hỏi: Phật có nhân duyên trường thọ. Như vậy vì sao Phật lại sanh vào đời ác 5 trược, và thọ mạng ngắn ngủi như vậy?
Đáp: Ở cõi Diêm Phù Đề nầy, thọ mạng của chúng sanh ngắn ngủiệ Phật đã thị hiện sanh thân ở cõi này thì cũng tùy thuận thọ mạng như người ở cõi này vậy. Ở các cõi thọ mạng

378 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
của chúng sanh lâu dài hơn, thì thọ mạng của Phật cũng lâu dài như vậy.
Hỏi: Nếu Bồ tát ở cõi Diêm Phù Đe xuất gia thành Phật là thật, thì ở các cõi khác, chủng sanh thấy Phật thuyết pháp độ sanh có phải là thật không?
Đáp: Chúng sanh ở cõi Diêm Phù Đề thấy Bồ tát xuất gia thành Phật là thật, thì ở các cõi khác, Phật và Bồ tát thị hiện thuyết pháp độ sanh cũng là thật. Vì sao? Ví nếu chúng sanh ở các cõi ấy chẳng có thấy Phật là thật, thì sẽ sanh tâm kiêu mạn mà chẳng chịu sự giáo hóa của Phật.
Bởi vậy nên các đức Phật ở các cõi khác đều là thật cả.
-0O0-
Trong kinh Thù Lăng Nghiêm Phật dạy: “Các Hóa Phật kia cũng đều là thân ta. Cho nên, phải biết Phật thọ mạng để độ chúng sanh có ngắn có dài, sai khác nhau là tày theo Phật sự vậy”.
Ví như khi Phật thấy chỉ cần thọ mạng 100 năm là đủ, thì Phật chỉ thọ mạng trong thời gian 100 năm mà thôi. Dần đến thọ mạng trong 1 ngày cũng có thể đủ, miễn sao viên thành được Phật sự vậy.
-oOo-
Trong kinh cũng có chép mẫu chuyện về ngài A Nan khởi tâm nghi, nghĩ rằng: “Phật Nhiên Đăng, Phật Tỳ Bà Thi ra đời vào thời tâm chúng sanh thuần thục, lại thọ mạng lâu dài mói có thể làm đầy đủ các Phật sự, còn Phật Thích Ca Mưu Ni ra đời vào thời ác, lại thọ mạng ngắn ngủi thì làm sao viên

QUYÊN 34 • 379
thành được Phật sự?”
Phật thấy chỗ nghi của ngài A Nan, liền nhập tam muội, từ thân biến hóa ra vô lượng Phật và vô lượng quang minh, đê ngài A Nan thấy rõ các nhân duyên làm Phật sự. Sau khi xuất định, Phật hỏi ngài A Nan rằng: “Này A Nan! Ngươi có thây, có nghe gì chăng?”
Ngài A Nan thưa: “Bạch Thế Tôn! Nương theo oai thần của Phật con có thấy, có nghe tất cả”.
Phật dạy: “Nếu Phật có thần lực như vậy thì có thể làm rốt ráo các Phật sự không?”
Ngài A Nan thưa: “Bạch Thế Tôn! Phật chỉ dùng thần lực trong một buổi mà các Phật sự đều đã được rốt ráo cả” (Xem thêm ở quyển 21 - phẩm thứ nhất - mục: 8 niệm)
-oOo-
KINH:
Bồ tát Ma-ha-tát lại nguyện rằng: khi ta thành Phật, trong thế giới của ta chẳng có 3 đường ác, chẳng có danh từ ba độc tham, sân, si và hết thảy chúng sanh đều thành tựu chánh trí huệ, đều được đầy đủ 6 pháp Ba-la-mậtề
Muốn được như vậy, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật. LUẬN:
Hỏi: Neu Bồ tát nguyện chẳng cỏ 3 đường ác trong thế giới của mình, thì vì sao Phật lại sanh vào đời ác 5 trược?
Đáp: Các cảnh giới đều khác nhau. Có cảnh giới thanh tịnh, có cảnh giới uế tnrợc.

380 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Ví như, có cảnh giới nơi đó chúng sanh đã hoàn toàn ly dục, đã hoàn toàn thanh tịnh, chẳng có 3 độc tham, sân, si. Trái lại có những cảnh giới như cõi Dục, cõi sắc và cõi Vô sắc, mà chúng sanh còn có ái nhiễm vô minh, còn có ba độc tham sân, si.
Bởi vậy nên Bồ tát nguyện khi ta thành Phật, chúng sanh ở thế giới của ta sẽ được đầy đủ các thiện căn, tận trừ ba độc.
Hỏi: Ở các cảnh giới chảng còn có ba độc, thì Phật ra đời để làm gì?
Đáp: Có thế giới tuy chẳng còn có ba độc nữa, nhưng chúng sanh ở nơi đó vẫn còn tâm phân biệt, còn thấy có thiện pháp, có bất thiện pháp, còn thấy có giải thoát, có triền phược. Lại cũng có những thế giới, nơi đó chúng sanh xem các pháp đều bình đẳng, chẳng còn khởi các hý luận, thường trú trong tịch diệt tướng.
Bởi vậy, nên Bồ tát nguyện: Khi ta thành Phật, chúng sanh ở thế giới của ta chẳng còn ba độc, vì biết rõ thật tướng của ba độc tức là tướng Niết bàn, là vô tướng.
Hỏi: Chủng sanh ở các cõi này đều đã có trí huệ. Như vậy, cỏn cầu trí huệ làm gì nữa?
Đáp: Tuy đã có tí huệ, nhưng cũng chỉ là trí huệ hữu lậu, trí huệ thế gian, vì còn chấp có tội, có phước, có ác, có thiện v.v...
Nay nói về trí huệ vô lậu, tức là trí huệ căn bản (căn bản trí), nên Bồ tát mới phát nguyện: Khi ta thành Phật, chúng sanh trong thế giới của ta chẳng còn ba độc tham, sân, si.
Lại nữa, tham dục có sâu dày, có cạn mỏng. Sân nhuế, ngu si cũng đều như vậy cả. Neu 3 độc quá sây dày, thí đó là tà tham, tà sân, tà si.

QUYẺN 34 • 381
Nếu chúng sanh nào có 3 độc quá sâu dày, thì rất khó hóa độ. Trái lại những chứng sanh có 3 độc cạn mỏng, rất dễ hóa độ.
KINH:
Bồ tát Ma-ha-tát lại nguyện rằng: Khi ta thành Phật và sau khi ta nhập Niết bàn, chánh pháp chẳng có diệt, dẫn đến chẳng có danh từ diệt tận. Muốn được như vậy, phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Phật là vị Pháp Vương mà còn diệt độ. Như vậy làm sao có thế nói “chánhpháp chẳng có thời tận diệt” được?
Đáp: Bồ tát có nguyện lực rất thâm hậu, nguyện pháp Phật vẫn thường trú chẳng bao giờ tận diệt, tiếp nối lưu truyền mãi mãi, chẳng ngừng dứt. Ví như mặt trời lặn rồi lại mọc, tương tục mãi chẳng có dừng nghỉ vậy.
Lại nữa, Bồ tát nguyện dạy chúng sanh thấy rõ thật tướng pháp là bất sanh bất diệt, bất đoạn, bất thường..., là vô sở hữu, cũng tức là tướng Niết bàn vậy.
Hỏi: Tướng pháp đã là như vậy thì tưởng của hết thảy Phật pháp cũng đều là như vậy cả hay sao?
Đáp: Het thảy các pháp đều là như vậy cả. Thật tướng của hết thảy pháp là bất sanh, bất diệt, bất đoạn, bất thường... nếu vì ức tưởng phân biệt mà chấp có các pháp thì chẳng sao có thể vào được nơi thật tướng các pháp. Vì sao? Vì như vậy là có đối đãi, là có sanh diệt, có đoạn thường...
Bồ tát tu Bát nhã Ba-la-mật, được vô ngại trí, được đầy đủ các công đức nên bản nguyện của Bồ tát chẳng bao giờ cùng tận vậy.

382 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
KINH:
Bồ tát Ma-ha-tát lại nguyện rằng: Khi ta thành Phật, chúng sanh trong hằng sa thế giới khắp cả 10 phương, nếu nghe được danh hiệu của ta, liền được Vô Thượng Bồ Đề.
Muốn được như vậy, phải tu tập Bát nhã Ba-Ia-mật.
Này Xá Lọi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát muốn được đầy đủ các công đức trên đây, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Hỏi: Khi Phật còn tại thế, còn thuyết pháp mà vẫn có người như Bồ Đe Đạt Đa... bị đọa. Như vậy vì sao nói chúng sanh ở cách xa Bồ tát chỉ nghe danh Bồ tát mà liền được Vô Thượng Bồ Đe?
Đáp: Như trên đây đã nói, Phật có hai thân. Đó là:
-		Pháp tánh thân.
-		Hóa thân.
Pháp tánh thân là thường còn. Người lợi căn thượng trí, chỉ nghe danh Phật tức thời được Đạo.
Phật vì muốn hóa độ chúng sanh, mà hóa hiện thân người sống ở cõi Ta Bà này. Tuy sống vào thời có Phật, được thấy Phật, được nghe đến danh Phật, được nghe Phật thuyết pháp, mà có người vì duyên nghiệp quá nặng nề vẫn chẳng được độ, dẫn đến phải đọa vào địa ngục. Trong lúc đó lại có người chỉ được nghe đến danh Phật, chỉ một lần thấy Phật, mà liền được độ.
Pháp tánh thân của Phật trong vô lượng A-tăng-kỳ kiếp đã chứa nhóm vô lượng thiện công đức trí huệ. Phật là đấng Pháp Vương, nên chư Bồ tát chư Thánh Hiền cũng như chư

QUYỂN 34 • 383
Thiên đều muốn được thấy Phật. Ví như người đời muốn được thấy ngọc Như Ý Bảo Châu hòng được thỏa mãn các điêu mong câu. Lại ví như người đang bị bệnh nặng mà thấy được cây thuốc Hỷ Kiến, thì liền được lành bệnh.
Cũng như vậy, những chúng sanh nào chưa đủ thiện duyên thì thấy được thân Phật, nghe được danh hiệu Phật, là liền thành tựu được các nguyện.
Lại nữa, người niệm danh hiệu Phạm Thiên Vương còn được vơi niềm sợ hãi, người niệm danh hiệu Bồ tát Quán Thế Âm còn thoát khỏi các ách nạn. Bởi vậy nên người niệm pháp tánh thân Phật, chắc chắn sẽ được Phật độ.
Hỏi: Vì sao đức Phật Thích Ca Mưu Ni đã xuất thế, mà còn vẫn có người phạm 5 tội phản nghịch, vẫn còn có nạn đói khát, trộm cướp?
Đáp: Đức Phật Thích Ca Mưu Ni vốn có thệ nguyện thị hiện sanh thân vào đòi 5 ác trược, dùng đạo pháp để độ chúng sanh. Tuy nhiên có nhiều chúng sanh do phước đức mỏng, do tội lỗi quá sâu dày nên chẳng nghe được pháp thanh tịnh, chẳng thấy được pháp Niết bàn. Thậm chí có chúng sanh còn sanh tâm phỉ báng Phật như trường hợp ông Đe Bà Đạt Đa.
Dù chúng sanh có tin hay không tin, Niết bàn vẫn thường trú, vẫn thanh tịnh.
-oOo-
Trong kinh có kể mẫu chuyện sau đây về ông Đề Bà Đạt Đa:
Ông Đề Bà Đạt Đa thấy Phật có tướng Thiên Bức Luân(**)
**. Tướng Thiên Bức Luân là một trong 32 tướng tốt của Phật. Dưới hai

384 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
dưới hai lòng bàn chân, nên đã lấy hai tấm thiếc cắt theo hình dạng luân tướng áp sát vào chân, rồi lấy lửa đốt, khiến chân ông bị phỏng nặng. Ông đau nhức vô cùng, rên la thảm thiết. Ngài A Nan thấy vậy cũng khóc theo, rồi đến bạch với Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Anh con bị phỏng nặng, sắp chết rồi. Nguyện xin Phật cứu vớt cho”.
Phật lấy tay sờ lên chân ông Đe bà Đạt Đa và nói rằng:
“Ta xem La Hầu La cùng Đề Bà Đạt Đa bình đẳng, chẳng có phân biệt”.
Ngay lúc ấy vết phỏng trên chân ông Đe Bà Đạt Đa liền lành dứt. Ông Đề Bà Đạt Đa nắm tay Phật xem, biết rõ là chính tay Phật đã chữa lành vết phỏng cho ông. Thế rồi chẳng một lời cảm ơn Phật, ông lặng lẽ đi lấy thuốc bôi lên chân, xem như chẳng phải Phật đã chữa lành chân ông vậy.
Phật bảo ngài A Nan: “Này A Nan! Đề Bà Đạt Đa như vậy, làm sao ta có thể độ được?”.
-0O0-
Mau chuyện nêu trên đây cho thấy những người như ông Đề Bà Đạt Đa chẳng có thể độ được.
Trái lại, những người có thiện duyên, chỉ nghe đến danh hiệu của Phật, đã có thể được độ. Như lời Phật dạy: “Có người chỉ nghe danh hiệu của ta mà được độ”.
Lòi Phật dạy mang ý nghĩa “sự nghe danh hiệu Phật duyên khởi cho sự tu học, dẫn đến thành tựu đạo quả” vậy.
lòng bàn chân của Phật có hiện ra hai hình bánh xe (xa luân). Nơi mỗi hình bánh xe lại có hiện ra cả ngàn xoáy tròn tợ như cả ngàn cây căm xe vậy.

QUYÉN 34 • 385
Ví như có vị Phạm Chí kết tóc, vì nghe danh hiệu Phật mà sanh tâm vui mừng, tìm đến chỗ Phật để xin được nghe pháp. Do vậy mà vê sau ông chứng được quả vị A-la-hán.
Trước đây cũng có nói nhiều trường hợp được độ như:
-		Có người nghe danh hiệu Phật mà được độ.
-		Có người nghe Phật thuyét pháp mà được độ.
-		Có người ngửi được diệu hương của Phật mà được độ.
-		Có người ăn thức ăn dư của Phật mà được độ.
-		Có người niệm Phật mà được độ.
v.v...
Hỏi: Trong kinh chỉ nói: ,ẻNghe danh hiệu Phật mà được độ Như vậy vì sao lại nói ‘‘Nghe danh hiệu Phật rồi tu hành mà được độ ”?
Đáp: Trong kinh nói: Tu tò tâm là đã tu đầy đủ 7 giác chi, tu tò tâm tam muội là đã có độ chúng sanh rồi”.
Như vậy do nghe danh hiệu Phật mà khởi tu tò tâm và tu từ tâm Tam muội là đã tự độ và độ tha rồi vậy.
Lại nữa, “tức thời” nêu trong kinh phải được hiểu theo 2 nghĩa:
-		Ngay khi vừa nghe danh hiệu Phật là liền được độ.
-		Ngay khi vừa nghe danh hiệu Phật là liền phát khởi tín tâm thanh tịnh. Từ đó lần lần tu tập mà được độ.
Chỉ những chúng sanh phước đức sâu dày, phiền não cạn mỏng, mới có thể liền nghe là liền nương theo oai lực của Phật mà được độ. Ví như quả đã chín mùi, thì chỉ cần rung nhẹ cây cũng đủ đê làm cho quả rụng và rơi xuống đất vậy.

386 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Hỏi: Ở các nơi không có Phật, thì làm sao chủng sanh cỏ thể nghe được danh Phật, nghe được pháp Phật?
Đáp: Phật thuyết diệu pháp để độ chúng sanh. Chư vị Bồ tát phát đại nguyện đến tận những nơi không có Phật, xưng tán danh Phật, hoằng dương pháp Phật. Ví như Bồ tát Đà Bà Luân, nghe lời chỉ dẫn của chư Thiên phát ra trong hư không, mà chẳng ngại gian khổ đi tìm Bồ tát Đàm Vô Yết để được học Bát nhã Ba-la-mật.
Lại có Bồ tát hiện ra trong mộng để dẫn dắt chúng sanh đến các chỗ có Phật pháp.
Phải nên biết chư Phật có vô lượng oai đức chẳng thể nghĩ bàn, tự nói pháp hoặc truyền pháp qua trung gian của chư vị Bồ tát để độ thoát hết thảy cúng sanh.
Hỏi: Bồ tát phải tu hết thảy các công đức, phải hòa hợp cả 6 pháp Ba-ỉa-mật mới được Vô Thượng Bồ Đe. Như vậy vì sao chỉ nói đến Bát nhã Ba-la-mật mà thôi?
Đáp: Kinh Bát Nhã Ba-la-mật thậm thâm vi diệu, nên ờ phẩm nào Phật cũng nói đến Bát nhã Ba-la-mật cả. Vì sao? Vì Bát nhã Ba-la-mật là mẹ của chư Phật, từ nơi Bát nhã Ba- la-mật xuất sanh ra các đức Phật.
Lại nữa, tu Ban Châu Tam Muội tuy nhiếp được loạn tâm, dẫn sanh trí huệ nhưng chẳng thể quán được thật tướng các pháp. Còn Bát nhã Ba-la-mật khắp quán thật tướng các pháp, chẳng có sự việc gì mà chẳng rõ, chẳng có sự việc gì mà chẳng thành tựu được. Bởi vậy nên nói “Bát nhã Ba-la-mật là mẹ của chư Phật”.
Phải tu tập đầy đủ cả 6 Ba-la-mật, phải hòa hợp công đức của 6 Ba-la-mật mới được đầy đủ các nguyện. Nhưng nay Phật dạy phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật. Vì sao? Vì có Bát

QUYÊN 34 • 387
nhã Ba-la-mật thì 5 độ kia mới thành Ba-la-mật được, thì các nguyện mới viên mãn được vậy.
Phật dạy phải tu tập Bát Nhã Ba-la-mật, mới thành tựu được đầy đủ Phật Đạo, khiến hạt giống Phật được nối luôn, tương tục chẳng cùng tận.
Bồ tát hành Bát nhã Ba-la-mật khắp quán các pháp đều KHONG mà chẳng trụ chấp nơi KHÔNG, nên được vô ngại dùng đại bi làm lực phương tiện để viên thành các công đức.
Do nhân duyên tu tịnh nghiệp nên chẳng có sự việc gì mà Bồ tát chẳng được như nguyện.
Lại nữa, do tu tập Bát nhã Ba-la-mật mà Bồ tát được Vô ngại trí, nên thành tựu viên mãn hết thảy các nguyện vậy.
-oOo-
Như trước đây đã nói: Nếu chẳng có Bát nhã Ba-la-mật soi sáng thì 5 độ kia chẳng có thể được gọi là Ba-la-mật. Ví như người có đôi mắt sáng mới biết được đường đi, chim có đôi cánh mới có thể bay xa được. Tất cả 5 Ba-la-mật kia phải được Bát nhã Ba-la-mật dẫn đạo mới có thể thành tựu được đại công đức.
Bởi nhân duyên vậy, nên nói “Bồ tát muốn được đầy đủ các công đức, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật”.
(Hết quyển 34)

LUẠN ĐẠI TRÍ Độ
•		• •
Quyển 35

Phẩm Thứ Hai

Phụng Bát
(Dâng Bát)
KINH:
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát hành Bát nhã Ba-la-mật, thành tựu các công đức như đã nêu trên đây, thì bốn vị Thiên Vương đều hoan hỷ, và nghĩ rằng chúng ta phải đem bốn cái bát cúng dường Bồ tát, như trước đây chúng ta đã cúng dường Phật.
LUẬN:
Hỏi: Ở phẩm trước đã nói đầy đủ về Bát nhã Ba-la-mật rồi. Nay còn nói thêm làm gì nữa?
Đáp: Trước đây chỉ mới tán thán Bát nhã Ba-la-mật, mà chưa nói đầy đủ về sự. Nay nói về hành giả phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật, phải thành tựu đầy đủ các công đức, thì mới được 4 vị Thiên Vương cúng dường bát.
Lại nữa, Phật muốn chư Bồ tát thành tựu đầy đủ các hạnh nguyện, nên mới nói về các quả báo chẳng bao giờ mất.
Các quả báo ấy là:
-		Thành Phật, độ chúng sanh.
-		Chưa thành Phật cũng hưởng các phước báo ở thế gian, được chúng sanh cung kính, cúng dường, có đày đủ các phước lạc v.v...

392» LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Trong phẩm này Phật muốn nêu các quả báo thế gian nhằm khai thị cho chúng sanh được rõ, nên mới nói về mặt sự của các công đức.
Người thế gian muốn thành tựu sự nghiệp, thường mưu tính suy lường, nên tâm thường bị não loạn. Còn Bồ tát thì chẳng phải như vậy. Vì sao? Vì Bồ tát ở nơi nội tâm cũng như ở nơi ngoại cảnh đều tự tại vô ngại.
Bởi nhân duyên vậy, nên Phật mói nói ra phẩm kinh này.
Hỏi: Vì sao thay Bồ tát tăng ích 6 pháp Ba-la-mật, mà hàng chư Thiên lại hoan hỷ vui mừng?
Đáp: Vì thấy Bồ tát tu tập 10 thiện đạo, 4 thiền, 4 vô lượng tâm..tu tập 6 pháp Ba-la-mật như vậy, sẽ dẫn sanh các công đức như chư Phật.
Do nhân duyên có Bồ tát ra đời, mà số chư Thiên càng lâu càng thêm tăng trường, số A-tu-la càng lâu càng bị giảm sút. Trái lại nếu chẳng có Bồ tát ra đời, thì số chư Thiên càng lâu càng bị giảm sút, số A-tu-la càng lâu càng thêm tăng trưởng, khiến cho giống tạp phước, không thanh tịnh, càng lâu càng thêm lớn mạnh.
Chư Phật và chư đại Bồ tát, vì đại sự nhân duyên mà ra đời nhằm đoạn nghi cho chúng sanh.
-oOo-
Trong kinh có ghi mẫu chuyện sau đây:
Xưa có vị Trời Đế Thích, gần đến thời mạng chung, sanh tâm sợ hãi, muốn cầu được Phật cứu độ mà chẳng biết Phật ở đâu cả.

QUYỂN 35 • 393
Vị Đế Thích ấy dùng thiên nhãn thấy có một vị đạo sĩ tu trong rừng vắng, thanh tịnh, bèn tìm đến cúng dường, nhưng chẳng sao đoạn được lưới nghi nơi mình.
Lúc bấy giờ có một vị Trời khác mách rằng: Hiện có vua Thi Tỳ là một vị đại Bồ tát tu bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tình tấn, thiền định, trí huệ đày đủ, chẳng bao lâu nữa sẽ thành Phật.
Vị Đế Thích nghe như vậy mà vẫn chẳng tin, vì nghĩ rằng: người tu như trứng cá, bông xoài, phát tâm rất nhiều mà thành tựu đạo quả thì chẳng có được bao nhiêu.
Nghĩ như vậy rồi, vị Đe Thích bảo vị Trời kia biến thành chim bồ câu, rồi tự mình biến thành chim ưng nhằm thử lòng vua Thi Tỳ. Chim ưng đuổi bắt chim bồ câu khiến chim bồ câu sợ hãi, run rẩy, bay thẳng vào nách nhà vua để ẩn trốn. Chim ưng giận dữ đòi nhà vua phải trả lại con mồi cho mình, bằng không phải trả lại một số thịt tươi nóng tương đương.
Trước sự đòi hỏi của chim ưng, nhà vua lấy dao tự lóc thịt của mình trao cho chim ưng, để đổi lấy mạng sống của chim bồ câu nhỏ bé.
Vị Đế Thích thấy rõ đại tâm của Bồ tát, hết sức vui mừng, hiện lại nguyên hình, dùng hoa trời cúng dường Bồ tát. Lúc bấy giờ mặt đất dấy lên sáu điệu chấn động.
(Xem đầy đủ mẫu chuyện này ở quyển 4 ở bộ luận nầy).
-oOo-
Hàng phàm phu ít có trí huệ, mải miết lăn lóc theo cuộc sống hằng ngày mà còn vui mừng khi nghe nói có Bồ tát tăng ích 6 pháp Ba-la-mật, không còn bao lâu nữa sẽ thành Phật, huống nữa là chư Thiên có thiên nhãn mà chẳng có sanh tâm hoan hỷ vui mừng hay sao?

394 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Chư Thiên có trí tuệ, biết rõ thiền định là pháp lạc, 5 dục là vô thường, lại biết rõ Phật và Bồ tát ra đời đem lại thường lạc cho chúng sanh, nên rất hoan hỷ khi thấy Bồ tát tăng ích 6 pháp Ba-la-mật. Ví như thấy cây im mát xanh tươi, mọi người đều sanh tâm hoan hỷ, vì biết rằng các loại cây như vậy có bóng rợp mát, có hoa đẹp, có quả ngon, đem lại nhiều lọi ích cho chúng sanh. Bồ tát cũng như vậy. Bồ tát dạy cho chúng sanh xa lìa các ác pháp, tu tập các thiện pháp, dẫn dắt chúng sanh thoát khỏi 3 đường ác, hưởng phước lạc ở cõi tròi, cõi người, đơm hoa Hiền Thánh, kết quả Ba Thừa (tam thừa), khiến được an lạc ở đời này và cả ở đời sau.
Hỏi: Chư Thiên củng dường rất nhiều thứ. Vì sao ở đây chỉ nói đến củng dường bát mà thôi?
Đáp: Tứ Thiên Vương cúng dường bát, Thích Đề Hoàn Nhơn (tức là Đế Thích) cúng dường y, Phạm Thiên Vương cúng dường lọng.
Lại có nhiều hình thức cúng dường khác nữa, như:
-		Khi Phật còn là vị Thái tử, chư Thiên ở cõi trời Tịnh Cư Thiên hóa thân làm người già, người bệnh, người chết, làm Sa môn ở 4 cửa thành, để giúp Bồ tát phát tâm xuất gia cầu đạo. Lại có 4 vị Thiên Vương ở bốn bên hộ vệ Bồ tát.
-		Khi Bồ tát cắt tóc, Đế Thích lấy tóc của Bồ tát rồi xây tháp thờ ở trên cõi trời.
-		Khi Bồ tát ngồi dưới gốc Bồ Đề, Đế Thích dâng cỏ Cát Tường để làm tòa Kim Cang.
-		Khi Bồ tát thành Phật dưới gốc cây Bồ Đề, Phạm Thiên Vương thỉnh Phật chuyển pháp luân, còn 4 vị Thiên Vương (Tứ Thiên Vương) thì cúng dường bát.

QUYỂN 35 • 395
Hỏi: Chỉ có một mình Phật, vì sao lại cúng dường đến 4 bát?
Đáp: 4 vị Thiên Vương cúng dường 4 bát. Phật thọ sự cúng dường của cả 4 vị, chẳng bỏ một ai. Thế nhưng Phật có thần lực biến 4 bát thành một bát mà thôi, khiến cả 4 vị Thiên Vương đều vui mừng.
Hỏi: 4 vị Thiên Vương (Tứ Thiên Vương) thọ mạng đến 500 tuổi trời, mà Phật thọ mạng vô ỉượng, lại trải qua vô lượng kiếp mới thành Phật. Như vậy 4 vị Thiên Vương củng dường bát này chẳng phải là những vị trước. Sao lại vui mừng đến như vậy?
Đáp: Các vị Thiên Vương trước sau truyền thừa, đều cùng một tánh đức, chẳng có sai khác.
Khi thấy Bồ tát tăng ích 6 pháp Ba-la-mật, thì 4 vị Thiên Vương nghĩ rằng: “Lại có một vị Phật sẽ thành, và chúng ta sẽ cúng dường bát”. Mỗi khi có một vị Bồ tát tu hành gần thành Phật, thì 4 vị Tròi nầy đều biết rõ.
-oOo-
Nếu tính theo thời gian thì 500 năm tuổi ở cõi trời Tứ Thiên Vương tương đương với 900 vạn năm tuổi ở cõi Diêm Phù Đề.
Hỏi: Trong các kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn nói Phật thiền duyệt thực, không có ăn uổng như người thường. Như vậy 4 vị Thiên Vương cúng dường bát để làm gì?
Đáp: Vì chúng Tăng dùng bát, nên Phật tùy thuận chúng Tăng cũng dùng bát. Phật cũng đi khất thực, cũng an cư như chúng Tăng.

396 •LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
KINH:
Lúc bấy giờ chư Thiên ở các cõi trời Đao Lợi, Tam Thập Tam Thiên, dẫn đến Tha Hóa Tự Tại Thiên cũng nghĩ rằng: Chúng ta phải hầu hạ, cúng dường Bồ tát, để hàng chư Thiên càng thêm đông và hàng A-tu-la càng giảm bớt.
Chư Thiên ở 3.000 đại thiên thế giói, trong khắp cả 10 phương đều rất vui mừng và nghĩa rằng: Chúng ta phải thỉnh Bồ tát chuyển pháp luân.
LUẬN:
Hàng chư Thiên đem hương hoa, anh lạc... đến lễ bái, cúng dường chư Phật, để cầu tăng ích phước đức. Những ai tu phước đều làm như vậy cả.
Hỏi: Trước chỉ nói đến 6 cõi Trời. Nay vì sao lạì nói chư thiên ở khắp 3.000 đại thiên thế giới đều hoan hỷ?
Đáp: Việc chư Thiên ở cõi Dục và cõi sắc thỉnh Phật chuyển pháp luân là việc lớn, nên phải rộng nói như vậy.
Hỏi: Trong 3 tạng kinh (tam tạng) đều nói: Phạm Thiên thỉnh Phật chuyến pháp luân. Vì sao nay lại rộng nói như vậy?
Đáp: Cõi trời Phạm Thiên ở cõi sắc, trong khoảng giữa cõi Dục và cõi Vô sắc. Như vậy Phạm Thiên Vương ở gần cõi Diêm Phù Đe mà cũng duyên được chư Thiên ở cõi Vô Sắc.
Vì chúng sanh ở cõi Diêm Phù Đề chỉ biết và tôn kính Phạm Thiên Vương, lại nữa, vì Phạm Thiên Vương tự cho mình là tổ phụ của các chúng sanh ở cõi Diêm Phù Đề, nên các kinh thường nói Phạm Thiên Vương thỉnh Phật chuyển pháp luân, để chứng sanh ở cõi Diêm Phù Đề túi thọ hơn vậy.

QUYỀN 35 • 397
KỈNH:
Này Xá Lọi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát do tu tập Bát Nhã Ba-ỉa-mật mà tăng ích sáu pháp Ba-la-mật.
Lúc bấy giờ ở trong loài người, các thiện nam, thiện nữ cũng đều rất vui mừng, và nghĩ rằng: chúng ta nguyện sẽ đươc làm cha me, vơ con, thân tôc, thiên tri thức của
•		»7 *	7	• 7	•
Bồ tátệ LUẬN:
Hỏi: Trước nói do tu Bát nhã Ba-la-mật mà được vô lượng công đức. Nay vì sao lại nói do tu Bát nhã Ba-la-mật mà tăng ích 6 Ba-la-mật?
Đáp: Trước nói vể tổng tướng, nay nói về biệt tướng. Trước nói về vô lượng công đức, nay chỉ nói về 6 pháp Ba- la-mật, vì 6 pháp Ba-la-mật tận nhiếp hết thảy các công đức, và cũng rõ biết biệt tướng của từng loại công đức.
Lại nữa, trước vì chư Thiên nên nói về các công đức. Nay vì các thiện nam, thiện nữ ở trong loài người nên khuyên họ tu tập 6 pháp Ba-la-mật.
Hỏi: Vì sao khi nói đến chư Thiên, chẳng dùng danh xưng thiện nam, thiện nữ?
Đáp: Vì hàng chư Thiên có thiên nhãn, thiên nhĩ và tha tâm trí, lại thường cúng dường Phật và Bồ tát, nên chẳng cần dùng đến các danh xưng ấy làm gì. Trái lại ở trong loài người, đa số chỉ dùng đến nhục nhãn (mắt thường), nhục nhĩ (tai thường), chẳng có được tha tâm trí, kém trí tuệ nên chẳng được như chư Thiên. Chỉ những người có thiện căn mới biết cúng dường, mới mong cầu được làm đệ tử của Phật và Bồ tát.

398 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Do có nghe pháp rồi mới được thọ ký là sẽ làm Phật. Bởi vậy nên khi nghe Phật tán thán “thiện nam”, “thiện nữ” thì phải biết rằng các người đó đã có tu thiện, đã theo Phật, theo Bồ tát, và theo chư Thánh Hiền tu học vậy.
Hỏi: Vì sao chỉ nói với thiện nam, thiện nữ mà thôi?
Đáp: Đối với người chẳng có nam nữ căn (vô căn) thì chẳng nên nói đến.
Trong luật Tỳ Ni có nói: “Người chẳng có các tướng nam căn, nữ căn (vô căn) chẳng được thọ xuất gia. Vì sao? Vì những người này chẳng có định tâm, dễ sanh sân hận, có nhiều kiết sử, tham đắm các sự việc thế gian, ít ưa nghe đạo pháp. Những người này có trí huệ cạn mỏng, nên dù có nghe pháp cũng chẳng có thể thâm nhập vào pháp tánh được”.
Kinh Đại Thừa mênh mông như biển lớn, chẳng gì mà chẳng dung chứa được. Thế nhưng vì hạng người này rất ít tu thiện nên chẳng nói đến vậy thôi.
Lại nữa, hạng người nửa nam nửa nữ (bán nam bán nữ), tức có cả hai căn nam nữ không rõ rệt (nhị căn), có thể vào một lúc nào đó trở thành nam hoặc nữ. Những người này tâm tánh phức tạp, tà vạy, có nhiều kiết sử, rất khó hóa độ, chẳng có thể được đạo.
Bởi nhân duyên vậy, nên chỉ nói với các thiện nam và các thiện nữ, là những người có tâm tò bi, có thể nhẫn nhục chịu đựng được những lời mắng nhiếc mà chẳng khởi sân nhuế. Người thiện ví như ngựa tốt, rất dễ điều. Người thiện được Phật và Bồ tát tán thán, cũng như ngựa tốt được chủ quý mến vậy. Người có thiện căn thường nhiếp phục được 3 nghiệp thân, khẩu và ý, nên ít phạm các lỗi lầm, thường thân cận các thiện tri thức, tán thán các việc làm tốt của các vị này. Người

QUYỂN 35 • 399
thiện chẳng có khoe khoang, chẳng có tự mãn về các công đức của mình, thường tùy thuận chúng sanh, chẳng nói xấu người khác, chẳng cầu danh lợi, chẳng thăm đắm các thú vui ở đòi mà chỉ tìm niềm vui ở trong Đạo.
Lại nữa, người thiện do tu tịnh nghiệp nên chẳng có làm khổ người khác, tôn quý thật pháp, khinh thường các tiện pháp của thế gian, thích nghe những lời nói ngay thẳng, chân chính, chẳng thích nghe theo kẻ dèm pha, siểm nịnh.
Lại nữa, người thiện vì hết thảy chúng sanh, có thể dẹp niềm vui của riêng mình, nhằm giúp đỡ chúng sanh lìa các khổ, có thể đem thân mình thọ khổ thay cho người.
Như vậy người thiện có rất nhiều tánh đức nên được Phật và Bồ tát thán khen.
Hỏi: Do nhân duyên gì mà các thiện nam, thiện nữ phát nguyện như vậy?
Đáp: Các thiện nam, thiện nữ tự biết mình phước đức còn cạn mỏng, nên nguyện được thân cận chư Bồ tát. Ví như hòn đá quá nặng, sức người chẳng thể mang nổi nên phải dùng thuyền bè mới chở qua sông được vậy.
Các thiện nam, thiện nữ biết rõ Bồ tát đã hành đạo tói qua nhiều đời nhiều kiếp, đã chứa nhóm nhiều công đức, nên cung kính tôn trọng chư Bồ tát.
Nếu thấy Bồ tát xả thọ mạng, thì các thiện nam, thiện nữ phát nguyện được làm quyến thuộc của Bồ tát, để tăng ích thêm công đức. Ví như càng đốt nhiều hương thơm thì mùi hương thơm càng được thêm tăng trưởng, càng tỏa rộng thêm vậy.
-0O0-

400 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Trong kinh có kể các mẫu chuyện sau đây:
*		Phật Thích Ca Mưu Ni khi còn là Bồ tát, thị hiện làm Thái tử của một vị Đại Vương ở cõi Diêm Phù Đề. Thái tử thấy dân chúng ở cõi Diêm Phù Đề quá cực khổ đói khát, nên đã xin phép vua cha xuống tận Long cung cầu được Như Ý bảo châu.
Long Vương và Long Hậu biết, ở kiếp trước Thái tử là con của mình, lại cảm kích lòng từ bi rộng lớn của thái tò nên hoan hỷ cho mượn Như Ý bảo châu, đem về cõi Diêm Phù Đề trong thời hạn 3 tháng.
Trong khoảng thời gian ấy, ngọc Như Ý bảo châu đã giúp Thái từ hóa tác ra rất nhiều thức ăn uống, áo quần, mùng mền cùng rất nhiều vật quý giá khác. Nhờ vậy mà dân chúng khắp cõi Diêm Phù Đe đều được no ấm an vui. (Xem đầy đủ mẫu chuyện nay ở quyển 12 của bộ luận này)
*		Vào một thời xa xăm trong quá khứ, Bồ tát Tư Ma Đề gặp duyên lành thấy được Phật Nhiên Đăng. Bồ tát bèn đi mua hoa cúng dường Phật. Người con gái bán hoa tên là Tu La Bà không chịu bán. Bồ tát đành lấy 500 đồng tiền vàng để mua 5 cành hoa. Tu La Bà chỉ nhận bán hoa với điều kiện Bồ tát phải nhận cưới nàng làm vợ. Vì muốn có được hoa cúng dường Phật, nên Bồ tát đã nhận lời rồi cầm 5 cành hoa đến dâng Phật.
*		Lại nữa, vào một thời xa xăm trong quá khứ, có người con gái của một ông Trường giả, thấy Bồ tát Diệu Quang có 28 tướng tốt nên đã đem lòng ái kính. Nàng đem chuỗi anh lạc bỏ vào bát của Bồ tát, và nguyện đời đời được làm vợ của ngài.
Người con gái này suốt 250 kiếp tu tập các công đức, rồi

QUYỂN 35 • 401
về sau lại sanh vào nhà của dâm nữ Hỷ Kiến. Hỷ Kiến đặt tên cho nàng là Đức Nữ và nuôi dưỡng nàng ở vườn Liên Hoa. Nàng tỏ ra thông minh xuất chúng, đến năm 14 tuổi nàng đã thông hiểu các kiến thức thế gian. Từ nữ công gia chánh, đàn ca, y dược, cho đén thơ văn nàng đều trội hẳn hơn hết thảy các thiêu nữ trong vùng.
Lúc bấy giờ có vị Thái tử Đức Chủ, con vua Tài Chủ vào vườn dạo chơi xem hoa ngắm cảnh. Thái tử có lòng đại từ đại bi thương xót chúng sanh, nên các thế nữ ca múa tán thán công đức của Thái tử mãi không ngớt. Đức Nữ thấy Thái tò liền đem lòng ái kính. Nàng nhìn Thái tô không chớp mắt, rồi mạnh dạn bước đến trước Thái từ dùng thơ tán thán Thái tử và thưa rằng: “Hết thảy các kiến thức thé gian tôi đều thông hiêu cả. Nay tôi nguyện đem thân này hầu hạ bên Thái tử”.
Thái tử hỏi: “Ngươi là con của ai?”
Dâm Nữ Hỷ Kiến trả lời thay rằng: “Người con gái này do tròi đât sanh ra, cùng một lần với Thái từ. Nàng chẳng phải do cha mẹ sanh ra mà từ trong hoa sen sanh ra. Nàng có 64 tài nghệ, nào nữ công gia chánh, đàn ca, y dược, thơ văn... Tất cả các kiến thức thế gian nàng đều thông đạt cả. Nàng lại có tấm lòng trong trắng, biét tàm quý, chẳng có tật đố vị kỷ. Con gái của tôi đủ đức hạnh dung nghi như vậy. Nếu Thái tử có lòng thương, tôi xin dâng hiến làm vợ Thái tử”.
Thái tử đáp: “Bà hãy nói với con gái của bà là tôi đã phát Bồ Đe tâm, tu hạnh bố thí, đã ly dục, chẳng còn ái nhiễm nữa. Dù là quốc thành, vợ con, của cải..nếu có ai đến xin tôi đều sẵn sàng bố thí cả. Dần đến thân mạng của tôi đây, tôi cũng sẵn sàng bố thí chẳng hề luyến tiếc. Lại nữa, rồi đây tôi sẽ xuất gia theo Phật, vào tu ở chốn núi rừng xa vắng. Như vậy con gái của bà có bằng lòng không?”

402 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đức Nữ đáp: “Xin Thái tử cứ an tâm. Dù cho lửa địa ngục thiêu đốt thân này, tôi cũng chẳng một lời hối tiếc. Chẳng vì lòng dâm dục, chẳng vì lòng ham thích vui chơi mà tôi nguyện theo ngài đâu. Tôi chỉ vì ái kính thân tướng trang nghiêm của ngài, mà xin phò trợ ngài trên bước đường tu học đạo Vô Thượng Bồ Đe của ngài. Tôi đã thệ nguyện phụng sự người chánh sĩ”.
Rồi Đức Nữ nói tiếp: “Ban đêm tôi nằm mộng, thấy Phật Diệu Nhứt tọa thiền dưới gốc cây Bồ Đe. Xin ngài hãy cùng tôi đến đó cúng dường Phật”.
Thái tử nghe Đức Nữ nói lời đoan chánh, lại nghe tin Phật xuất thế, hết sức vui mừng, bèn mời Đức Nữ lên xe cùng đi đến chỗ Phật, nghe thuyết pháp. Thái tử vừa nghe xong thời pháp vào được đà la ni môn, còn Đức Nữ thì được pháp nhãn thanh tịnh. Thái tử bèn lấy 500 cành hoa quý cúng dường Phật, về đến cung điện, Thái tử tâu với vua cha rằng: “Chính con đã được thấy tận mắt đức Phật Diệu Nhứt và được nghe Phật thuyết pháp. Nhà vua nghe xong, truyền đem các bảo vật rồi cùng Hoàng Hậu, các quan đại thần và thần dân đến chỗ Phật để nghe Phật thuyết pháp. Nhà vua nghe xong liền được Nhất Thế Pháp Minh Đăng đà la ni. Trở về cung, vua quyết định lập Thái tử lên ngôi rồi xuất gia cầu đạo. Đến ngày rằm, Thái tử đem 6 bảo vật xin cưới Đức Nữ, và lập Hỷ Kiến làm bảo nữ.
Trong kinh Bất Khả Tư Nghi có nói về các nhân duyên cho thấy các thiện nam, thiện nữ thệ nguyện đời đời được làm cha mẹ, vợ con, thân bằng quyến thuộc của Bồ tát.
-oOo-

QUYỂN 35 ế 403
KINH:
Lúc bấy giờ hàng chư Thiên ở khắp trên các tầng tròi, từ cõi trời Tứ Thiên Vương dẫn đến cõi trời sắc Cứu Cánh đều rất vui mừng và nghĩ rằng: “Chúng ta phải dùng các phương tiện khiến Bồ tát ly dục, đồng chơn nhập đạo, từ sơ phát tâm dẫn đến khi chứng Vô Thượng Bồ Đề chẳng hề đắm trước sắc dục. Vì nếu phạm 5 dục thì phải sanh làm Phạm Thiên, chẳng có thể được Vô Thượng Bồ Đề.
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát phải là người xuất gia, đoạn dục mới đáng được Vô Thượng Bồ Đề. Chẳng phải là ngưòi không đoạn dục mà được đạo.
LUẬN:
Hỏi: Vì sao chư Thiên lại phát nguyện như vậy?
Đáp: Người thế gian rất khó xả ly 5 dục. Dục lạc thường trói buộc người với gia đình, nhận chìm người trong chốn bùn lây, khó có hy vọng thoát ra được.
Bởi nhân duyên vậy, nên hàng chư Thiên tìm các phương tiện khiến Bồ tát xa lìa được 5 dục. Vì sao? Vì có ly dục mới có được trí huệ sáng suốt, mới có thể đồng chon nhập đạo. Nêu bị 5 dục trói buộc thì chỉ có thể sanh làm Phạm Thiên, chẳng sao được đạo Vô Thượng Bồ đề. Như lời Phật dạy ngài Xá Lợi Phât: “Bồ tát phải là người xuất gia, đoạn dục, mới đáng được Vô Thượng Bồ Đề. Chẳng phải người không đoạn dục mà được đạo”.
Bồ tát tò sơ phát tâm, thường đồng chơn nhập đạo. Vì sao? Vì sắc dục trói buộc người, khó có thể thoát ra được. Dâm dục là nhân duyên thọ khổ địa ngục trong vô lượng kiếp.

404 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Người thọ 5 dục thì sanh lên cõi ười cũng rất khó huống nữa là được vào đạo Vô Thượng Bồ Đe.
Người đồng chơn nhập đạo rất dễ tu các phạm hạnh, nên dễ được Vô Thượng Bồ Đe. Vì sao? Vì có được phạm hạnh mới chẳng còn đắm trước các dục lạc ở thế gian, mới mau thành đạo quả.
Dâm dục là chất keo rất khó rời bỏ. Lửa dâm thiêu rụi các công đức. Bởi vậy nên trong các giới cấm của hàng xuất gia thì giói cấm dâm dục được nêu lên trước hết vậy.
-0O0-
Trường hợp chư Thiên dùng các phương tiện giúp Phật ly dục, xuất gia cầu đạo, có ghi rõ trong kinh như sau:
Đức Phật Thích Ca Mưu Ni khi còn là vị Thái tử, sống trong cung điện nguy nga tráng lệ, được phụ vương và mẫu hậu cưng chiều, được bà Da Du Đà La cùng các cung nữ yêu thương, trìu mến, lại xa lìa cuộc sống bần cùng đau khổ của thường dân. Trong bối cảnh ấy, Thái tử rất khó ly dục nếu chẳng có sự giúp đỡ của chư Thiên.
-		Khi Thái tử dạo chơi ở các cửa thành, chư Thiên ở cõi trời Tịnh Cư Thiên hóa thân làm người già, người bệnh, người chết... khiến Thái tử thấy rõ cảnh vô thường, cảnh khổ đau của thế gian.
-		Vào nửa đêm, chư Thiên dẫn Thái tử đi quanh cung điện, quan sát các cung nữ ngủ say, thân duỗi thẳng như những thây chết, nước mũi, nước miếng chảy ra dơ bẩn, phấn son hoen ố trông rất xấu xí, ghê tởm. Những cảnh ấy làm cho Thái tử thấy rõ thân là ô uế, bất tịnh, đáng nhàm chán.

QUYỂN 35 • 405
-		Chư Thiên lại còn dàn cảnh các cung nữ ghen tuông đố kỵ, mắng nhiếc nhau, làm cho Thái từ thấy rõ tâm người xấu xa, độc ác v.v...
Những cảnh tượng mà chư Thiên hóa hiện ra trên đây nhằm giúp Thái tử nhàm chán thế gian, xa lìa 5 dục, quyết tâm xuất gia cầu đạo.
-oOo-
KINH:
Ngài Xá Lợi Phất bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Neu Bồ tát phải sống với cha mẹ, vợ con, thân bằng quyến thuộc... thì cũng ly được 5 dục chăng?
Phật dạy: “Này Xá Lọi Phất! Hoặc có Bồ tát sống với cha mẹ, vợ con, thân bằng quyến thuộcẽ Hoặc có Bồ tát từ sơ phát tâm dẫn đến khi được đạo Vô Thượng Bồ Đề, chẳng hề đắm nhiễm sắc dụcẽ Hoặc có Bồ tát phương tiện thọ hưởng 5 dục, rồi sau đó mói ly dục xuất gia, được đạo Vô Thượng Bồ ĐềẾ
LUẬN:
Có 3 hạng Bồ tát đó là:
-		Hạng Bồ tát thọ hưởng đủ 5 dục như người thế gian, rồi sau đó mới xả ly 5 dục, xuất gia, được đạo Vô Thượng Bồ Đề.
-		Hạng Bồ tát từ sơ phát tâm đã đoạn trừ dâm dục, có đại công đức, kiên cố cho đến khi thành Phật.
Hai hạng Bồ tát nêu ừên đây, có thể tùy trường họp, hoặc là Pháp thân Bồ tát, hoặc là nhục thân Bồ tát, hoặc chưa xả ly 5 dục, hoặc đã xả ly 5 dục.

406 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
-		Hạng pháp thân Bồ tát đã được Vô Sanh Pháp Nhẫn, trú trong 6 thần thông.
Hạng Bồ tát này vì giáo hóa chúng sanh mà cùng chúng sanh sống chung để nhiếp thủ họ, nhằm đem lại lọi ích cho họ. Các ngài tùy trường hợp, hoặc thị hiện làm Chuyển Luân Thánh Vương, hoặc làm Trưởng giả v.v... dùng các thân khác nhau để nói pháp, dùng mọi phương tiện độ thoát chúng sanh ra khỏi ngục tù ba cõi.
-0O0-
KINH:
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Ví như nhà huyễn thuật cùng các đệ tử khéo làm ra các huyễn pháp, khéo làm ra cảnh 5 dục, rồi đồng vui choi với nhau trong cảnh dục lạc đó. Ý ông nghĩ sao? Hành động như vậy có phải là chìm đắm trong cảnh dục chăng?
Ngài Xá Lợi Phất thưa: “Bạch Thế Tôn chẳng phải như vậy”.
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Bồ tát dùng các lực phương tiện hóa tác ra 5 cảnh dục để vui chơi nhằm hóa độ chúng sanh cũng là như vậyẾ Bồ tát chẳng có đắm chấp 5 dục, nhưng nguyện ở trong cảnh dục lạc để dùng làm các phương tiện nhân duyên chê bai 5 dục, như nói: 5 dục là ỉửa thiêu đốt thân tâm, 5 dục là xấu xa, 5 dục là phá hoại, 5 dục là oan gia v.v...
Phải biết như vậy là Bồ tát vì chúng sanh mà thọ 5 dục để dùng làm phương tiện tiêu trừ 5 dục.

QUYỂN 35 • 407
LUẬN:
Hỏi: Thí dụ nêu trong đoạn kinh trên đây nói về hạng Bồ tát nào?
Đáp: Trong 3 hạng Bồ tát thì:
-		Hạng thứ nhất không đoạn dâm dục.
-		Hạng thứ hai đoạn dâm dục và tu tịnh hạnh.
-		Hạng thứ ba cũng thọ dâm dục, cũng tu tịnh hạnh mà người thế gian chẳng thể biết được.
Phật dùng thí dụ trên đây để nói riêng về hạng Bồ tát thứ ba này.
Hỏi: Vì sao chẳng dùng cảnh mộng để giáo hóa chúng sanh, mà lại dùng các dụ như trên đây?
Đáp: Cảnh mộng chẳng có nhiếp về 5 tình, chỉ do nội tâm ức tưởng mà sinh ra. Đối với người mê muội, phải dừng 5 tình đê cho họ thấy rõ vô thường, biết rõ lỗi lầm của mình Có như vậy thì tâm họ mới được giải.
Người thế gian ở trong 5 tình mà chẳng biết 5 tình là khổ. Chỉ có một số ít người biết được như vậy mà thôi.
Phật vì muốn độ những chúng sanh có thể độ được, mới dùng dụ về huyễn thuật, huyễn pháp, huyễn vật... để cho người thế gian dễ nhận thấy rằng các phương tiện độ sanh của Bô tát thật là hy hữu. Nhờ vậy họ sẽ hoan hỷ tín thọ, tránh cho họ các tội kiêu mạn phỉ báng v.vế.. Cũng như nhà huyên thuật hóa tác ra các huyễn pháp, Bồ tát dùng lực thần thông, ở trong chúng sanh hóa tác ra 5 dục để cùng vui với họ trong cảnh dục lạc, nhằm hóa độ họ. Vì sao? Vì chúng sanh có 2 hạng:

408 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
-		Hạng xuất gia.
-		Hạng tại gia.
Đối với hạng xuất gia thì phải thị hiện thân Thanh Văn, Bích Chi Phật để hóa độ họ.
Đối với hạng tại gia thì dạy họ tu thiện đạo, sống chung với họ, cùng chia sẻ dục lạc với họ mà phương tiện giáo hóa họ.
Hỏi: Làm sao Bồ tát ở trong 5 dục mà cỏ thể hóa độ được chủng sanh?
Đáp: Bồ tát ở trong 5 dục, dùng các nhân duyên phá hủy 5 dục, cho chúng sanh thấy rõ 5 dục là lửa thiêu đốt, là vô thường, là tán hoại, lá uế ác, là đầy dẫy 3 độc v.v... Lửa dục thiêu đốt thân tâm, hủy diệt các thiện căn công đức.
Chư Phật, chư Bồ tát, chư vị A-la-hán đều đã ly dục, xem người đắm chấp 5 dục như chó gặm xương, ăn đồ dơ bẩn thật đáng thương xót.
Người đắm chấp 5 dục thả tâm rong ruổi theo các lạc thú ở đời, chẳng bao giờ chịu ngừng nghỉ nên bị chư Thiên ruồng bỏ.
Dục là oan gia, làm mất thiện căn của người, là phường giả nhân giả nghĩa, bên ngoài giả vờ thân thiện mà bên trong rắp tâm hại người. Vì sao? Vì 5 dục đoạn huệ mạng của người, phá hoại các thiện hạnh và các công đức.
Người sa vào lưới dục ví như cá mắc câu, như chim sa lưới, như nai kẹt bẫy, như con phù du bị đèn thiêu cháy.
Nói tóm lại 5 dục là phường oan gia, đẩy chúng sanh vào 3 đường ác, chẳng những chỉ trong một đời mà kéo dài mãi đến vô lượng kiếp về sau, khién phải thọ vô lượng khổ đau.
-oOo-

QUYỂN 35 • 409
KINH:
Ngài Xá Lợi Phất thưa: “Bạch Thế Tôn! Bồ tát Ma- hã-tát phải thực hành Bát nhã Ba-la-mật như thế nào?
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Lúc thật hành Bát Nhã Ba-la-mật, Bồ tát chẳng thấy mình là Bồ tát, chẳng thấy có danh tự Bồ tát, chẳng thấy có Bát nhã Ba-la-mật, cũng chẳng thấy mình chẳng tu Bát nhã Ba-la-mật.
Vì sao? VI Bồ tát, danh tự Bồ tát là tự tánh “Không”. Trong “Không” chẳng có sắc, chẳng có thọ, chẳng có hành, chẳng có thức. Lại nữa, ly sắc cũng chẳng có “không”, dẫn đến ỉy thọ, tưởng, hành, thức cũng chẳng có “không”. Sắc tức là “không” và “không” tức là sắc. Thọ, tưởng, hành, thức tức là “không” và “không” tức là thọ, tưởng, hành, thức.
Vì sao? Vì Bồ Đề chỉ có ở nơi danh tự, Bồ tát chỉ có ở nơi danh tự nên đều là “không”Ế
Vì sao? Vì Thật tánh của hết thảy các pháp vốn chẳng có sanh, chẳng có diệt, chẳng có cấu, chẳng có tịnh.
Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát Ma-ha-tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật chẳng thấy sanh cũng chẳng thấy diệt, chẳng thấy cấu cũng chẳng thấy tịnhệ
Vì sao? Vì danh tự cũng do duyên hòa hợp mà có. Chỉ do phân biệt, ức tưởng mà các pháp giả danh được diễn bày vậy thôi.
Bồ tát Ma-ha-tát khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, chẳng thấy có danh pháp, và vì chẳng thấy có danh pháp nên chẳng có chấp trước.

410» LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
LUẬN:
Hỏi: Do nhân duyên gì mà ngài Xá Lợi Phất hỏi Phật như vậy?
Đáp: Ngài Xá Lợi Phất đã được nghe Phật tán thán công đức của Bát Nhã Ba-la-mật, nên sanh tâm hoan hỷ, nhất tâm tôn kính Bát Nhã Ba-la-mật, nên tự ý hỏi Phật, để được Phật giảng sâu rộng hom nữa.
Sở dĩ ngài hỏi Phật “Bồ tát phải thật hành Bát Nhã Ba-la- mật như thế nào”, là vì ngài thiết tha muốn được Phật chỉ dạy cách tu tập Bát Nhã Ba-la-mật để noi theo. Cũng như người bệnh muốn thầy thuốc chỉ bày cặn kẽ các cách dùng thuốc để về nhà được yên tâm uống thuốc vậy.
Hỏi: Trước đây ngài Xá Lợi Phất đã hỏi Phật “Vì sao Bồ tát chẳng trú Đàn Ba-la-mật là hành Bát Nhã Ba-la-mật”. Lúc bấy giờ Phật đã trả lời rằng “Khi hành bố thỉ mà rõ biết người thỉ, kẻ thọ và vật thí đều bất khả đắc, mới thật là hành Bát Nhã Ba-la-mật”. Nay vì sao ngài còn hỏi nữa?
Đáp: Trước đây Phật đáp về tổng tướng của các Ba-la- mật. Ngay ngài Xá Lợi Phất nghe Phật nói “Bát Nhã Ba-la- mật dẫn đạo cả 5 pháp Ba-la-mật kia” nên phải hỏi thêm về cách tu hành Bát Nhã Ba-la-mật.
Ngài khát ngưỡng muốn được học Bát Nhã Ba-la-mật. Ngoài ra ngài cũng muốn hỏi Phật về cách thật hành Bát Nhã Ba-la-mật để chúng sanh được rõ thêm.
Nên biết công đức của Bát Nhã Ba-la-mật vô lượng vô biên, trí huệ của Phật cũng vô lượng vô biên. Bởi nhân duyên ngài Xá Lợi Phất nêu lên câu hỏi, mà Phật rộng thuyết về Bát Nhã Ba-la-mật mãi mãi chẳng thôi.

QUYỂN 35 • 411
Hỏi: Bát Nhã Ba-la-mật cỏ công đức vồ lượng vô biên, tôi tôn tối trọng. Nếu chẳng được nghe Phật tản thán thì chúng sanh làm sao hiểu thấu được. Như vậy vỉ sao ngài Xả Lợi Phât chăng đê Phật nói rộng thêm nữa, mà lại hỏi về cách thật hành Bát Nhã Ba-la-mật?
Đáp: Càng tán thán Bát Nhã Ba-la-mật thì càng làm cho người nghe thêm hoan hỷ. Càng tôn trọng Bát Nhã Ba-la-mật thì càng tăng thêm phước đức. Càng nghe nói về, hỏi về cách thật hành Bát Nhã Ba-la-mật, thì càng tăng thêm trí huệ.
Nghe nói về Bát Nhã Ba-la-mật chẳng phải chỉ tạo nhân duyên phước đức thôi, mà còn duyên khởi cho sự khát ngưỡng Bát Nhã Ba-la-mật, khiến muốn nghe mãi chẳng có nhàm chán cho đến khi thành Phật đạo. Người nghe Bát Nhã Ba-la-mật phải có trí huệ mới thành tựu được Phật đạo. Bởi vậy sau khi nghe Bát Nhã Ba-la-mật, người nghe còn phải sanh tâm hoan hỷ, phải có tín tâm thanh tịnh, phải tinh tấn tu hành Bát Nhã Ba-la-mật mới có được đại lợi ích. Ví như người đang đói khát, mà chỉ nghe tán thán các thức ăn ngon thức uông thơm mát thì chẳng có được lợi ích gì cả. Phải được ăn, uông mới hêt đói khát được. Người khát ngưỡng Bát Nhã Ba-la-mật cũng là như vậy. Nghe tán thán Bát Nhã Ba-la-mật chưa đủ, phải thật hành Báí Nhã Ba-la-mật mới thành tựu được Phật đạo.
Bởi nhân duyên vậy, nên ngài Xá Lợi Phất phải hỏi Phật vê cách tu tập, thật hành Bát Nhã Ba-la-mật.
Hỏi: Người đi đường phải dùng đôi mắt để thấy đường đi đến nơi chốn mong muốn. Bồ tát niệm Phật đạo cũng ỉa như vậy, phải nhờ Bát Nhã Ba-ỉa-mật soi sáng mới thấy được đường đi dân đến Phật quả. Như vậy vì sao lọi nói “Bồ tát chảng thấy có Bát Nhã Ba-la-mật ”?

412 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đáp: Người thật hành Bát Nhã Ba-la-mật phải quán các pháp đều là giả danh, nên chẳng thấy có Bồ tát, chẳng thây có Bát Nhã Ba-la-mật... Vì sao? Vì ở nơi thật tướng hêt thảy các pháp đều là “không”, hết thảy các pháp chỉ có ở nơi danh tự, đều do nhân duyên hòa hợp sanh, đều là tự tánh “không”.
Trước đây đã nói các pháp đều là giả danh, nay nếu lại biết rõ Bát Nhã Ba-la-mật cũng là giả danh thì phá được tât cả hý luận Vì sao? Vì Bát Nhã Ba-la-mật cũng là tự tánh “không”, nên chẳng thể được (bất khả đắc), chẳng thể thấy (bất khả kiến) vậy. Ví như củi cháy mà giả danh có lửa. Tuy rằng lửa chẳng có thật sự mà có thể đốt nóng, có thể thiêu rụi các vật vậy.
Hỏi: Nổi Bồ tát nhập vảo Bát Nhã Ba-la-mật, rồi lại nói Bồ tát chẳng thấy có Bát Nhã Ba-la-mật. Nói như vậy làm sao có thể tin được?
Đáp: Trước đây đã nói Bát Nhã Ba-la-mật là thật pháp, nhưng muốn vượt ra khỏi sự chấp pháp đó, thì phải tin và hành Bát Nhã Ba-la-mật. Tin và hành mới vượt ra khỏi sự chấp về pháp Bát Nhã Ba-la-mật được. Vì sao? Vì có tin, có hành Bát Nhã Ba-la-mật, mới biết rõ Bát Nhã Ba-la-mật cũng là “không”, là bất khả đắc. Nếu vào được Bát Nhã Ba- la-mật rồi, thì sẽ biết rõ 5 ấm đều là “không”, trong “không” chẳng có sắc, mà ly sắc cũng chẳng có “không”...
Hỏi: Trước đây nói có được trí huệ Bát Nhã Ba-la-mật thì biết các pháp là thường "không”. Như vậy vì sao lại nói Bỗ tát trú trong Bát Nhã Ba-la-mật?
Đáp: Theo pháp thế gian, nên nói tu hành để vào Bát

QUYỀN 35 • 413
Thế nhưng các bậc Thánh, nếu chẳng dùng đến văn tự, ngôn ngữ để nói pháp thì chẳng sao giáo hóa được phàm phu. Bởi vậy chỉ nên hiểu ý mà đừng nên chấp lời mới thật là đúng pháp.
Hỏi: Vào được trong Bát Nhã Ba-la-mật là biết rõ hết thảy pháp đều là “không Như vậy vì sao trước đây phải nói đến “chủng sanh không” để phả chấp về ngã?
Đáp: Đối với người mới nghe Bát Nhã Ba-la-mật thì chưa có thể vì họ nói về hết thảy pháp đều “không” (nhất thiết pháp không) được. Vì sao? Vì họ còn nặng về chấp ngã, còn dùng 5 tình để cầu pháp, do vậy mà còn ức tưởng, phân biệt, từ đó dẫn sanh chấp có tướng ngã. Vì họ chẳng biết 5 tình là “không”, nên duyên nơi ức tưởng phân biệt mà khởi chấp 5 tình là thật. Do vậy chẳng có thể phá được chấp ngã. Nếu họ được nghe thuyết về vô ngã, thì họ mới có thể nhận biết được sắc tức là “không” và “không” tức là sắc. Nhưng nếu ngay lúc đầu nói tất cả các pháp đều là “không”, thì họ chẳng sao tin được. Bởi vậy trước phải nói về “chúng sanh không” để phá chấp về ngã và ngã sở. Khi đã phá được ngã và ngã sở rồi thì sẽ biết rõ hết thảy pháp đều là “không” cả. Rồi từ đó mới ly được dục, dẫn đến mới vào được đạo Bồ Đề, mói vào được Niết bàn tịch tịnh.
Lại nữa, Bát Nhã Ba-la-mật là pháp rốt ráo “không”, nên Bồ tát chẳng thấy có mình thật hành Bát Nhã Ba-la-mật nữa.
Hỏi: Neu chẳng thấy, chảng hành thì Bồ tát cũng như phàm phu. Như vậy Bồ tát làm thế nào để cỏ thể vào được Bát Nhã Ba-la-mật?
Đáp: Chẳng phải như vậy. Bồ tát đã hành thâm Bát Nhã Ba-la-mật, thâm nhập pháp “không”, nên nói là chẳng thấy chẳng hành vậy.

414 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đối với một vị quốc vương, nếu chỉ được một vật nhỏ thì chưa có thể gọi là được của. Cũng như vậy, đối với Bồ tát nếu hành Bát Nhã Ba-la-mật mà còn ít trí huệ, còn vướng mắc kiết sử, thì chưa có thể gọi là hành Bát Nhã Ba-la-mật được. Phật là vị pháp vương, dạy cho các Bồ tát hành Bát Nhã Ba- la-mật. Nhưng nếu Bồ tát chỉ hành được một phần nhỏ, thì cũng chưa có thể gọi là hành Bát Nhã Ba-la-mật được.
Lại nữa, người hành Bát Nhã Ba-la-mật chẳng sanh kiêu mạn, chẳng có tự nói là mình có hành Bát Nhã Ba-la-mật. Vì nếu nói có hành Bát Nhã Ba-la-mật thì còn chấp tướng. Người hành Bát Nhã Ba-la-mật cũng chẳng tự nói là mình chẳng hành Bát Nhã Ba-la-mật. Vì sao? Vì nếu nói chẳng có hành Bát Nhã Ba-la-mật thì sanh tâm giải đãi. Như vậy là còn vướng mắc vào 2 chấp CÓ và KHÔNG (hữu và vô).
Người thật sự hành Bát Nhã Ba-la-mật thì phải là người hành Bát Nhã Ba-la-mật mà chẳng thấy là mình có hành Bát Nhã Ba-la-mật, lại cũng chẳng thấy là mình chẳng có hành Bát Nhã Ba-la-mật. Được như vậy là phá được cả hai chấp CÓ và KHÔNG, là được giải thoát.
Lại nữa, chẳng thấy mình có hành Bát Nhã Ba-la-mật là dứt các hý luận, chẳng thấy mình chẳng hành Bát Nhã Ba-la- mật là dứt tâm giải đãi. Ví như người cỡi ngựa mà thấy ngựa chạy quá mau thì phải kềm lại, thấy ngựa chạy quá chậm thì thúc ngựa chạy mau hơn. Như vậy là còn trụ chấp nơi tốc độ của con ngựa. Cũng như vậy, người hành Bát Nhã Ba-la-mật mà còn có phân biệt là mình có hành hay mình chẳng có hành là còn trụ chấp nơi tướng, là chưa được giải thoát.
Lại nữa, Phật dạy các pháp do duyên sanh mà có danh, có nghĩa vậy. Bồ tát biết rõ hết thảy pháp đều là tự tánh “không”, Bồ tát cũng chỉ là danh pháp, Bồ Đề cũng chỉ là

QUYÊN 35 • 415
danh pháp, Bát Nhã Ba-la-mật cũng chỉ là danh pháp. Tất cả đều là “không”, đều là bất khả đắc.
KHÔNG nói ra đây, có nghĩa là danh cũng “không”, pháp cũng “không”.
KHÔNG nói ra đây có nghĩa là chẳng có một pháp nào được dựng lập, từ các pháp thô sắc dẫn đến pháp “không” vậy.
Tuy nhiên “không” cũng chẳng có ly sắc. Vì sao? Vì nhằm phá sắc mà nói “không”. Cũng như vậy, “không” cũng chẳng có ly thọ, tưởng, hành, thức. Tất cả 5 ấm đều “không”.
-oOo-
Tnrớc đây nói “chẳng thấy có Bồ tát, chẳng thấy có danh tự Bồ tát, chẳng thấy có Bát Nhã Ba-la-mật...”. Nay nói chẳng thấy luôn các nhân duyên tạo lập ra các danh tự Bồ tát, Bồ Đề, Bát Nhã Ba-la-mật... Bởi vậy nên nói là rốt ráo “không”.
-oOo-
Trong quá trình thật hành Bát Nhã Ba-la-mật, Bồ tát trải qua hai giai đoạn:
-		Khi chưa thành tựu, thì rõ biết thật tướng các pháp đều là “không”, là bất khả đắc, là vô sanh.
-		Khi đã thành tựu thì rõ biết tánh của các pháp cũng tức là tánh của Bô Đê, của Niết bàn.
Hỏi: Thế nào gọi là vô sanh? Trước có sanh rồi sau mới có pháp, hay trước cỏ pháp rồi sau mới có sanh, hay sanh và pháp có đồng thời với nhau?

416 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đáp: Sanh và pháp đều là bất khả đắc cả.
Như trước đây đã nói vô sanh tức là vô diệt. Là như hư không, nên cũng chẳng có cấu, chẳng có tịnh. Ví như mưa chẳng có thể làm ướt hư không, lửa chẳng có thể đốt cháy được hư không vậy. Vì sao? Vì bản tánh của hư không là vô sanh Bồ tát biết rõ các pháp đều chẳng có sanh, chẳng có diệt, nên chẳng thấy cần phải ly các pháp. Vì sao? Vì có sanh có diệt, mới có cấu có tịnh, mới có hợp, có ly.
Phật dạy hết thảy pháp đều do duyên hòa hợp sanh. Chúng sanh do phân biệt, ức tưởng mà đặt cho mỗi pháp một tên riêng. Như vậy là chẳng phải thật nghĩa. Vì sao? Vì thuyết mà chẳng thể thuyết (thuyết, bất khả thuyết) mới là nghĩa có thể thuyết (khả thuyết). Vì sao? Vì pháp chỉ có ở nơi danh tự, mà Bồ tát hành Bát Nhã Ba-la-mật chẳng thây hết thảy danh tự vậy.
Tóm lại, Bồ tát, Bát nhã, Bồ Đe... đều chỉ có ở nơi danh tự, đều là “không”. Nay nói hết thảy pháp đều chẳng thể thấy (bất khả kiến). Vì sao? Vì chẳng thấy tức là chẳng chấp, mà chẳng chấp tức là chẳng thể có được (bất khả đắc) vậy. Như vậy là Bồ tát được Đệ Nhất Huệ Nhãn. Với Huệ Nhãn này, Bồ tát chẳng thấy có một pháp nào có định tướng cả, nên chẳng chấp các pháp.
Hỏi: Nếu Bồ tát chảng chấp hết thảy pháp, thì vì sao lại chẳng vào Niết bàn?
Đáp: Trước đây đã nói rõ về bản nguyện của Bồ tát. Đó là:
-		Trên, niệm ân đức chư Phật trong 10 phương.
-		Dưới, khởi tâm đại bi thương xót chúng sanh.
Vì chưa đầy đủ bản nguyện nên Bồ tát tinh tấn tu hành

QUYỂN 35 • 417
Bát Nhã Ba-la-mật, dùng lực phương tiện Bát Nhã Ba-la-mật đê hòa hợp 2 nguyện ữên đây, chẳng còn tâm chấp, được nhân duyên nói pháp bình đẳng. Do chẳng sanh tâm chấp nên chăng vào Niêt bàn, vì biét rõ Niết bàn cũng chỉ là danh tự.
-oOo-

Phẩm Thứ Ba

Tập Tương Ưng
(Tu Tập Tương Ưng)
KINH:
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Khi thật hành Bát Nhã Ba-la-mật, Bồ tát Mà-ha-tát nghĩ rằng Bồ tát chỉ là danh tự, Bát Nhã Ba-la-mật chỉ là danh tự, sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng chỉ là danh tựẵ
Này Xá Lọi Phất! Như ta cũng chỉ là danh tự, vì ngã là bất khả đắc. Cũng vậy, chúng sanh, mạng giả, sanh giả đều là bất khả đắc. Lại nữa, dưỡng dục giả, chúng số, nhân, tác giả, sử tác giả, năng khởi giả, sử khỏi giả, thọ giả, kiến giả, tri giả... cũng đều là bất khả đắc cả. Lại nữa, bất khả đắc cũng chỉ là danh tự, là không. Bồ tát Ma-ha-tát thật hành Bát Nhã Ba-la-mật như vậy, nên chẳng thấy có ngã, chẳng thấy có chúng sanh, chẳng thấy có tri giả, kiến giả, dẫn đến cũng chẳng thấy các danh tự dùng để tuyên nói ra nữa.
LUẬN:
Trước đây đã nói nhiều về “không”. Nay nói về “tận không”.
Người tu hành quán các pháp đều “tận không”, đều là vô sở hữu. Vì sao? Vì nếu còn tự biết mình (năng tri) là người biết “không”, thì như vậy chưa phải là “tận không”. Người quán “không” cũng phải là “không” mới thật là “tận không”.

QUYỂN 35» 419
LÚC Phật còn tại thế, trong hàng Thanh Văn đều cho rằng đệ tử Phật đêu biêt các pháp đều là vô ngã. Thế nhưng 500 năm sau khi Phật nhập Niết bàn, các đệ tử của Phật lại chia ra làm hai phái, thuộc hai khuynh hướng khác nhau:
-		Phái tin “pháp không”.
-		Phái tin “chúng sanh không”.
Phái thứ hai cho rằng 5 ấm quyết định là có, chỉ có người thọ 5 âm mới là không. Bởi vậy nên Phật dạy về chúng sanh không để rõ về pháp không.
Lại nữa, ngã không thì rất dễ biết, còn pháp không thì rất khó biết. Vì sao? Vì ở nơi ngã có 5 tình nên rất dễ xét thấy là bât khả đăc. Do sự châp có thân mà ức tưởng phân biệt có ngã. Còn nói về pháp không thì khó có thể biết được. Vì sao? Vì mắt vẫn thường thấy sắc, tai vẫn thường nghe tiếng v.v... cho nên rât khó biêt thê nào gọi là pháp không vậy.
Theo Bát Nhã Ba-Ia-mật thì tất cả đều không, như ở phẩm “18 KHÔNG” đã nói rõ.
Hỏi: Ngã, chủng sanh, ... dẫn đến tri giả, kiến giả chỉ là một, hay mỗi mỗi đều sai khác?
Đáp: Chỉ là một. Tất cả đều do nơi chấp ngã mà có. Thế nhưng do sự thấy biết mà phân biệt có sai khác.
Do tâm châp 5 âm là “ngã”, từ đó khởi sanh có ngã và có ngã sở.
Lại nữa, do 5 ấm hòa hợp mà có pháp gọi là “chúng sanh” có thành tựu mạng căn gọi là thọ “mạng giả”. Khi đa có thọ mạng thì khởi ra các việc như cha mẹ sanh con... nên gọi la “sanh giả”. Cha mẹ sanh con rồi lại cung cấp thức ăn uống áo quân, chăn mên... để nuôi con lớn, lại còn dạy dỗ cho con

420 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
thành người, nên gọi là “dưỡng dục giả”. Lại nữa, 5 âm, 12 nhập, 18 giới... đều là pháp duyên sanh, có sô lượng nên gọi là “chúng số”. Lại nữa, ở trong loài người, hành các pháp của loài người, nên gọi là “nhân”. Có tay chân, có trí óc làm ra các sự việc, nên gọi là “tác giả”. Có năng lực khởi ra các sự việc, đặt cho mỗi sự việc một tên riêng, nên gọi là “sử tác giả”. Hay tạo ra các nghiệp tội phước, dẫn sanh thân đời sau, nên gọi là “năng khởi giả”. Khiến người khác khởi các nghiệp tội phước thì gọi là “sử khởi giả”. Thọ thân, thọ các quả báo tội phước thì gọi là “thọ giả”. Dùng mắt để thấy được sắc thì gọi là “kiên giả”. Dùng 5 thức để hay biết các sự việc thì gọi là “tri giả”. Nếu dùng măt thường thấy sắc, dùng trí thế gian quán 5 ấm, khỏi sanh tà kiên thì gọi là “kiến giả thế gian”. Nếu dùng chánh kiên thây 5 âm vô lậu, thì gọi là “kiến giả chân chánh”.
Như vậy do ngôn ngữ, danh tự mà các pháp được giả lập, nhưng nếu dùng trí để tầm cầu thì đều là bất khả đăc cả. Do ức tương phân biệt mà giả danh các pháp vậy thôi. Đối với chư Phật, chư Bồ tát, chư Thánh Hiền thì các pháp đều là bất khả đắc cả.
Hỏi: Thế gian dùng trí lập ra các danh pháp. Như vậy có bao nhiêu thứ danh pháp?
Đáp: Lược nói thì có 16 thứ danh pháp. Nói rộng thì có vô lượng danh pháp. Đây là do các sự việc mà lập ra danh pháp thích nghi vậy, tùy theo từng đối tượng mà lập ra các danh pháp riêng khác nhau vậy...
Có đủ các nhân duyên hòa hợp sanh ra các danh pháp. Thế nhưng tự tánh các danh pháp ấy vốn là “không” vì tự tánh vốn “không”, nên là rốt ráo không.
-oOo-

QUYỂN 35*421
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Nếu Bồ tát Ma-ha-tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật như vậy, thì, trừ trí huệ của Phật ra, trí huệ của Bồ tát hơn hết trí huệ của hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật. Vì sao?^ Vì Bồ tát dùng Bất Khả Đắc Không rõ biết các chỗ chấp về danh tự Bồ tát cùng hết thảy pháp danh tự đều là bất khả đắc cả.
Này Xá Lợi Phất! Do Bồ tát Ma-ha-tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật như vậy, nên dù cho khắp cõi Diêm Phù Đề có các Tỷ-kheo nhiều trí huệ như Xá Lọi Phất, Mục Kiền Liên..ệ, thì trí huệ của những Tỷ-kheo đó gộp lại, so với trí huệ của Bô tát, trong trăm phần chẳng có được một, trong ngàn phần chẳng có được một... dẫn đến chẳng có toán số thí dụ nào có thể sánh được. Vì sao? Vì Bồ tát Ma- ha-tát dùng trí huệ độ thoát hết thảy chúng sanh.
LUẬN:
Có 2 nhân duyên khiến trí huệ của Bồ tát thắng hơn trí huệ của hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật. Đó là:
-		Bô tát dùng pháp KHÔNG, rõ biết hết thảy các pháp đều “không”, mà chẳng thấy “không”. Vì rõ biết “không” va “chăng không” đều là bất khả đắc cả.
-		Bồ tát dùng trí huệ độ thoát hết thảy chúng sanh, đưa họ vào Niết bàn.
Hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật chỉ dùng trí huệ quán pháp không”, mà chăng quán thế gian cùng Niết bàn bình đẳng.
Thanh Văn ví như người bị giam cầm trong ngục, đục tuyng, khoét vách đê tự thoát thân. Bồ tát ví như người phá xiêng xích ngục tù, đê tự giải thoát cho mình và giải thoát hêt thảy tù nhân.

422 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
BỒ tát có trí huệ thắng hơn Thanh Văn vì Bồ tát thường trú trong hai pháp là:
-		Thường trú trong Đại Bi.
-		Thường trú trong Bát Nhã Ba-la-mật.
Lại có 2 pháp nữa là:
-		Thường trú trong thiền định.
-		Thông đạt pháp tánh.
Lại có 2 pháp nữa là:
-		Thường thay chúng sanh thọ khổ.
-		Thường xả hết thảy các niềm vui riêng của mình.
Lại có 2 pháp nữa là:
-		Thường khởi tâm từ, chẳng hề sanh oán hận.
-		Thường phát tâm làm các công đức, chẳng hề trụ chấp nơi công đức, mà chỉ muốn trang nghiêm trí huệ.
Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát có trí huệ thù thắng hơn trí huệ của hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật.
Hỏi: Đối với các vị độn căn trong hàng Thanh Văn thì nói như vậy là hợp lý. Nhưng đối với các bậc lợi căn thượng trí như các ngài Xả Lợi Phât, Mục Kiên Liên... thì làm sao có thể thỉ dụ như vậy được?
Đáp: Phật dùng thí dụ nêu trên đây là để trang nghiêm luận nghị, khiến người nghe sanh tín tâm. Lại nữa, dùng 5 tình đê lam thí dụ là dùng ý thức, khiến chúng sanh dễ được giác ngộ.
Ví như có dùng thang mới leo lên cao được. Vì chúng sanh đắm chấp các lạc thú thế gian, nên khi nghe nói đên đạo

QUYỂN 35 • 423
Niết bàn thì khó tin, khó sanh được tâm hoan hỷ. Bởi vậy phải nói đến các pháp mà mắt có thể thấy được, tai có thể nghe được, để dùng làm dụ.
Lại nữa, ví như trong cõi Diêm Phù Đề có 500 châu. Tất cả các châu đó, dù lớn dù nhỏ cũng đều ở trong cõi Diêm Phù Đề cả. Cũng như vậy, các ngài Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên... dù đều là những bậc đại trí huệ, nhưng cũng vẫn trong hàng Thanh Văn. Phật dùng thí dụ như vậy để chúng sanh thấy rõ rằng trí huệ của hàng Thanh Văn kém xa trí huệ của hàng Bồ tát vậy.
Hỏi: Phật có rất nhiều đệ tử. Vì sao chỉ thường nói một sổ vị như các ngài Xả Lợi Phất, Mục Kiền Liên... mà thôi?
Đáp: Vì trong các đệ tử của Phật, ngài Xá Lợi Phất là bậc trí huệ đệ nhất, ngài Mục Kiền Liên là bậc thần thông đệ nhất... Cả hai vị này, ở trong Phật pháp cũng như ở ngoài đời đều xứng danh là đại đệ tử của Phật. Còn các vị đại đệ tử khác của Phật ở ngoài đời ít ai biết đến.
Lại nữa, 2 vị này là những bậc trợ đạo cho đại chúng, đối với hàng ngoại đạo thì hai ngài là những bậc có nhiều thành tích phá các tà thuyết ngoại đạo.
Lại nữa, Phật thường nói đến hai ngài, vì Ngài Xá Lợi Phất đại diện cho hết thảy các bậc đại trí huệ, ngài Mục Kiền Liên đại diện cho hết thảy các bậc đại thiền định.
Nên biết có 2 cách dẫn thí dụ. Đó là:
-		Giả mượn thí dụ.
-		Thật sự lấy làm thí dụ.
Trên đây là trường hợp giả mượn làm thí dụ.

424 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Hỏi: Vì sao nói: “Trong một trăm phần, trong một ngàn phần... chang có được một ”?
Đáp: Đây là một hình thức để diễn tả sự cách biệt quá lớn.
Trong kinh Thanh Văn thường nói: “Trong 16 phần chẳng bằng được một”.
Trong kinh Đại Thừa Ma Ha Diễn thường nói: “Chẳng có toán số thí dụ nào có thể sánh được”.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Chẳng phải chỉ hạn cuộc trong cõi Diêm Phù Đề, mà rộng ra trong cả đại thiên thế giới, dẫn đến trong hằng sa thế giới khắp 10 phương, dù có đầy dẫy những bậc đại trí huệ, như ngài Xá Lợi Phất, ngài Mục Kiền Liên..., thì trí huệ của tất cả các vị ấy tổng hợp lại cũng chẳng sao bì kịp trí huệ của Bồ tátẻ
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát thật hành Bát Nhã Ba-la-mật, tu tập trí huệ trong một ngày, cũng đã thắng hơn hết thảy các hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật.
Ngài Xá Lợi Phất thưa: “Bạch Thế Tôn! Trí huệ của Thanh Văn, trí huệ của Bích Chi Phật, trí huệ của Bồ tát, trí huệ của Phật đều chẳng có sai biệt, vì đều là tánh không, đều là vô sanh cả. Như vậy vì sao Thế Tôn lại dạy rằng Bồ tát thật hành Bát Nhã Ba-la-mật, tu tập trí huệ trong một ngày, cũng đã thắng hơn các hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật”?
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát thật hành Bát Nhã Ba-la-mật trong một ngày, với tâm niệm

QUYỂN 35 • 425
rằng: Ta tu tập trí huệ nhằm lợi ích cho tất cả chúng sanh; ta sẽ dùng Nhất thiết chủng trí để biết rõ Thật Tướng của hết thảy các pháp, nhằm độ thoát hết thảy chúng sanhề
Này Xá Lợi Phất! Ý ông nghĩ sao? Hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật có tu tập trí huệ để làm những việc như vậy không?
Ngài Xá Lợi Phất thưa: “Bạch Thế Tôn! Chẳng vậy”.
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật có nguyện được thành Phật để độ thoát hết thảy chúng sanh, khiến họ đều được vào Vô Dư Niết bàn, như các Bồ tát không?”.
Ngài Xá Lọi Phất thưa: “Bạch Thế Tôn! Chẳng vậy”ễ
Phật dạy: “Này Xá Lọi Phất! Bửi nhân duyên vậy, nên biết rằng trí huệ của hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật so với trí huệ của Bồ tát, trong một trăm phần chẳng có được một, trong một ngàn phần chẳng có được một..., dẫn đến chẳng có toán số thí dụ nào có thể sánh được”.
Này Xá Lợi Phất! Hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật có nguyện thật hành 6 pháp Ba-la-mật, thành tựu chúng sanh, trang nghiêm Phật độ, đầy đủ 10 lực, 4 vô sở úy, 4 ngại vô trí, 18 bất cộng pháp, để độ thoát vô lượng chúng sanh đến quá Niết bàn như các Bồ tát không?’.
Ngài Xá Lợi Phất thưa: “Bạch Thế Tôn! Chẳng vậy”ề
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Ví như loài đom đóm kia chẳng bao giờ nghĩ rằng mình như mặt trời mọc, tỏa ánh sáng chiếu khắp cõi Diêm Phù Đề. Cũng như vậy, hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật chẳng có niệm như Bồ tát rằng: Ta thật hành 6 pháp Ba-la-mật dẫn đến thật

426 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
hành 18 bất cộng pháp, để được Vô Thượng Bồ Đề nhằm độ thoát vô lượng chúng sanh đến quả Niết bàn.
LUẬN:
Số Thanh Văn có nhiều bao nhiêu đi nữa, thì trí huệ cũng chẳng sao bì kịp được trí huệ của Bồ tát. Trí huệ của Bồ tát ví như lửa. Chỉ một tia lửa nhỏ cũng đã có thể đốt cháy, thiêu rụi cả một khu rừng.
Ví như ánh sáng của hằng sa ngọn đèn góp lại cũng chẳng sao sánh được với ánh sáng mặt trời, ví như hằng sa ngọc châu ở khắp cả thế giới cũng chẳng sao có giá trị bằng một viên kim cang châu. Trí huệ của Bồ tát là gốc của hết thảy Phật pháp, khiến cho hết thảy chúng sanh được lìa khổ, thêm vui.
Ví như chim Ca Lăng Tần Già vừa mới nở ra khỏi trứng đã có tiếng hót hay hơn cả hết thảy các loài chim khác. Trí huệ của Bồ tát cũng là như vậy. Khi còn chưa tận các lậu, mà đã thắng hom hết thảy các hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật, huống nữa là khi đã thành Phật.
Lại nữa, ví như Thái từ của vị Chuyển Luân Thánh Vương, khi chưa lên ngôi báu, mà đã có oai đức thắng hơn hết thảy các vị vua khác, huống nữa là khi đã thành Chuyển Luân Thánh Vương. Bồ tát tuy chưa thành Phật, nhưng đã tu tập phước đức, trí huệ trong vô lượng A tăng kỳ kiếp, nên có trí huệ thắng hơn hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật.
(Hết quyển 35)

LUẠN ĐẠI TRI ĐỌ
• • • Quyển 36

Phẩm Thứ Ba (TIẾP THEO)

Tập Tương Ưng
(Tiếp theo)
KINH:
Ngài Xá Lọi Phất thưa: “Bạch Thế Tôn! Vì sao Bồ tát có trí huệ thắng hơn hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật? Vì sao Bồ tát trú được nơi bất thối chuyển địa, dẫn đến thanh tính Phât đao?”
•		• •
LUẬN:
Ngài Xá Lợi Phất là bậc thượng thủ trong chúng, có trí huệ bậc nhất. Khi nghe Phật nói trí của Bồ tát thắng hơn trí huệ của hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật, tuy ngài đã thông suốt nhưng vẫn muốn hỏi Phật để được Phật giải đáp rộng hơn, để người đời sau được rõ.
Hỏi: Vì sao nói hàng Bồ tát thắng hơn hàng Thanh Văn, và trú nơi bất thổi chuyển địa và thanh tịnh Phật đạo? Nếu chăng có hàng Thanh Văn kham nhận Phật sự, thì làm sao Bồ tát có thể thanh tịnh được Phật đạo?
Đáp: Ngài Xá Lợi Phất thường theo bên Phật chuyển pháp luân, đem lại lợi ích cho chúng sanh. Ngài vì lợi ích chúng sanh, muốn chúng sanh thành Phật đạo mà nêu lên các câu hỏi để Phật giải đáp, khiến chúng sanh được rõ hơn.
Lại nữa, ngài Xá Lợi Phất muốn chúng sanh biết rõ tâm

430 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
đại bi của Bồ tát, muốn chúng sanh biết rõ Bồ tát đem lại cho họ vô lượng lợi ích, nên mới hỏi Phật như trên.
Lại nữa, ngài Xá Lợi Phất nhờ ân đức của Phật mà phá được các tà kiến, vào được Phật đạo. Nay ngài muốn đền đáp ân đức của Phật, mà hỏi Phật như trên.
Lại nữa, xét cùng tột, ngài Xá Lọi Phất ở trong hàng Thanh Văn, chẳng sao hiểu rõ được các việc làm của Bồ tát, nên mới phải hỏi Phật như vậy. Vì sao? Vì pháp của Bồ tát thậm thâm vi diệu, mà ngài tự thấy mình chưa biết hết được, nên mới hỏi Phật như trên. Ví như nghe nói có người thấy được kho bảo vật mà mình chưa được thấy, nên phải hỏi vậy.
-0O0-
KINH:
Phật dạy: Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát, từ khi sơ phát tâm đã tu 6 pháp Ba-la-mật, đã an trú trong 3 giải thoát môn Không, Vô Tướng và Vô Tác, lại còn an trú trong bất thối chuyển địa, dẫn đến thanh tịnh Phật đạo, nên thắng hơn hết thảy các hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật.
LUẬN:
Hỏi: Cả ba sự việc này ở phẩm sau mới nói đến. Sao lại nói ở trước như vậy?
Đáp: Vì ngài Xá Lợi Phất thưa hỏi nên Phật lược nói ra như vậy. Ở các phẩm sau Phật mới nói rộng thêm.
Lại nữa, ở phẩm này chỉ nói nhiều về 3 giải thoát môn Không, Vô Tướng, Vô Tác. về sau sẽ nói rộng thêm về các công đức khác của các Bồ tát.

QUYÊN 36*431
Hỏi: Ba giải thoát môn là ba cửa dẫn vào Niết bàn. Nay vì sao lại nói Bồ tát trú trong ba giải thoát môn, nên thắng hơn hết thảy hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật?
Đáp: Nếu chẳng tu các lực phương tiện, mà trú trong ba giải thoát môn, tức là thủ chứng Niết bàn. Trái lại, Bồ tát tu đày đủ các lực phương tiện, nên tuy trú trong ba giải thoát môn, mà chỉ dùng các pháp môn này làm lực phương tiện để chuyển tâm chúng sanh mà thôiế Ví như người bắn tên giỏi, bắn liên tục các mũi tên lên không trung, dùng lực phương tiện của mũi tên sau để đẩy mũi tên trước, khiến các mũi tên trú trong hư không, chẳng rơi xuống mặt đất. Cũng vậy, Bồ tát dùng lực phương tiện ba giải thoát môn bắn mũi tên trí huệ khiến chẳng cho rơi xuống đất Niết bàn.
Bồ tát tuy biết Niết bàn an lạc, nhưng chẳng trú Niết bàn, vì Bồ tát thường cầu đại sự: Trên cầu Vô Thượng Bồ Đe, dưới cầu hóa độ chúng sanh. Bồ tát biết rõ thời gian, nhưng chẳng bị thời gian trói buộc. Bởi vậy, từ sơ địa dẫn đến Phật địa, Bồ tát mãi mãi lo hoằng pháp, độ sanh, chẳng bao giờ ngưng nghỉ. Bồ tát biết rõ các pháp vốn bất sanh, bất diệt nên lấy đó làm bất thối chuyển địa, rồi lại trú nơi bất thối chuyển địa mà giáo hóa chúng sanh, dẫn đến thanh tịnh Phật đạo.
Lại nữa, Bồ tát trú nơi ba Giải Thoát Môn, thông suốt cả bốn Đe... biết rõ hết thảy các pháp Thanh Văn và Bích Chi Phật, lại vượt qua 4 Đe vào Đệ Nhất Đe, là nơi trú xứ của hết thảy các pháp (nhất thiết pháp), bất sanh, bất diệt vậy.
Bồ tát trú nơi Đệ Nhất Đế, tận trừ các nghiệp thô ác ở thân, khẩu, ý, diệt hết thảy các lỗi lầm từ trước về các pháp nên trú trong thanh tịnh Phật đạo.
-0O0-

432 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
KINH:
Ngài Xá Lợi Phất thưa “Bạch Thế Tôn! Bồ tát trú ở địa nào mà hay làm phước điền cho hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật?”
LUẬN:
Ngài Xá Lợi Phất biết rằng, Bồ tát tuy chưa lậu tận, mà đã có đại công đức, đã có ruộng phước (phước điền) cho hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật. Do thâm tâm cung kính Bồ tát, mà ngài hỏi Phật như trên.
-0O0-
KINH:
Phật dạy: Này Xá Lọi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát, từ khi sơ phát tâm dẫn đến khi tọa đạo tràng thường hành 6 pháp Ba-la-mật. Trong khoảng chặng giữa ấy, thường làm phước điền cho hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật.
LUẬN:
Phật khai thị cho Ngài Xá Lợi Phất rõ về nghĩa ruộng phước Bồ tát (Bồ tát phước điền). Tuy Bồ tát trú trong 3 giải thoát môn, đồng như Thanh Văn và Bích Chi Phật, nhưng Bồ tát dùng tâm đại bi làm việc lợi tha, còn Thanh Văn thì chẳng làm được như vậy.
Bồ tát phát đại tâm, tu 6 pháp Ba-la-mật... dẫn đến tu 18 Bất Cộng Pháp, đầy đủ hết thảy thật pháp nên thắng hon hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật.
-oOo-

QUYỂN 36*433
KINH:
Vì sao? Vì Bồ tát Ma-ha-tát, từ sơ phát tâm, đã có nhân duyên vói thế gian, nên các thiện pháp thế gian mói phát sanh đượcế
LUẬN:
Trước đây Phật đã nói về Bồ tát dùng nhân duyên lợi ích chúng sanh, để làm phước điền cho hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật. Nay Phật nói Bồ tát vì nhân duyên lợi ích chúng sanh, mà khiến cho các thiện pháp ở thế gian được phát sanh. Vì sao? Vì tò khi chưa thành Phật, Bồ tát đã phát đại tâm, độ chúng sanh trú vào trong 3 thừa đạo; còn nếu chưa trú được trong 3 thừa đạo, thì cũng trú trong 10 thiện đạo mãi cho đến khi viên thành đạo quảệ
Hỏi: Hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật cũng có nhiều phương tiện nhân duyên với thế gian, dẫn dắt chủng sanh vào các thiện pháp. Như vậy, vì sao chỉ nói đển Bồ tát làm phát sanh các thiện pháp ở thế gian?
Đáp: Hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật, nếu có thành tựu được các thiện pháp, thì cũng nhờ nơi Bồ tát. Nếu Bồ tát chẳng phát tâm làm các Phật sự thì ở thế gian chẳng có được Phật đạo, chẳng có Thanh Văn đạo, Bích Chi Phật đạo vậy.
Phật đạo là căn bản của Thanh Văn và Bích Chi Phật đạo. Thế nhưng ở noi Thanh Văn đạo và Bích Chi Phật đạo còn quá ít thiện pháp so với Bồ tát đạo, nên chẳng có nêu ra ở đây.
-oOo-

434 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Những pháp gì gọi là thiện pháp? Đó là 10 thiện đạo, 5 giới, 8 quan trai giới, 4 thiền, 4 vô lượng tâm, 4 vô sắc định, 4 niệm xứ, 4 chánh cần, 5 căn, 5 lực, 7 giác chỉ, 8 Thánh đạoế Do nhân duyên có Bồ tát, mới có các thiện pháp ấy hiện ra ở thế gian. Lại cũng do nhân duyên có Bồ tát phát tâm tu 6 Ba-la-mật, mói có 10 lực, 4 vô úy, 4 vô ngại trí, 18 bất cộng pháp, đại từ, đại bi, Nhất thiết chủng trí ở thế gianế Hết thảy thiện pháp hiện ra ở thế gian đều do Bồ tát vận hành cả. Lại cũng do nhân duyên có Bồ tát, mới có những đại tộc Sát Đế Lợi, Bà- la-môn, cư sĩ, mới có các cõi Trời, từ cõi Trời Tứ Thiên Vương dẫn đến cõi Trời Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng. Hết thảy các thành quả đó đều do Bồ tát vận hành cả. Lại cũng do Bồ tát vận hành, mà ở thế gian có Tu-đà-hoàn, có Tư-đà-hàm, có A-na-hàm, có A-la-hán, có Bích Chi Phật, dẫn đến có Phật.
LUẬN:
Hỏi: Nói do Bồ tát vận hành mà ở thế gian có các thiện pháp, thì còn hợp lý. Còn như nói các đại tộc Sát Đe Lợi, Bà-la- môn, cư sĩ, thì dù có Bồ tát hay không có Bồ tát, các đại tộc ẩy vẫn cỏ. Như vậy, vì sao nói do Bồ tát vận hành món cỏ?
Đáp: Do nhân duyên có Bồ tát giáo hóa chúng sanh, mà trong thế gian mới có 10 thiện đạo, 5 giới, 8 quan trai giới... cũng do vậy, mà các đại tộc kia mới có vậy.
Hỏi: Nếu không có Bồ tát thì thế gian vẫn có 10 thiện đạo, 5 giới, 8 quan trai giới,... vẫn có các đại tộc, sao lại nói là không?
Đáp: Bồ tát thọ vô lượng, vô biên thân ở khắp vô lượng,

QUYỂN 36 • 435
VÔ biên thế giới. Có vị do thọ nghiệp nhân duyên, mà sanh thân. Có vị thọ biến hóa thân để giáo hóa chúng sanh, dạy chúng sanh tu các thiện pháp, gồm các pháp xuất gia và các pháp tại gia.
Đối với hàng cư sĩ tại gia, Bồ tát hành các pháp thế gian, nhằm giúp họ duy trì được đạo đức thế gian.
Bởi nhân duyên vậy, nên nói “do có Bồ tát, mới có các thiện pháp, mới có các đại tộc Sát Đế Lợi, Bà-la-môn, cư sĩ, ở trong thế gian”.
Hỏi: Bồ tát có tâm đại từ, đại bỉ, thường hành các pháp thanh tịnh. Như vậy, vì sao Bồ tát lại nói chuyện thế tục, lại hành pháp thế gian?
Đáp:
Có 2 hạng Bồ tát. Đó là:
-		Hạng Bồ tát hành đại từ bi, trực nhập Bồ tát đạo.
-		Hạng Bồ tát bại hoại. Hạng Bồ tát này có tâm từ bi, nhưng chẳng có đầy đủ giải thoát, nên dù thấy chúng sanh đau khổ, mà chẳng làm được nhiều lợi ích cho chúng sanh.
Ngoài ra, còn có hạng Bồ tát tại gia. Hạng Bồ tát này tuy chưa có hạnh thanh tịnh, nhưng có tâm từ bi thương xót chúng sanh, lo việc trị nước, an dân, mà chẳng có tham cầu lợi lộc riêng cho mình. Hạng này có nhiều lúc cũng có làm nhiễu loạn chúng sanh, như dùng pháp luật trừng trị kẻ xấu, ác v.v... Thế nhưng, vì có công đem lại sự an bình, thịnh vượng cho đất nước, nên cũng được gọi là Bồ tát. Tuy nhiên vì chưa được thanh tịnh nên vẫn còn là Bồ tát bại hoại.
Lại nữa, có người do tu 2 thừa đạo, là đạo làm người (nhân thừa) và đạo làm Trời (thiên thừa), mà có thể thành

436 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
tựu được các thiện pháp. Đó cũng là do sự vận hành của Bồ tát mới có được. Vì sao? Vì nếu chẳng có Bồ tát dạy cho các thiện pháp, thì thế gian chẳng có được 2 thừa đạo vậy.
Bồ tát đem lại nhiều lợi ích cho thế gian, là ruộng phước của thế gian, khiến 2 thừa đạo được thành tựu ở thế gian vậy.
Tóm lại, Bồ tát có đại công đức, nên được thế gian cung kính cúng dường. Mặc dù Bồ tát còn lưu kiết sử nhưng do đã có tu vô lượng phước đức trải qua vô lượng kiếp, nên tiêu được các phẩm vật của tín thí cúng dường. Neu chẳng như vậy, thì chẳng sao tiêu được các phẩm vật của tín thí cúng dường được; ví như người bệnh nặng chẳng có thể tiêu hóa được các thức ăn ngon vậy.
-oOo-
KINH:
Ngài Xá Lợi Phất thưa: “Bạch Thế Tôn! Bồ tát đã thanh tịnh rồi, vì sao còn thọ phước thí nữa?
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Chẳng phải vậy. Tâm Bồ tát bản lai thanh tịnh”.
LUẬN:
Bồ tát, tò sơ phát tâm, đã vì chúng sanh, hành bố thí, cúng dường; xem đó là pháp tối thắng. Vì sao? Vì trải qua vô lượng kiếp, Bồ tát đã phát tâm đại bi, nguyện vì chúng sanh thọ các khổ, để đem lại lợi ích cho họ, khiến họ được giải thoát.
Lại nữa, Bồ tát muốn giữ gìn Phật pháp, muốn được đại trí huệ, muốn khiến thế gian tức Niết bàn... nên thường hành bố thí, cúng dường.

QUYÈN 36 • 437
Bởi nhân duyên vậy, nên kinh nói “Tâm Bồ tát bản lai thanh tịnh”. Do vô lượng phước duyên như vậy, mà Bồ tát tiêu được các phẩm vật cúng dường của hàng tín thí.
-0O0-
KINH:
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát là đại thí chủ, bố thí các thiện pháp, như 10 thiện đạo, 5 giới, 18 bất cộng pháp, ềẽ. dẫn đến hết thảy chủng trí. Hết thảy các thiện pháp đó Bồ tát đều bố thí cho chúng sanh.
LUẬN:
Trước nói về do nhân duyên có Bồ tát mà có các thiện pháp ở thế gian. Nay nói Bồ tát là vị đại thí chủ, bố thí các thiện pháp cho chúng sanh. Như vậy là 2 vấn đề sai khác nhau.
-oOo-
KINH:
Ngài Xá Lợi Phất thưa: “Bạch Thế Tôn! Bồ tát làm thế nào mà tu tập đúng theo Bát nhã Ba-la-mật, và làm thế nào để được tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật?
LUẬN:
Trước đây đã nói Bồ tát tu Bát nhã Ba-la-mật trong 1 ngày cũng đã thắng hơn hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật. Bởi vậy, nên Phật tán thán Bát nhã Ba-la-mật, và dạy rằng các công đức của Bồ tát đều từ Bát nhã Ba-la-mật sanh ra cả.
Ngài Xá Lợi Phất biết rõ Bát nhã Ba-la-mật rất khó tu,

438 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
rất khó được, rất khó thọ trì; ngài lại sợ người tu hành rất dễ bị lầm lạc, nên mới hỏi Phật “Bồ tát làm thế nào để tu tập đúng theo Bát nhã Ba-la-mật, và làm thế nào để tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật”. Ngài vì chúng sanh, hỏi Phật như vậy để mong được Phật giải đáp rõ hơn.
-0O0-
KINH:
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát tu tập sắc không, mới cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng, phải tu tập thọ, tưởng, hành, thức không, mới cùng Bát nhã Ba-Ia-mật tương ưng.
Lại phải tu tập nhãn không, mới cùng Bát nhã Ba-la- mật tương ưng; phải tu tập nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ỷ không, mối cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
Lại phải tu tập sắc không, mới cùng Bát nhã Ba-la- mật tương ưng; phải tu tập thanh, hương, vị xúc, pháp không, mới cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
Lại phải tu tập nhãn giới không, sắc giới không, nhãn thức giới không, dẫn đến ý thức giới không mới cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
Lại phải tu tập khổ không, mói cùng Bát nhã Ba-la- mật tương ưng; phải tu tập tập, diệt đạo không, mói cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
Lại phải tu tập vô minh không, mới cùng Bát nhã Ba- la-mật tương ưng; phải tu tập hành, thức, danh, sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sanh, lão, tử không mói cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.

QUYÈN 36 • 439
Lại phải tu tập hết thảy pháp, hoặc hữu vi, hoặc vô vi cũng đều không, mói cùng Bát nhã Ba-ỉa-mật tương ưng.
LUẬN:
5 ấm gồm: sắc thọ, tưởng, hành và thức.
1.		Sắc ấm:
Pháp có thể thấy được gọi là sắc pháp. Do các nhân duyên hòa họp mà có, nên có đối, và được gọi là hữu đối sắc.
Pháp, tuy chẳng thấy được, nhưng do nhân duyên hòa hợp mà có, cũng được gọi là hữu đối sắc.
Pháp có thể thấy được gọi là sắc. Nếu trong 10 nhập, chỉ nhiêp có 1, thì vân còn ở trong nghiệp không tạo tác (vô tác nghiệp), nên được gọi là sắc chẳng thể thấy được (vô kiến sắc).
Hữu đối sắc nhiếp cả 10 nhập. Vô đối sắc chỉ là vô tác sắc.
Phân biệt giữa hữu lậu sắc và vô lậu sắc cũng là như vậy.
-oOo-
Trong kinh có nói đến 3 thứ sắc. Đó là:
-		Pháp thấy được và có đối, gọi là hữu đối sắc.
-		Pháp vô hình chẳng thấy được, nhưng có đối, cũng gọi là hữu đối sắc.
-		Pháp vô hình chẳng thấy được, cũng chẳng có đối, thì gọi là vô đối sắc.
Bởi vậy, nên biết rằng chẳng phải chỉ các pháp do mắt thây được mới gọi là sắc, mà 10 xứ trong và ngoài nhập với nhau, tức là 5 căn duyên 5 trần khởi sanh 5 thức, đều do sắc làm nhân cả. Dẩn đến vô tác sắc ở nơi tâm cũng gọi là sắc.

440 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Trong kinh cũng có nói đến các phiền não hiển lộ ra nơi thân của chúng sanh, gọi là phiền não tướng. Do nhân duyên hòa hợp mà có, nên các tướng phiền não cũng được gọi là sắc tướng vậy.
-0O0-
Trong kinh lại phân biệt các nhóm gồm hai hoặc nhiều thứ săc.
-		Nhóm gồm hai thứ sắc, như: Nội sắc và ngoại sắc; sắc có thọ và sắc không thọ; sắc trói buộc và sắc không trói buộc; sắc sanh tội và sắc sanh phước; sắc tạo nghiệp và sắc không tạo nghiệp; sắc thấy được và sắc không thấy được; sắc có đối và sắc không có đối; sắc hữu lậu và sắc vô lậu v.v...
-		Nhóm gồm ba thứ sắc, như: sắc thiện, sắc bất thiện và sắc vô ký; sắc hữu học, sắc vô hưu học và sắc phi hữu học phi vô học... dẫn đến có kiến đế đoạn sanh sắc, tư duy đoạn sanh sắc và vô tâm đoạn sanh sắc v.v...
-		Nhóm gồm bốn thứ sắc, như: Đất, nước, gió và lửa (4 Đại); nội sắc có thọ, nội sắc không thọ, ngoại sắc có thọ và ngoại sắc không có thọ v.v...
-		Nhóm gồm năm thứ sắc, như: Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt và thân (5 căn); sắc, thanh, hương, vị và xúc (5 trần); nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức và thân thức (5 thức ngoài) v.v...
-		Nhóm gồm sáu thứ sắc, 7 thứ sắc, v.v... Như vậy có vô lượng nhóm gồm nhiều thứ sắc.
Lại có phân biệt hai thứ sắc là: sắc động và sắc không động.
Sắc động như gió làm mặt nước dao động, làm cây cỏ lay

QUYÊN 36*441
chuyển, như nam châm hút vụn sắt, như các loại trân châu, xa cừ, mã não, cứ đêm đến thường hay di chuyển v.v...
Lại có phân biệt hai thứ sắc là: sắc thô và ảnh tượng sắc.
Sắc thô là sắc có thể thấy được, nghe được, ngửi được, nếm được, xúc chạm được. Ví như đất, đá v.v...
Ảnh tượng sắc do các nhân duyên bên ngoài hợp sanh, chẳng phải tự có thật như vậy. Ví như soi mặt vào trong dầu, thấy ảnh của mặt màu đen, đó chẳng phải là màu sắc của mặt. Lại ví như soi mặt vào lưỡi gươm dài để nằm ngang, thấy ảnh của mặt dẹp và rộng ngang hơn. Lại ví như soi mặt vào lưỡi gươm dựng thẳng đứng, thấy ảnh của mặt kéo dài theo chiều dọc. Lại ví như soi mặt vào một hạt kim cương nhiều mặt, thấy mặt có nhiều ảnh, màu sắc và hình dạng khác nhau. Lại ví như khi có gương đứng yên, có mặt người soi gương, có ánh sáng, có đầy đủ các duyên đó hòa hợp thì mói có ảnh của mặt hiện ra trong gương. Nếu chẳng có mặt, chẳng có ánh sáng hay nếu có mặt, có ánh sáng mà gương cứ quay tít mãi, thì chẳng có thể soi mặt trong gương được.
Lại cũng có thể do nghiệp nhân duyên của từng chúng sanh từ đời trước truyền lại, mà tạo ra nhiều ảnh tượng sắc vô cùng khác lạ, chẳng có thể nghĩ bàn được.
-0O0-
Như vậy có vô lượng sắc nên gọi là sắc chúng.
2.		Thọ ấm:
Thọ ấm là do nhân duyên nội thân và ngoại cảnh duyên nhau mà khởi ra các niệm muốn thấy biết. Ví như do nhãn căn duyên ngoại sắc, khởi sanh nhãn thức. Do căn trần hòa

442 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
hợp mà khởi sanh tâm sở xúc. Tâm sở xúc lại duyên sanh ra hết thảy các tâm sở khác. Đó là nguồn gốc sanh ra thọ ấm, tưởng ấm và hành ấm vậy.
Hỏi: Ớ ngay nơi nhãn thức đã có xúc và cũng đã có cả 3 ấm. Như vậy vì sao chỉ nói xúc là nhân duyên dẫn sanh ra 3 ấm đó?
Đáp: Đây chỉ nói nhân duyên xúc dẫn sanh ra 3 ấm, không nói đến nhân duyên xúc sanh ra nhãn kiến. Vì sao? Vì nhãn thức liền sanh là liền diệt, chỉ trú trong một niệm, cùng với ý thức vi tế mà duyên khởi phân biệt. Bởi vậy nên không nói nhãn thức làm nhân duyên cho 3 ấm đồng sanh, mà chỉ nói có xúc mới sanh ra 3 ấm: Thọ, tưởng và hành.
Sắc pháp do nhân duyên hòa hợp sanh, thì các tâm và tâm sở pháp cũng đều là như vậy cả.
Phải có các căn, trần và thức hòa hợp duyên xúc mới sanh ra 3 ấm: Thọ, tưởng và hành. Như vậy có xúc mới có sanh, không có xúc thì không có sanh 3 ấm đó.
-oOo-
Riêng về thọ ấm, phân biệt nói như sau:
Từ một tướng thọ dẫn sanh ra các nhóm có hai thứ thọ hay nhiều thứ thọ.
-		Nhóm gồm 2 thứ thọ như: Thân thọ và tâm thọ, nội thọ và ngoại thọ, thô thọ và tế thọ, viễn thọ và cận thọ, tịnh thọ và bất tịnh thọ v.v...
-		Nhóm gồm 3 thứ thọ như: Thọ khổ, thọ lạc và thọ xả; thọ thiện, thọ bất thiện, và thọ vô ký; thọ học, thọ vô học và thọ phi học phi vô học... dẫn đến có kiến đế đoạn sanh thọ, tư

QUYỂN 36 »443
duy đoạn sanh thọ và vô tâm đoạn sanh thọ, thọ dục giới kế, thọ sắc giới kế và thọ vô sắc giới kế v.v...
-		Nhóm gồm 4 thứ thọ như: Nội thân thọ, ngoại thân thọ, nội tâm thọ và ngoại tâm thọ... Lại có 4 chánh cần, 4 như ý túc v.v...
-		Nhóm gồm 5 thứ thọ như: Thọ khổ, thọ lạc, thọ ưu, thọ hỷ và thọ xả v.v...
Người tu hành khi đã đoạn được các triền cái, là thấy được thọ tương ưng với đoạn khổ rồi vậy.
-		Nhóm gồm 6 thứ thọ như: 6 thức tương ưng với 6 trần khởi sanh ra 6 thọ.
Lại nữa, do ý thức phân biệt dẫn sanh có 18 thứ thọ. Ví như nhãn thấy sắc, rồi tư duy phân biệt sanh các tâm, hoặc ưu, hoặc hỷ, hoặc xả. Đối vói nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý cũng là như vậy. Tổng cộng có 6x3 = 18 thứ thọ.
Nơi 18 thứ thọ nêu trên đây lại phân biệt có tịnh, có cấu. Lập thành: 18x2 = 36 thứ thọ.
Néu xét trong cả 3 đời thì có: 36x3 = 108 thứ thọ.
-oOo-
Nếu rộng phân biệt hết thảy các nhân duyên sanh thọ thì có vô lượng tâm thọ nên gọi là thọ chúng.
3.		Tưởng ấm:
Phật thuyết có 4 thứ tưởng. Đó là:
-		Tiểu tưởng.
-		Đại tưởng.

444« LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
-		Vô lượng tưởng.
-		Vô sở hữu tưởng.
Nếu giác biết được các pháp nhỏ (tiểu pháp), như thiểu dục, thiểu tín v.v... mà duyên khởi sanh tưởng thì gọi là tiểu tưởng.
Lại nữa, tưởng buộc vào cõi Dục thì gọi là tiểu tưởng, tưởng buộc vào cõi sắc thì gọi là Đại tưởng, tưởng buộc vào cõi Vô Sắc thì gọi là vô lượng tưởng, tưởng buộc vào Vô Sở Hữu Xứ thì gọi là vô sở hữu tưởng.
Lại nữa, tưởng tương ưng vói phiền não thì gọi là tiểu tưởng, tưởng tương ưng với vô lậu cấu thì gọi là đại tưởng, tưởng được thật tướng các pháp thì gọi là vô sở hữu tưởng. Khi được vô lậu tưởng thì gọi là Niết bàn tưởng, là vô lậu pháp vậy.
Lại nữa, có 6 thứ tưởng là: Nhãn xúc tương ưng sanh tưởng, nhĩ xúc tương ưng sanh tưởng, tỷ xúc tương ưng sanh tưởng, thiệt thức tương ưng sanh tưởng, thân thức tương ưng sanh tưởng, ý thức tương ưng sanh tưởng.
-0O0-
Nếu rộng phân biệt hết thảy các nhân duyên sanh tưởng thì có vô lượng thứ tưởng, nên gọi tưởng chúng.
4.		Hành ấm:
Phật dạy: “Hết thảy các pháp hữu vi đều nhiếp về hành ấm”.
Hành ấm do thân, khẩu và ý tạo nên. Vì sao? Vì do có thân mới có hơi thở ra vào... hơi thở ra vào nhiếp về thân hành. Lại do vì có miệng (khẩu) mới có lời nói ra vào. Lời nói ra vào nhiếp về khẩu hành. Khẩu hành là do nhân duyên có giác, có quán, trước có giác quán rồi sau mói có lời nói ra vào... Lại vì có thọ, có tưởng, mới dẫn sanh ý hànhế Tất cả

QUYỂN 36*445
các tâm và tâm sở pháp đều nhiếp về ý hành cả. Vì sao? Vì do có chấp tướng tâm, mới có các thọ khổ, thọ lạc... mới có các phiền não v.v...
-0O0-
Ý hành do 2 chấp khởi sanh ra. Đó là: Kiến chấp và ái chấp.
Khi ái làm chủ thì gọi là thọ. Khi kiến làm chủ thì gọi là tưởng.
Bải vậy nên thọ và tưởng đều nhiếp về ý hành cả.
-0O0-
Phật dạy: “Trong 12 nhân duyên có 3 hành. Đó là: Phước hành, tội hành và bất động hành”.
Phước hành là hành nghiệp thiện ở cõi Dục, hay sanh các pháp vô ký, hoặc có báo sanh hoặc chẳng có báo sanh.
Tội hành là hành nghiệp bất thiện.
Bất động hành là các hành nghiệp ở cõi sắc và cõi Vô sắc.
Neu rộng phân biệt hết thảy các nhân duyên sanh hành thì có vô lượng thứ hành.
5.		Thức ấm:
Nói về thức ấm thì bên trong có 6 căn, bên ngoài có 6 trần duyên nhau, tạo thành 6 nghiệp dẫn sanh 6 thức.
Vì lực bên trong mạnh, nên thường chỉ nói đến các căn thức là: Nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức.
Hỏi: Ỷ tức là thức. Như vậy vì sao còn nói đến ý thức nữa?

446 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Đáp: Ý CÓ tướng sanh diệt. Do nhiều nhân duyên khởi sanh ra ý, sau đó ý mới duyên pháp trần khởi sanh ra ý thức.
Hỏi: Ỷ trước đã diệt sao lại còn sanh ra ý sau?
Đáp: Khi đề cập đến “ý” phải xét hai trường họp sau đây:
-		Niệm niệm sanh diệt.
-		Tâm tương tục chuyên nhất.
Tâm tương tục chuyên nhất này được gọi là “ý căn”. Nương theo ý căn đó mà có ý thức sanh ra.
“Ý” và “ý thức” rất khó giải, khó biết nên 96 tà kiến chấp của hàng ngoại đạo đều chẳng có nói đến ý thức nương theo ý căn mà sanh khởi. Ngoại đạo chỉ nói ý thức do thần sanh ra.
-0O0-
Trong 4 niệm xứ có nói rõ về 5 ấm. Nơi thân niệm xứ có sắc ấm, nơi thọ niệm xứ có thọ ấm, noi tâm niệm xứ có thức ấm, noi pháp niệm xứ có tưởng ấm và hành ấm.
Hỏi: Chỉ có sắc ấm và thức ấm là tùy thời phân biệt, nên có tên gọi khác nhau. Từ đỏ mà đặt thêm các tên khác như: thọ, tưởng, hành. Lại cũng phân biệt có tịnh thức nhiếp về thiện pháp, bất tịnh thức nhiếp về phiền não, bất thiện pháp. Như vậy cần gì phải nói đủ cả 5 ấm?
Đáp: Không thể nói như vậy được. Vì sao? Vì 5 ấm đều khác nhau. Mỗi ấm có công năng riêng khác, nên phải có tên gọi riêng khác vậy. Neu chỉ có tâm mà chẳng có tâm sở thì chẳng có thể nói tâm tịnh hay tâm cấu được. Ví như nước trong ao đang ừong suốt yên tịnh, mà có con voi say giẫm chân, khuấy bùn thì nước liền trở thành dơ bẩn. Sau đó nếu

QUYỂN 36 • 447
lấy ngọc châu thanh thủy, bỏ vào trong nước đục tức thì nước trở lại trong như trước.
Như vậy, chẳng nên nói ngoài nước ra không có voi say, cũng không có ngọc châu thanh thủy. Cũng như vậy, tâm chỉ là một mà khi huân tập phiền não vào thì trở thành ô trược, khi huân tập từ bi hỷ xả vào thì trở thành thanh tịnh. Từ đó mới có phân biệt nói có từ bi, có hỷ xả, có phiền não, có kiết sử. Tuy nhiên tất cả chẳng phải ngoài tâm mà có được.
-0O0-
Ngoài ra, nếu tâm vốn là tịnh, thì chẳng thể có lúc trở thành cấu, và ngược lại, nếu tâm vốn cấu thì chẳng thể có lúc trở thành tịnh được. Phàm phu chỉ chấp vào các thô tướng của tâm hiển lộ ra bên ngoài, mà chẳng rõ được các tâm sở pháp tiềm ẩn ở bên trong. Hết thảy các tâm sở pháp đó đều do 5 ấm dẫn sanh ra cả. Bởi vậy nên phải biết đủ cả 5 ấm.
Hỏi: Vì sao chỉ nói có 5 ấm mà thôi?
Đáp: Pháp hữu vi vô lượng, nhưng Phật chỉ phân chia ra làm 5 ấm là đủ rồi, vì hết thảy các pháp hữu vi đều nhiếp trọn trong 5 ấm.
Hỏi: Như vậy vì sao còn nói đến 12 nhập, 18 giới nữa.
Đáp: Vì muốn thêm rõ nghĩa mà phải nói như vậy.
Do 6 căn (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và ý) nhập với 6 trần (sắc, thanh, hương, vị lai xúc và pháp) nên gọi 6 căn là 6 nội nhập và 6 trần là 6 ngoại nhập. Cộng có 12 nhập.
Lại nữa, 6 căn, 6 trần là 6 cảnh giới bên trong, tức nội giới, duyên 6 trần bên ngoài, tức ngoại giới, khởi sanh ra 6

448 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
thức (nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức) là 6 cảnh giới ở giữa, tức trung giói. Cộng có 18 giới.
-oOo-
Phật là đấng Pháp Vương, vì lợi ích chúng sanh mà có khi nói hẹp, có khi nói rộng, có sai khác nhau.
-		Có người ở nơi sắc pháp mà lại sanh tà kiến, lầm lẫn sắc pháp với các tâm sở pháp. Đối với hạng người này, Phật dạy về 5 ấm để họ trừ bỏ được tà kiến, Phật lại nói sắc pháp gồm có 10 xứ.
-		Có người ở nơi tâm sở pháp mà sanh tà kiến về sắc pháp, do không rõ được sắc tâm. Đối với hạng người này, Phật dạy về các tâm sở pháp, lại nói 6 căn, 6 trần và 6 thức dung hợp thành 18 giới.
-		Có người chẳng biết thế gian là khổ, chẳng biết các pháp là sanh diệt, chẳng biết tu đạo. Đối với hạng người này Phật dạy họ về 4 Diệu Đe: Nói thế gian là khổ, nói ái cùng hết thảy phiền não là nhân duyên sanh khổ, nói khi nhân duyên phiền não diệt thì khổ tự diệt, nói khi phiền não đã tận diệt thì được Đạo.
-		Có người chấp vô ngã nên ở noi các pháp khởi sanh tà kiến, chấp chẳng có nhân, chẳng có duyên. Đối với hạng người này Phật dạy về 12 nhân duyên.
-		Có người chấp hết thảy các pháp là thường, khi diệt trở thảnh vi tế pháp, chẳng phải thành không. Đối với hạng người này, Phật dạy họ hết thảy pháp hữu vi đều là vô thường, do 5 ấm hòa hợp mà có, chẳng phải là thật có. Bởi vậy nên gọi là pháp hữu vi.

QUYỂN 36*449
Hỏi: Người tu phải quán 5 ấm theo thứ lớp như thế nào?
Đáp: Người tu, trước hết phải quán thân là bất tịnh để rõ biết về vô thường, khổ, không và vô ngã. Vì sao? Vì người thế gian thường chấp thân là hơn hết. Bởi vậy phải quán nơi thân có vô lượng thứ khổ, như khổ sanh, khổ già, khổ bệnh, khổ chết... Phải quán ở thế gian vui ít, chỉ có trong chốc lát mà khổ thì vô lượng.
Do tâm của chúng sanh chấp tướng của cảnh giới 6 trần là thật có, nên mới khởi sanh vui, buồn, thương, ghét v.v... Mải miết tư duy, tầm cầu các lạc thú ở ngoại cảnh.
Do căn xúc trần khỏi sanh thức, lại do thức phân biệt có khổ lạc nên mới sanh tâm đắm chấp các dục lạc ở thế gian. Đây chính là nhân duyên sanh khổ.
Lại vì nhiễm trước dục lạc mà khởi sanh ra ba độc tham, sân, si dẫn đến hành động tội lỗi.
-oOo-
Thân thức chủ động trong việc thọ dụng dục lạc, vì 5 dục nhiếp về sắc ấm. sắc ấm là căn bản dẫn đầu trong 5 ấm.
Bởi vậy nên trước phải nói về sắc, tức là nói về sắc ấm thân, sau đó mới nói về thọ ấm, tưởng ấm, hành ấm và thức ấm. Sau khi nói về 5 ấm xong rồi mới nói về 12 nhập, 18 giới v.v...
Tóm lại, hết thảy các pháp hữu vi đều do 5 ấm thứ lớp sanh ra.
Hỏi: Phải tu như thế nào mới được giải thoát?
Đáp: Nếu biết trở về với thiện căn, biết rõ hành và thức là chủ trong sự thọ khổ, thọ lạc, thì sẽ hưởng được thượng

450 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
diệu lạc. Vì sao? Vì khi quán thân bất tịnh, rõ biết vô thường, khổ không, vô ngã, thì ý thức sẽ được tỉnh giác, sẽ nhập vào cảnh giới vô vi, vô lậu, vô trú, tức là nhập vào trong tánh bình đẳng của pháp giới.
Với pháp tu 4 Thánh Đế, hành giả sẽ được tăng trí huệ, sẽ diệt được thức phân biệt, sẽ thấy rõ 12 nhập, 18 giói... cùng hết thảy các pháp hữu vi đều là như huyễn, như hóa. Do vậy mà chuyển được thức thành vô vi, vô lậu thanh tịnh, lại rõ biết 5 ấm đều do tâm tạo, đều là chẳng thật có, dẫn đến rõ biết hết thảy pháp đều vốn là tự tánh “không” vậy.
Hỏi: Như vậy ai là người biết rõ tánh không của các pháp?
Đáp: Chỉ các bậc Thánh mới biết rõ như vậy.
Trong kinh có nói đến 3 bậc Thánh: Bậc thượng, bậc trung và bậc hạ. Phật là bậc Thánh Chủ. Vì sao? Vì Phật là bậc Nhất thiết chủng tríế Pháp Phật thậm thâm vi diệu. Người y theo pháp đó mà tu hành sẽ được Thánh quả.
-oOo-
Trong kinh Phật dạy về “18 Không” để cho chúng sanh biết rõ hết thảy các pháp đều là “không”, chỉ do duyên hòa hợp mà giả danh “có”. Hết thảy các sắc pháp cũng như các phi sắc pháp đều là “không”. Do muốn phá sắc, mà phân biệt chia văn chẻ sắc cho đến vi trần. Thế nhưng vi trần cũng là “không”. Là bất khả đắc. Bởi vậy nên biết rõ hết thảy các sắc pháp đều là “không”, là bất khả đắc.
Lại nữa, niệm niệm sanh diệt cũng là “không”, là bất khả đắc. Bởi vậy nên biết rõ hết thảy các phi sắc pháp cũng đều là “không”, là bất khả đắc.
-oOo-

QUYỂN 36*451
Mặt khác, nên biết rằng các pháp đều là “tận không”. Đều chỉ có nơi danh tự, mà danh tự cũng do nhân duyên hòa hợp sanh nên cũng là “không”, là bất khả đắc.
Hết thảy muôn sự muôn vật, từ sơn hà đại địa, cây cối, đât vườn, dân chúng thành lũy v.v... đều do nhân duyên hòa họp sanh ra, nên đều là “không” là bất khả đắc cả.
Ví như cái nhà do cột, kèo, ngói, gạch v.v... hòa hợp tạo thành nên là tự tánh “không”. Dần đến vi trần dù là rất nhỏ cũng đều có thể chia chẻ nên cũng đều là tự tánh “không”, là bất khả đắc.
Nếu vi trần là thật có thì vi trần là thường pháp, chẳng có thể chia chẻ, chẳng có thể phá hoại được. Những người nói vi trân có hình dạng, hay nói vi trần chẳng có hình dạng cũng đêu là lôi lâm cả. Vì sao? Vì nếu nói vi trần có hình dạng thì nơi vi trần phải có đủ 10 phương phận. Nhưng nếu đẩ co 10 phương phận thì chẳng thể là vi trần được. Trái lại, nếu nói vi trân chăng có hình dạng, thì làm sao có sắc được.
Ly nhân duyên và danh tự thì chẳng sao có được các pháp. Thế nhưng nhân duyên và danh tự đều là “không”, nên hết thảy các pháp cũng đều là “không” cả.
Hỏi: Nếu nói các pháp đều là "không” thì do đâu mà có danh tự?
Đáp: Nếu còn chấp có danh tự, thì phải nên bỏ chấp ấy đi. Nếu đã biết rõ danh tự là tự tánh không, thì chẳng còn gì đê hỏi nữa. Danh tự cùng các pháp chẳng phải hai, chẳng phải khác. Khi nói các pháp đều là tự tánh không, là đã bao

452 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
thân, có cành, có lá... mới giả danh có cây. Neu chẳng có pháp cây, thì chẳng có sự hòa hợp của các pháp cây, thì chang có sự hòa hợp của các pháp gốc, thân, cánh, lá...
Hết thảy các pháp đều là “không”. Nếu có nói ra là có hý luận. Nhưng nếu chẳng dùng ngôn ngữ để nói ra thì chẳng sao có thể làm cho chúng sanh biết được rốt ráo “pháp không” đó cũng là không.
Hỏi: Nếu các pháp thật sự là “không”, thì còn nói đến "pháp không” để làm gì nữa?
Đáp: Có hai trường hợp cần phải nói. Đó là:
-		Nói về “không” để phá chấp về “hữu”.
-		Nói về “không” mà chẳng trú chấp nơi pháp “không”.
-	0O0-
Trong kinh có nêu ví dụ sau đây:
Khi tiểu kiếp tận thì xảy ra các nạn đao binh, hạn hán, dịch tật, đói khát v.v... nhưng vẫn còn có sơn hà đại địa, còn có người, vật, có chim, có thú v.v...
Khi đại kiếp tận thì lửa thiêu rụi tất cả. Lúc bấy giờ som hà, đại địa dẫn đến kim cang v.v... cũng đều bị tiêu diệt cả.
Khi kiếp hỏa đã diệt rồi thì phong đại giữa hư không cũng diệt theo. Lúc bấy giờ, hết thảy đều trở thành “không”, chẳng còn có gì hếtệ
-	0O0-
Nói về “pháp không” cũng là như vậy. Vì nhằm phá hết

QUYẺN 36 • 453
thảy các pháp tướng, mà nói hết thảy các pháp đều “không”. Nhưng nếu còn chấp pháp “không” thì vằn còn chấp tương “không” vậy. Bởi vậy phải phá luôn sự chấp “không” mới được “tận không”.
Người tu hành tu tập như vậy là tu tập tùy thuận theo Bát nhã Ba-la-mật. Ví như các đệ từ tùy thuận theo bậc đạo sư chẳng có làm trái ý thầy vậy.
Như vậy gọi là tương ưng với Như Tướng của Bát nhã Ba-la-mật. Bô tát tùy thuận tướng ấy mà thành tựu thật trí huệ. Ví như cái nồi với cái vung, dù cỡ lớn, dù cỡ nhỏ cũng phải tương ưng với nhau.
Bô tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, diệt hết thảy các pháp quán, thành tựu thật trí huệ, chẳng còn rơi về hai chấp, mới gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát tu tập bảy pháp không gồm: tánh không, tự tướng không, chư pháp khong, bat khả đăc không, vô pháp không, hữu pháp không, vô pháp hữu pháp không, mơi cùng Bát nha Ba- la-mật tương ưng.
LUẬN:
Hoi: Vì sao chăng nói đây đủ 18pháp không mà chỉ nói có 7pháp không này thôi?
Đap: Trong Phật pháp tùy trường hợp có thể nói rộng hay nói hẹp. Rộng thì nói đến 18 pháp không, còn hẹp thì chỉ nói đên 7 pháp không này là đủ rồi vậy. Cũng như nói 37 Phẩm Trợ Đạo là nói rộng, còn nói 7 giác chi là nói hẹp.

454 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Vì 7 pháp không này thường làm lọi ích cho chúng sanh; còn 11 pháp không kia thì khi nào chúng sanh khởi tà kiên mới cần nói đến. Khi đã quán được tổng tướng và biệt tướng của các pháp rồi, đã xa lìa được 5 dục, đã được tâm không, thì chỉ cần nói đến pháp không, và chúng sanh không.
Pháp không là do từ nơi tánh không. Tánh đã không thì cũng chẳng có tướng nên là tự tướng không. Tướng đã không thì hêt thảy các pháp đều không, là chư pháp không. Hêt thảy các pháp đã là không, thì là bất khả đắc, tức là bất khả đắc không.
Dùng bốn pháp không này để phá hết thảy các pháp hữu vi, được hữu pháp không.
Thế nhưng, khi đã phá được hết thảy pháp hữu vi rồi thì thường rơi về chấp vô pháp. Bởi vậy, lại phải quán vô pháp không.
Nếu nghe vô pháp không mà ừở về chấp hữu pháp thì lại phải quán cả vô pháp lẫn hữu pháp đêu là không, tức là vô pháp hữu pháp không.
Như vậy, người tu hành tuần tự tu tập 7 pháp không như sau:
-		Tu tập 4 pháp gồm tánh không, tự tướng không, chư pháp không, va bất khả đắc không để phá chấp về các pháp hữu vi.
Khi đã quán được hữu pháp không rồi, nếu rơi về chấp vô pháp thì phải quán vô pháp không.
-		Khi đã quán được hữu pháp không và vô pháp không rồi, lại còn phải quán chung cả vô pháp lân hữu pháp đêu không, tức là quán vô pháp hữu pháp không. Khi đã quán được cả VÔ lẫn HỮU đều không, cũng như quán cả nội lẫn ngoại đều không, là đầy đủ cả 7 KHÔNG vậy.

QUYỂN 36 • 455
Hỏi: Trước đây có nói rằng “Khi biết rõ hết thảy pháp đểu không, là diệt được hết thảy các quản, là được cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng, nếu chẳng như vậy thì chẳng được cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
Nói như vậy là còn có phân biệt đúng sai, phải trải, tức là còn có quán rồi. Sao lại nói ‘‘Diệt hết thảy các quán ”?
Đáp: Nhằm giải niềm nghi đó, mà Phật đã dạy ngài Xá Lợi Phất rằng Bồ tát phải tu tập đầy đủ 7 pháp không, như nêu trên đây, mới được cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Khi tu tập 7 pháp không, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng thấy sắc tương ưng, hay chẳng có tương ưng, chẳng thấy thọ, tưởng, hành, thức tương ưng hay chăng có tương ưng, chẳng thấy sắc có tướng sanh, có tướng diệt, có tướng cấu, có tướng tịnh, chẳng thấy thọ tưởng, hành, thức có tướng sanh, có tướng diệt, có tướng câu, có tướng tịnh.
LUẬN:
Khi tu tập 7 pháp không, Bồ tát chẳng thấy 5 ấm tuơng ưng, hay chăng tương ưng mói được cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng. Vì còn thấy có tương ưng hay chẳng có tương ưng là còn chấp tướng vậy.
Lại nữa, Bồ tát chẳng thấy 5 ấm có tướng sanh, có tướng diệt. Vì nếu chấp 5 ấm có các tướng sanh diệt là rơi về chấp đoạn diệt. Nếu rơi về chấp đoạn diệt thì chẳng có tội, chẳng có phước, chỉ đông với loài cầm thú vậy.

456 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Lại nữa, Bồ tát cũng chẳng thấy 5 ấm có tướng cấu, tướng tịnh. Vì nếu chấp 5 ấm có các tướng cấu tịnh, thì có phược (buộc), có giải (mở). Vì nếu 5 ấm vốn có tánh phược thì chẳng sao có thể có được giải thoát. Còn nếu 5 ấm vốn có tánh tịnh, thì người đời sẽ nghĩ rằng chẳng cần phải tu tập làm gì nữa.
-oOo-
KINH:
Khi tu tập 7 pháp không, Bồ tát Ma-ha-tát cũng chẳng thấy sắc cùng với thọ tương họp, chẳng thấy thọ cùng với tưởng tương hợp, chẳng thấy tưởng cùng với hành tương hợp, chẳng thấy hành cùng vói thức tương họp. Vì sao? Vì hết thảy các pháp đều là tánh không nên chẳng có pháp này cùng với pháp khác tương họp đượcề
LUẬN:
Các tâm và tâm sở pháp đều là chẳng có hình tướng (vô hình). Do chẳng có hình tướng nên cũng chẳng có chỗ trú (vô trú xứ).
Ví như 4 Đại và 4 Đại tạo sắc hòa hợp khởi sanh ra các tâm và tâm sở pháp. Thế nhưng nếu chẳng có xúc làm trang gian thì các pháp ấy chẳng sao hòa hợp với nhau được.
Phật dạy: “Chẳng có pháp cùng với pháp tương hợp được”.
Vì sao? Vì tánh của hết thảy các pháp thường không, nên pháp này chẳng có thể tương hợp với các pháp khác được vậy.
-oOo-

QUYÈN 36 • 457
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Trong sắc không, chẳng có sắc, dẫn đến trong thọ không, tưởng không, hành không, thức không, cũng chẳng có thọ, tưởng, hành, thức.
LUẬN:
“Sắc” và “Không” trái nhau. Đã là “không”, thì chẳng có “sắc” được. Ví như lửa và nước trái nhau. Trong nước chẳng có lửa và trong lửa chẳng có nước vậy.
Thế gian thấy “sắc” chẳng phải là “không”. Chỉ có người tu, khi vào được “Không tam muội” rồi mới thấy được “sắc” tức là “không”.
Phật dạy “Trong sắc không, chẳng có sắc, dẫn đến trong thức không, chẳng có thức” để khai thị tánh không của 5 ấm.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Vì sắc là tánh không, nên chẳng có tướng não hoại. Vì thọ là tánh không nên chẳng có tướng thọ. Vì tưởng là tánh không, nên chẳng có các tướng tưởng. Vì hành là tánh không, nên chẳng có các tướng tạo tác. Vì thức là tánh không, nên chẳng có các tướng tri giác.
LUẬN:
Trước đây nói 5 ấm đều là không. Do vậy mà nói trong sắc không, chẳng có sắc... dẫn đến trong thức không, chẳng có thức. Như vậy có nghĩa là trong “không” chẳng có 5 ấm vậy.
Nay nói nhân duyên 5 ấm, mỗi mỗi đều là tự tánh không,

458 • LUẶN ĐẠI TRÍ Độ
tự tướng không, nên đều là bất khả đắc cả. Đây là nói về duyên khởi 5 ấm là không, dẫn đến 5 ấm là không vậy.
-oOo-
KINH:
Vì sao? Vì sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc; sắc tức là không, không tức ỉà sắc. Thọ, tưởng, hành, thức cũng chẳng khác không, không cũng chẳng khác thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức tức là không, không cũng tức là thọ, tưởng, hành, thức.
LUẬN:
Nay Phật khai thị về nghĩa nhân duyên. Neu 5 ấm khác với không, thì trong không phải có 5 ấm. Nay nói 5 ấm chẳng khác không, và không chẳng khác 5 ấm. Như vậy là nói 5 ấm tức là không, và không cũng tức là 5 ấm.
Bởi nhân duyên vậy, nên tuy nói “không”, mà chẳng phá 5 ấm vậy. Vì sao? Vì ở đây Phật khai thị nhân duyên 5 ấm vốn là không.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Các pháp đều là tướng không, đều chẳng có sanh, chẳng có diệt, chẳng có cấu, chẳng có tịnh, chẳng có tăng, chẳng có giảm, chẳng có ở trong 3 đòiỀ Bởi vậy, trong pháp KHÔNG chẳng có sắc, thọ, tưởng, hành, thức; chẳng có nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý; chẳng có sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; chẳng có nhãn giới dẫn đến chẳng có ý thức giới; chẳng có vô minh, cũng chẳng có

QUYÊN 36 • 459
VÔ minh tận; chẳng có lão tử, cũng chẳng có lão tử tận; chăng có khổ, tập, diệt, đạo; chăng có trí, cũng chăng có đắc, chẳng có Thanh Văn, cũng chẳng có 4 quả Thanh Văn; chẳng có Bích Chi Phật, cũng chẳng có Bích Chi Phật đạo; chẳng có Phật, cũng chẳng có Phật đạo.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mói được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Hỏi: Ai cũng có thể biết được rằng "Không” là chẳng có sanh, chẳng có diệt, chẳng cỏ cấu, chẳng có tịnh, chẳng cỏ tăng, chẳng cỏ giảm, ...là chẳng có hết thảy pháp. Như vậy, vì sao Phật còn phân biệt nói 5 ấm cùng hết thảy pháp đều là không?
Đáp: Có người tuy đã biết về “không”, mà cứ tưởng răng nơi “không” cũng vẫn còn có pháp. Ví như người tu từ tâm, khi hành bố thí, vẫn tưởng rằng có chúng sanh được thọ hưởng của thí, được hoan hỷ. Mặc dù hành bố thí như vậy cũng đã được phước đức rồi, nhưng do còn tâm chấp, nên chăng vào được cửa “không”.
Phật khai thị cho chúng sanh rõ các pháp vẫn thường không; chăng cân phải vào “không tam muội”, mới biến các pháp thành không vậy. Người tu, khi thành tựu được trí vô lậu, sẽ thành tựu được đạo quả, tò quả Tu-đà-hoàn dẫn đến quả vị Phật.
Biết rõ các pháp ở noi thật tướng vẫn thường không, mà chăng trú châp nơi không, mới gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ung.
-oOo-

460 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng thấy cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng, hay chẳng có tương ưng; chẳng thấy cùng 5 Ba-la-mật kia tương ưng, hay chẳng có tương ưng; chẳng thấy cùng sắc, thọ, tưởng, hành, thức tương ưng, hay chẳng có tương ưng; chẳng thấy nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý tương ưng, hay chẳng có tương ưng; chẳng thấy nhãn giới dẫn đến chẳng thấy ý thức giới tương ưng, hay chẳng có tương ưngỆ
Lại cũng chẳng thấy 4 niệm xử, 8 Thánh đạo, 10 Phật lực, ..ề dẫn đến chẳng thấy Nhất thiết chủng trí tương ưng, hay chẳng có tương ưng.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mói được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Khi đã vào thật tướng Bát nhã, Bồ tát chẳng còn thấy các pháp có định tướng, có tương ưng hay chẳng có tương ưng. Bởi vậy nên Bồ tát chẳng còn thấy các pháp có sai khác nhau. Vì sao? Vì khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát chẳng thấy cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng, hay chẳng có tương ưng. Do vì chẳng thấy như vậy, nên mới gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng. Nếu trái lại thì chẳng được cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
Lại nữa, Bồ tát cũng chẳng thấy hành thường, lạc, ngã, tịnh, là tương ưng, hay chẳng phải tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật; chẳng thấy hành vô thường, khổ, không, vô ngã là tương ưng, hay chẳng có tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật.
Tóm lại, nếu thấy có hành, hay chẳng có hành là không

QUYÊN 36 • 461
tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật; nếu chẳng thấy có hành, hay chẳng thấy chẳng có hành mới gọi là cùng Bát nhã Ba- la-mật tương ưng.
Vì sao? Vì ở trong Bát nhã Ba-la-mật chẳng có các sự việc ấy. Bát nhã Ba-la-mật vốn rốt ráo “không”, rốt ráo thanh tịnh.
Cả 5 Ba-la-mật kia, 5 ấm,... dẫn đến Nhất thiết chủng trí cũng đều rốt ráo “không”, rốt ráo thanh tịnh cả.
Hỏi: Nói Bát nhã Ba-la-mật rốt ráo thanh tịnh, thì còn hợp lỷ. Thế nhưng 5 Ba-la-mật kia, 5 ấm, cùng hết thảy các pháp làm sao có thể rốt rảo thanh tịnh được?
Đáp: Trước nói “Ly Bát nhã Ba-la-mật, thì 5 Ba-la-mật kia chẳng được gọi là Ba-la-mật”. Nay đã tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật, thì phải cùng hòa hợp với Bát nhã Ba-la-mật, cùng thanh tịnh như Bát nhã Ba-la-mật vậy, mới xứng đáng được gọi là Ba-la-mật. Ví như khi hành bố thí, phải chẳng còn thấy có người cho, có người nhận, có vật cho, thì mới được thanh tịnh, mới được gọi là Đàn Ba-la-mật.
Bồ tát quán 5 ấm cùng Bát nhã Ba-la-mật hòa họp, nên cũng thây 5 âm là rôt ráo thanh tịnh. Quán như vậy nhưng Bồ tát chẳng thấy 5 ấm có tương ung hay chẳng có tương ưng.
Đối với 12 nhập, 18 giới, 12 nhân duyên... cùng hết thảy các pháp cũng đêu như vậy cả.
Do các pháp chẳng có định tướng, nên cũng chẳng phải là định pháp.
Bởi nhân duyên vậy, nên ờ nơi hết thảy các pháp, 4 niệm xứ, 8 Thánh đạo, 18 không,... dẫn đến đại tò, đại bi, Nhất thiết chủng trí, Bồ tát chẳng thấy có tương ưng hay chẳng có tương ưng.

462 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Hỏi: Vì sao Bồ tát cũng hành 37 Phẩm Trợ Đạo, là pháp của hàng Thanh Văn? Lại nữa Bồ tát chưa thành Phật đạo, thì làm sao có được 10 Phật lực, 4 Vô sở úy, 18 bất cộng pháp?
Đáp: Khi tu hạnh Bồ tát, Bồ tát phải quán các pháp của Thanh Văn và của Bích Chi Phật. Vì sao? Vì Bồ tát phương tiện dùng pháp của Thanh Văn và Bích Chi Phật để độ chúng sanh Tuy hành 37 Phẩm Trợ Đạo, mà Bồ tát chẳng có thủ chứng. Vì sao? Vì Bồ tát vào Không, Vô Tướng, Vô Tác, trú trong 3 tam muội ấy, dấy niệm rằng: “Nếu ta tác chứng, ta sẽ chẳng có thể làm lợi ích cho chúng sanh”. Do nghĩ như vậy, mà Bồ tát, từ sơ phát tâm, đã tán thán, chánh ức niệm 37 Phâm Trợ Đạo. Ngoài ra, 10 Phật lực, 4 Vô sở úy, 18 bất cộng pháp là những pháp thậm thâm, vi diệu, nên từ vô lượng kiếp vê trước, và mãi cho đến khi tọa đạo tàng, Bồ tát vẫn phải nghe, phải nhớ tưởng, phải phân biệt, phải trú trong các pháp ấy để tu tập đạo giải thoát. Ví như các bậc công thần, phải thành tựu sự nghiệp, phải có đầy đủ oai lực mới xứng đáng được thưởng công. Cũng như vậy, Bồ tát phải thành tựu các công đức mới được đầy đủ oai lực trong sự nghiệp hoằng pháp độ sanh.
Hết thảy các công đức của Bồ tát đều nhờ nơi Bát nhã Ba-la-mật. Khi Bồ tát đã hợp với Bát nhã Ba-la-mật rôi, thi chẳng còn thấy có tương ưng hay không tương ưng nữa.
Như vậy là Bồ tát ở nơi các pháp nghĩa, tùy thuận 6 pháp Ba-la-mật tu tập, cho đến khi được Nhất thiết chủng trí.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát thực hành Bát nhã Ba-la-mật là thật hành pháp không, nhung chăng thấy

QUYÊN 36 • 463
không họp vói không, chẳng thấy vô tướng họp vói vô tướng, chẳng thấy vô tác họp với vô tác. Vì sao? Vì không, vô tướng và vô tác chẳng hợp cũng chẳng phải chẳng hợpẳ
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Hỏi: Trong nhất tâm chẳng có thể có hai thứ “không”. Như vậy vì sao đã nói về “không ’’ rồi, lại còn nói chẳng thấy "không” hợp với "không”?
Đáp: Phải nên hiểu “không” theo hai nghĩa. Đó là:
-		Không Tam muội.
-		Pháp không.
“Không Tam muội” chẳng cùng hợp với pháp “không”. Vì sao? Vì nếu dùng lực “không tam muội” mà hợp được với pháp “không”, thì pháp ấy chẳng phải là rốt ráo không. Nếu pháp “không” là rốt ráo không, thì chẳng phải đợi nhân duyên mới sanh. Nếu phải đợi nhân duyên mới sanh, thì chẳng phải là rốt ráo không nữa.
Người tu hành khi vào được “không tam muội”, thì thấy “không”; khi ra khỏi tam muội thì chẳng thấy “không” nữa. “Không” như vậy chỉ là hý luận, chẳng phải là rốt ráo không.
Bởi nhân duyên vậy, nên Phật nói: “Không chẳng hợp với không. Dần đến vô tướng cũng chẳng hợp với vô tướng, vô tác cũng chẳng hợp với vô tác”. Bồ tát phải tu tập đúng như vậy, mới được cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
Hỏi: Chỉ cần nói “Chẳng thay tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật, hay chẳng tương ưng với Bát nhã Ba-ỉa-mật” là

464* LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
đủ rôỉ. Vì sao còn nói đến các pháp tương ưng, hay chẳng có tương ưng nữa? Vỉ như nói một người mù không thấy ảnh sáng, thì 100, 1.000 người mù cũng chảng thấy được ánh sáng. Đâu cỏ cần phải nói đến nhiều lần?
Đáp: Chẳng phải như vậy. Các pháp tướng, tuy chẳng có thể nói ra được (Bất khả thuyết), nhưng Phật, vì lòng đại bi thương xót chúng sanh, mà phải dùng các pháp phương tiện chỉ bày cho chúng sanh được rõ. Đối với hạng người lợi căn, thượng trí, Phật chỉ cần nói một vài lần là họ đã được độ. Còn đối vói hạng người độn căn, ám trí, thì phải nói rất nhiều lần, thì họ mới có thể hiểu được.
Lại nữa, trong kinh có phân biệt như sau:
-		Phen thứ nhất, Phật nói để đoạn các chấp của người, khiến họ thấy rõ các kiết sử; phen thứ hai Phật nói để đoạn các kiết sử về tà tư duy của người; phen thứ ba Phật nói để đoạn từng phần dư tàng kiết sử của người.
-		Phen thứ nhất, Phật nói với hạng người được đạo Thanh Văn, phen thứ hai Phật nói với hạng người được đạo Bích Chi Phật, phen thứ ba Phật nói với hạng người phát tâm cầu Vô Thượng Bồ Đề.
-		Phen thứ nhất, Phật nói về 6 pháp Ba-la-mật; phen thứ hai, Phật nói về các pháp môn phương tiện; phen thứ ba, nói về trú ở sơ địa của Bồ tát. Lại còn có 1 phen nói về trú ở địa thứ 10 của đạo Bồ tát.
-		Hoặc phen thứ nhất nói về đạo làm người (nhân đạo), phen thứ hai nói về đạo làm Trời (thiên đạo) v.v...
-oOo-

QUYÊN 36 • 465
Bát nhã Ba-la-mật thâm thâm, vi diệu, khó giải, khó biết. Phật rõ biết tâm của chúng sanh có lợi, có độn, nên đối với người lợi căn, thông trí chỉ cần nói một lần là họ liền ngộ; đối với người độn căn, thiểu trí, thì phải nói nhiều lần mới làm cho họ hiểu được. Cũng như có nhiều con ngựa bị đánh roi mới chịu chạy; trái lại, những con ngựa thuần thục chỉ thấy bóng roi là liền chạy đúng đường.
Như vậy, do rất nhiều nguyên nhân sai khác nhau mà kinh phải nói đi, nói lại nhiều lần về một vấn đề nhằm đem lại nhiều lợi ích cho từng đối tượng chúng sanh.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát vào được tự tướng không của các pháp. Khi đã vào được rồi, chẳng thấy sắc cùng vói quá khứ tương họp, săc cùng vói hiện tại tương họp, sắc cùng vói vị lai tương họp; chẳng thấy thọ, tưởng, hanh, thức cung với quá khử, hiện tại và vị lai tương hợp. Vì sao? Vì chẳng thấy có quá khứ, có hiện tại, có vị lai nên chẳng thấy sắc, thọ, tưởng, hành, thức cùng vói quá khứ, hiện tại và vị lai tương hợpễ
LUẬN:
Trước đã nói về không, vô tướng và vô tác chẳng hợp cũng chăng phải chẳng hợp với Bát nhã Ba-la-mật. Nay nói, do nhân duyên vào được tự tướng không, mà chẳng thấy sắc có hợp, hay chẳng có hợp; dẫn đến chẳng thấy thọ, tứởng, hành, thức có hợp hay chăng có hợp. Vì sao? Vì các pháp đều là tự tướng không, nên trong “không” chẳng thấy có hợp, hay chăng có hợp vậy.

466'LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Lại nữa, do tâm chấp mà nói đất có tướng cứng, nước có tướng ướt, gió có tướng lay động,... thức có tướng hay biết v.v...
Mặc dù mỗi pháp đều có tướng riêng, chẳng có ở nơi các pháp khác, nhưng hết thảy các pháp đều là như, hết thảy các pháp tướng cũng đều là như, nên chẳng có họp, cũng chẳng không hợp.
Lại nữa, tự tướng của hết thảy các pháp đều là không, nên các pháp tướng chẳng có tăng, chẳng có giảm, chẳng cùng quá khứ, hiện tại hay vị lai tương hợp.
Quá khứ là không, là vô sở hữu, chỉ giả danh có vậy thôi. Nếu sắc hợp với quá khứ, mà quá khứ đã diệt, thì sắc chẳng thể tương hợp với hiện tại được. Còn vị lai thì chưa đến, nên sắc cũng chẳng thể hợp với vị lai được.
Ngay noi hiện tại, sắc cũng sanh diệt, chẳng có chỗ trú (vô sở trú) nên tướng của sắc là bất khả đắc (bất khả đắc tướng). Vì là bất khả đăc tướng, nên săc cũng chăng có thê cùng với hiện tại hợp hay chẳng hợp.
Sắc cũng chẳng có thể cùng quá khứ, cùng vị lai hợp hay chẳng hợp.
Vì sao? Vì quá khứ, vị lai cũng đều là bất khả đắc cả.
Đối với thọ, tưởng, hành, thức cũng đều là như vậy.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng thấy quá khử cùng vị lai họp, chẳng thấy vị lai cùng quá khứ hợp, chẳng thấy hiện tại cùng quá khứ và vị lai hợp, chẳng thấy quá khứ và vi lại

QUYỂN 36*467
cùng hiện tại hợp. Vì sao? Vì cả 3 đời đều chỉ là danh tự, đều là không vậy.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưngễ
LUẬN:
Hỏi: Vì sao nói “Chẳng thấy quá khứ cùng vị lai hợp... ?
Đáp: Vì có người tin rằng các pháp ở trong cả 3 đời đều có. Ví như nói pháp vị lai chuyển thành hiện tại, pháp hiện tại chuyển thành quá khứ; nói hiện tại là đất chuyển thành cái bình trong vị lai, rồi ở vị lai cái bình lại chuyển thành đất, hoặc nói quá khứ là đất, hiện tại là cái bình, rồi vị lai là đất v.v...
Đây là do tâm chấp có sự hòa hợp, mà thấy có tướng của 3 đời. Nên biết sự việc đó chẳng phải là như vậy. Vì sao? Vì nếu chấp có pháp quá khứ cùng với quá khứ làm nhân cho hiện tại, chấp có pháp hiện tại cùng với hiện tại làm nhân cho vị lai, chấp có pháp vị lai cùng với vị lai làm nhân cho đòi vị lai kế tiếp... đều là lầm lỗi cả.
Lại nữa, nếu chấp tâm quá khứ cùng với các tâm sở pháp duỵên các pháp trong 3 đời cũng là lầm lỗi. Dẩn đến, nếu chấp tâm hiện tại, tâm vị lai cùng với các tâm sở pháp cũng lại duyên như vậy, thì cũng đều là lầm lỗi cả.
Lại nữa, có trường họp người tu hành đoạn được các tâm và tâm sở pháp, và đoạn được tâm năng duyên, mà vẫn chẳng đoạn được các pháp; cũng có trường hợp người tu hành đoạn được các tâm và tâm sở pháp, chưa đoạn được tâm năng duyên, mà đã có thể đoạn được các pháp.
Như vậy hết thảy các pháp trong 3 đời, do nhân duyên nghiệp quả, cùng nhau hòa hợp mà có. Thế nhưng, nếu chúng sanh mê lầm chấp có sự hòa hợp, thì đó cũng là lầm lỗi.

468 •LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
BỒ tát chẳng có lầm chấp về sự hòa hợp đó. Vì sao? Vì như trước đây đã nói rõ:
-		Quá khứ đã diệt nên chẳng thể làm nhân duyên cho hiện tại và vị lai được.
-		Ngay trong một niệm, các nhân duyên ở hiện tại cũng chẳng có trú. Bởi vậy, hiện tại chẳng có thể làm nhân duyên cho vị lai được.
Bởi vậy nên nói “Ba đời chẳng có thể cùng nhau hòa hợp được”.
Phật dạy thêm rằng: “Nhân duyên ở cả 3 đời chỉ là danh tự, là không, nên 3 đời chẳng cùng nhau hòa hợp được”.
(Hết quyển 36)

LUẠN ĐẠI TRI ĐỌ
•		• • Quyển 37

Phẩm Thứ Ba (TIẾP THEO)

Tập Tương Ưng
(Tiếp theo)
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bo tát Ma-ha-tát chăng thấy Tát Bà Nhã cùng với quá khử hợp, chẳng thấy Tat Bà Nhã cùng với hiện tại hợp, cũng chẳng thấy Tát Bà Nhã cùng vói vị lai hợp. Vì sao? Vì cả 3 đời đều chẳng thể thấy được (bất khả kiến) huống nữa là hợp với Tát Bà Nhã.
Bo tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát chẳng thấy Tát Bà Nhã (tức Nhât thiêt chủng trí) cùng với quá khứ hợp. Vì sao? Vì quá khứ là hư vọng, mà Tát Bà Nhã là thật pháp- quá khứ là tướng sanh diệt mà Tát Bà Nhã chẳng phải la tương sanh diệt. Tâm câu quá khứ đã là chẳng thể được (bât khả đăc) rồi, nên quá khứ chẳng sao có thể hợp với Tát Bà Nhã được.
Lại nữa, Phật đã nói các nhân duyên Bồ tát hành Bát nhã Ba-la-mật chăng thấy có quá khứ, huống nữa là quá khứ hợp với Tát Bà Nhã.

472 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Đối với các đời hiện tại và vị lai cũng là như vậy.
Phàm phu, do tâm vọng chấp, mà điên đảo chia thòi gian ra làm 3 đời, nhưng nghĩa của thời gian chỉ có một, vì thời gian là bất khả đắc.
Lại nữa, Bát nhã Ba-la-mật là chân trí huệ của chư Phật ở cả 3 đời trong khắp 10 phương, bởi vậy nên Tát Bà Nhã chẳng thể hợp với 3 đời. Ví như kim cương chăng đông tướng với cặn bã thiếc được.
Hỏi: Trong mục Tùy Hỷ Công Đức cỏ nói đên sự việc Bô tát niệm chư Phật trong 3 đời. Lại, Tát Bà Nhã là trí huệ bình đẳng, là công đức hồi hướng Vô Thượng Bồ Đê. Như vậy, vì sao lại nói 3 đời chảng thể hợp với Tát Bà Nhã?
Đáp: Người còn tâm chấp mà niệm Tát Bà Nhã, thì chẳng có thể gọi là hồi hướng Vô Thượng Bồ Đê được. Ví như món ăn ngon mà có lẫn chất tạp, có thê làm hại người. Người không biết lúc ban đầu ăn nhằm vào, cũng có thể hưởng hương vị thơm ngon, nhung về sau sẽ bị chất độc gây nguy hại đến tính mạng.
Nếu còn phân biệt 3 đời cùng Tát Bà Nhã hòa hợp, là còn chấp tướng. Trái lại, nếu chẳng còn tâm châp tướng nữa thì sẽ chẳng thấy 3 đời cùng Tát Bà Nhã hòa hợp.
Hỏi: Nếu Bồ tát có niệm ở đời sau sẽ được thành Phật, thì cũng đã niệm đời sau sẽ được Tát Bà Nhã rồi. Như vậy, vì sao lại nói 3 đời chẳng cỏ hợp với Tát Bà Nhã?
Đáp: Tát Bà Nhã là trí huệ siêu xuất cả 3 đời, là rốt ráo thanh tịnh. Nếu người tu hành mà ức tưởng phân biệt răng “Ta sẽ được Tát Bà Nhã”, thì cũng chỉ như người thê gian ức tưởng phân biệt về các sự việc có thể được (hữu sở đắc) trong

QUYÊN 37 »473
tương lai. Thế nhưng, nay các sự việc đó chưa sanh, thời tiết chưa đến, các nhân duyên chưa hội đủ nên là chưa có, thì làm sao có thể hợp được?
Ví như người nghe nói ngày mai mình sẽ được ăn ngon, thì ngày hôm nay chỉ ức tưởng đến thức ăn ngon đó, mà chưa thể ăn được. Cũng lại ví như có một đệ từ của ngài Ma Ha Ca Chiên Diên nói với một vị trưởng giả rằng: “Ông hãy thu dọn nhà cửa cho thật trang nghiêm đi. Khi tôi thành Phật, tôi sẽ đến nhà ông để hóa độ cho ông”.
Nói như vậy là chẳng có tương ưng.
Hỏi: Cỏ rất nhiều pháp. Như vậy sao chỉ nói đến Tát Bà Nhã?
Đáp: Vì Tát Bà Nhã là chỗ quy thú của Bồ tát. Bồ tát trải qua nhiều đời, chỉ nhất tâm tu hành cầu Tát Bà Nhã.
Hỏi: Vì sao Bồ tát chẳng có tầm cầu nơi các pháp hữu vi và các pháp vô vi?
Đáp: Trong quá trình tu tập, Bồ tát phải tầm cầu hết thảy các pháp mới vào được Tát Bà Nhã. (Ở các phẩm trước đã có nói rõ).
-0O0-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng thấy sắc cùng với Tát Bà Nha họp, dẫn đến chẳng thấy thọ, tưởng, hành, thửc cùng vói Tát Bà Nhã hợp. Vì sao? Vì 5 ấm chẳng thể thấy được (bất khả kỉến)Ễ

474 ẻ LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Lại chẳng thấy nhãn cùng vói Tát Bà Nhã hợp, dẫn đến chẳng thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý cùng với Tát Bà Nhã hợp. Vì sao? Vì 6 căn chẳng thể thấy được.
Lại chẳng thấy sắc cùng với Tát Bà Nhã hợp, dẫn đến chẳng thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp cùng vói Tát Bà Nhã hợp. Vì sao? Vì 6 trần chẳng thể thấy được.
Lại chẳng thấy nhãn thức dẫn đến ý thức cùng với Tát Bà Nhã họp. Vì sao? Vì 6 thức chẳng thể thấy được.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Hỏi: Vì sao ở đoạn kỉnh trên có nói đến 5 ấm, 12 nhập, 18 giới mà chẳng nói đến 12 nhân duyên?
Đáp: Phật vẫn thường nói đến 5 ấm, 12 nhập, 18 giới, 12 nhân duyên, cũng như thường nói đến hết thảy các pháp đều có cấu, có tịnh mà chẳng phải quyết định là thật có cấu, thật có tịnh. Vì sao? Vì ở nơi các pháp có khi có các kiết sử sanh ra, mà lại cũng có khi chẳng có các kiết sử sanh ra. Ví như ở nơi ruộng lúa có lúa mọc lên, mà cũng có cỏ dại mọc xen vào nữa.
Phải biết rằng 5 ấm, 12 nhập, 18 giới, 12 nhân duyên đều là sự. Còn 6 pháp Ba-la-mật dẫn đến Tát Bà Nhã (tức Nhất thiết chủng trí) mói là tịnh chủng. Bô tát do đã mỏng kiêt sử, chẳng còn dùng các sự việc dẫn sanh phiền não nữa, nên ở đây chẳng có nói đến 12 nhân duyên.
Lại nữa, Bồ tát có trí huệ thâm sâu, rõ biết về pháp “không”, nên chẳng còn khỏi các phiền não, mà chỉ tu luyện các công đứcệ

QUYỂN 37 • 475
Bởi nhân duyên vậy, nên chẳng thấy 5 ấm, 12 nhập, 18 giới... cùng Tát Bà Nhã hợp. Vì sao? Vì ở trong cả 3 đời, Tát Bà Nhã cũng là bất khả đắc.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng thấy Đàn Ba-la-mật dẫn đến chẳng thấy Bát nhã Ba-la-mật cùng Tát Bà Nhã hợpỆ Vì sao? Vì 6 pháp Ba-ỉa-mật chẳng thể thấy được.
Lại chẳng thấy 4 niệm xứ, 8 Thánh đạo cùng Tát Bà Nhã họp, dẫn đến chẳng thấy 10 Phật lực, 18 bất cộng pháp cùng Tát Bà Nhã họp. Vì sao? Vì 4 niệm xứ, 8 Thánh đạo dẫn đến 10 Phật lực, 18 bất cộng pháp chẳng thể thấy được.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Hỏi: Nói 5 ấm, 12 nhập, 18 giới... là nhữngpháp thế gian chảng cùng Tát Bà Nhã hợp, thì còn hợp lý. Nhung vì sao nói 6pháp Ba-la-mật cũng chẳng cùng Tát Bà Nhã hợp?
Đáp: Sáu pháp Ba-la-mật được phân ra làm 2 loại. Đó là:
-		Ba-la-mật thế gian.
-		Ba-la-mật xuất thế gian.
Ba-la-mật thế gian chẳng cùng Tát Bà Nhã hợp. Ba-la- mật xuất thế gian mới cùng Tát Bà Nhã họp.

476 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Lại nữa, khi hành 6 pháp Ba-la-mật mà chưa sạch kiết sử thì chẳng có thể cùng Tát Bà Nhã hợp được.
Lại nữa, 6 pháp Ba-la-mật cũng đều là “không”, đều chẳng thấy được (bất khả kiến) nên chẳng thể cùng Tát Bà Nhã hợp được.
Hỏi: Sáu pháp Ba-la-mật có tục, có đạo. Vì sao 37 Phẩm Trợ Đạo là pháp dẫn đến Niết bàn, mà cũng chẳng cùng Tát Bà Nhã hợp được?
Đáp: 37 Phẩm Trợ Đạo là pháp môn tu của hành Nhị Thừa, dẫn đến Niết bàn Nhị thừa. Niết bàn của Bồ tát mới dẫn đến Phật đạo, nên 37 Phẩm Trợ Đạo chẳng có thể cùng Tát Bà Nhã họp được.
Hỏi: Vì sao trong kinh nói Bồ tát cũng học 37 Phẩm Trợ Đạo? Như vậy vì sao nói 37 Phẩm Trợ Đạo chảng cùng với Tát Bà Nhã hợp?
Đáp: Bồ tát tu tập 37 Phẩm Trợ Đạo mà chẳng chấp. Nếu chấp thì sẽ hồi hướng về đạo Thanh Văn. Bởi vậy nên nói 37 Phẩm Trợ Đạo chẳng cùng Tát Bà Nhã hợp được.
Hỏi: Vì sao 10 Phật lực, 18 bất cộng pháp cũng chẳng cùng Tát Bà Nhã hợp được?
Đáp: 10 Phật lực, 18 bất cộng pháp, tuy là diệu pháp, là Tát Bà Nhã nhưng vì Bồ tát chưa lậu tận nên chẳng cùng với Tát Bà Nhã hợp được vậy.
Nói về 10 Phật lực, nên phân biệt có 3 trường hợp. Đó là:
-		Bồ tát tuy chưa được Phật đạo, nhưng do tu tập 10 Phật lực mà dần dần sẽ vào được Phật đạo.

QUYÊN 37 • 477
-		BỒ tát do tu tập 10 Phật lực, đã vào được Phật đạo, và đang cầu được tâm Tát Bà Nhã.
-		Bồ tát do tu tập 10 Phật lực, đã vào được Phật đạo, và đã tương ưng vói Tát Bà Nhã..
Chỉ có hạng Bồ tát sau cùng mới hợp với Tát Bà Nhã. Còn hai hạng Bồ tát trên chưa hợp được với Tát Bà Nhã.
Lại nữa, Tát Bà Nhã là rốt ráo không, là chẳng thấy được nên chẳng có hợp, cũng chẳng có không hợp.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng thấy Phật và Bồ Đe cùng Tát Bà Nhã họp, cũng chẳng thấy Tát Bà Nhã cùng Phật và Bồ Đề họp. Vì sao? Vì Phật tức là Tát Bà Nhã, và Tát Bà Nhã tức là Phật; vì Bồ Đe tức là Tát Bà Nhã và Tát Bà Nhã tức là Bồ Đề.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưngề
LUẬN:
Hỏi: Bồ tát và pháp Bồ tát cũng chẳng cùng Tát Bà Nhã hợp hay sao?
Đáp: Trong loài người, Phật là đấng đại giác ngộ, là đấng Vô Thượng. Trong hết thảy pháp, Tát Bà Nhã là pháp Vô Thượng. Cho nên nói Bồ tát và pháp Bồ tát chẳng cùng Tát Bà Nhã họp được. Vì sao? Vì được Tát Bà Nhã rồi, mới được gọi là Phật, chưa được Tát Bà Nhã thì chẳng được gọi là Phật.

478 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Lại nữa, Phật tức là Tát Bà Nhã, Tát Bà Nhã tức là Phật. Lìa Phật ra chẳng có Tát Bà Nhã, lìa Tát Bà Nhã ra chẳng có Phật.
Hỏi: Nói Phật ỉà người nên chảng cùng Tát Bà Nhã hợp, thì còn hợp lý. Nhung Bồ Đe là pháp vô thượng sao cũng chăng hợp với Tát Bà Nhã?
Đáp: Có thuyết nói Bồ Đề là trí huệ của Phật, nhưng Tát Bà Nhã mới thật là Nhất Thiết Trí Huệ của Phật. Lại có thuyết nói ở trong 11 trí thì trí thứ 11 là Tat Bà Nha; còn 10 trí kia nhiếp về Bồ Đe.
Lại nữa, 10 Phật lực là pháp của Phật, còn Bồ Đe là do Bồ tát ức tưởng phân biệt mà có, chẳng phải là thật.
Chỉ có chỗ sở đắc của Phật, tức là Tát Bà Nhã mới là thật pháp. Nếu nói Bồ Đề là pháp của Bồ tát, thì pháp ấy cũng chỉ là hư vọng, chẳng thật có. Bởi vậy nên nói Bồ Đề chẳng cùng Tát Bà Nhã hợp được.
Trong đoạn kinh nêu trên đây, Phật nói rằng Phật cũng như Bồ Đề chẳng cùng Tát Bà Nhã hợp. Vì sao? Vì Phật tức là Tát Bà Nhã, Tát Bà Nhã tức là Phật. Bồ Đề của Phật tức là Tát Bà Nhã, Tát Bà Nhã tức là Bồ Đề của Phật. Bồ tát phải tu tập đúng như vậy, mới được cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng tu tập sắc là có (hữu), hay là không (vô), chẳng tu tập sắc là thường hay vô thường, chẳng tu tập sắc ỉà khổ hay là lạc, chẳng tu tập sắc là ngã

QUYÊN 37 • 479
hay là vô ngã, chẳng tu tập sắc là tịch diệt hay chẳng phải tịch diệt, chẳng tu tập sắc là không hay là chẳng phải không, chẳng tu tập sắc là hữu tướng hay là vô tướng, chăng tu tập sắc là hữu tác hay là vô tác. Dẩn đến chẳng tu tập thọ, tưởng, hành, thức cũng đều là như vậy.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mói được gọi là cùng Bát nhã Ba-ỉa-mật tương ưng.
Lại nữa, khỉ thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng dấy niệm có hành, hay chẳng có hành Bát nhã Ba-la-mậtế Vì sao? Vì hành Bát nhã Ba-la-mật là chẳng hành, mà cũng chẳng phải chẳng hànhẻ
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới đưực gọi là cùng Bát nhã Ba-ỉa-mật tương ưngẽ
LUẬN:
Bồ tát phải quán 5 ấm là chẳng phải có (hữu), chẳng phải không (vô), mói cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng. Vì sao? Vì thê gian, do 2 châp hữu và vô, mà cứ phải trôi lăn mãi trong sanh tử, luân hồi. Nếu thuận dòng sanh tử là chấp hữu ngã. Nêu nghịch dòng sanh tử để giải thoát cho riêng mình, thì vẫn còn chấp vô ngã.
Lại nữa, ngã kiến nhiều là do chấp hữu; tà kiến nhiều là do chấp vô. Chấp 4 ngã kiến là chấp hữu; chấp 4 tà kiến là châp vô. Bị 3 độc trói buộc là do chấp hữu; bị vô minh trói buộc là do chấp vô. Chẳng biết 5 ấm do các duyên chứa nhóm sanh là chấp hữu; chẳng biết tập sanh là chấp vô. Gần ác tri thức và Ngoại đạo, khiến phải đọa về đoạn diệt, chẳng tin có tội phước là chấp vô. Nghĩ các pháp đều là không, rồi châp tướng không ấy là chấp vô. Nghĩ 6 căn cùng hết thảy các pháp đều là thật có là chấp hữu.

480 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Tóm lại, ái kiến nhiều, thì chấp hữu. Tà kiến nhiều, thì chấp vô. Như vậy hữu hay vô đều là hư vọng, chẳng phải thật có.
Nếu phá được cả 2 chấp hữu và vô, thì mới vào được trung đạo. Ví như người đi trên con đường hẹp, một bên là hồ nước sâu, một bên là khu rừng lớn đang bốc cháy, thì người ấy phải khéo giữ mình, chẳng để bị trượt chân ngã về bất cứ bên nào. Vì sao? Vì nêu đê bị trượt chân, ngã vê bât cứ bên nào cũng đều nguy hiểm cả.
-0O0-
Người chấp hữu và người chấp vô đều có lỗi. Vì sao? Vì nếu chấp các pháp là thật có, thì chẳng có các nhân duyên sanh pháp. Nếu đã biết các pháp do nhân duyên hòa hợp sanh, nên đều là tự tánh không, là vô pháp; nhưng nếu lại chấp vô pháp là thật có, thì chẳng có tội phước, chẳng có các pháp vậy.
Do có người chấp hữu, có người chấp vô mà sanh ra có tranh chấp hơn thua, phải trái, dẫn đến có sanh ra các kiêt sử phiền não. Rồi do có kiết sử phiền não, mà sanh ra có tạo nghiệp, dẫn vào 3 đường ác. Trái lại, khi vào được thật tướng pháp, thì chẳng còn có tranh chấp hơn thua, phải trái gì nữa cả.
Lại nữa, chấp hữu là chấp có các pháp hữu vi; mà các pháp hữu vi đều là vô thường, đều dẫn đến khổ đau. Còn chấp vô thì tin chẳng có tội phước, nên tự do tạo tội ác, khiến phải đọa vào địa ngục, thọ các quả báo khô đau.
-oOo-
Người chẳng chấp hữu, chẳng chấp vô mới xa được các lỗi lầm, vào được nơi thật tướng pháp.

QUYÊN 37 • 481
Lại nữa, 5 ấm chẳng phải thường, chẳng phải vô thường.
Neu chấp 5 ấm là thường, thì chẳng có sanh, chẳng có diệt. Do vậy mà chẳng có tội phước, chẳng có các quả báo thiện ác. Những cảnh chết chóc hằng ngày, cảnh bà con thân thuộc than khóc trước phút biệt ly xa cách, cho thấy rõ thân người cũng như vạn vật đều là vô thường. Trong kinh có nói đến thời kiếp tận, thì hết thảy đều bị tiêu diệt, là đại vô thường. Bởi vậy, chẳng có thể nói 5 ấm là thường.
Thế nhưng, chỉ nên dùng vô thường để phá chấp về thường, mà chăng nên chấp tướng vô thường. Vì sao? Vì châp vô thường cũng là có lỗi. Nên biết rằng các pháp niệm niệm sanh diệt, nên là không. Sáu tình cũng niệm niệm sanh diệt nên chẳng thủ được 6 trần. Vì sao? Vì nội tâm cũng như ngoại trần đều chẳng có trú (vô trú).
Do vì chẳng trú, nên là chẳng có duyên (vô duyên), là không vậy. Nêu tư duy như vậy mà tu tập các nhân duyên và quả báo, thì sẽ thấy nhân duyên và quả báo cũng luôn luôn biến chuyển. Từ đó, giữa người chấp hữu và người vô chấp ắt sẽ có tranh châp, nên trong kinh nói “5 ấm vô thường là bất khả đắc”.
Lại nữa, 5 ấm chẳng phải khổ, chẳng phải lạc; chẳng phải ngã, chăng phải vô ngã. Vì sao? Vì ở trong khổ có lạc, ở trong lạc có khổ, nên khổ và lạc đều là bất khả đắc; dẫn đến ngã và vô ngã cũng đều là bất khả đắc.
-oOo-
Lại nữa, do các pháp đều là tự tánh không, nên nói các pháp dù là hữu tướng, thì cũng là vô tướng; dù là hữu tác thì cũng là vô tác. Trước đây đã nói nhiều về 5 ấm do duyên sanh, nên là tự tánh không, là tịch diệt, là như như Niết bàn tướng.

482 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Năm ấm cũng như hết thảy các pháp vốn là tự tánh không, là tịch diệt. Chỉ khi nào 3 độc dấy khởi, thì mới chẳng tịch diệt. Lại nữa, lửa vô thường thiêu đốt mà các pháp vốn tịch diệt đã trở thành không tịch diệt. Do chấp 3 độc là thật, mà 3 độc vốn tịch diệt đã tò thành không tịch diệt.
Bởi vậy nên không và bất không, hữu tướng và vô tướng, hữu tác và vô tác, tịch diệt và phi tịch diệt đều là bất khả đắc cả.
-oOo-
Lại nữa, Bồ tát ly được cả hai bên “Hữu và Vô”, hành trung đạo là hành Bát nhã Ba-la-mật mà cũng chẳng chấp Bát nhã Ba-la-mật. Vì sao? Vì Bồ tát là bất khả đắc, Bát nhã Ba-la-mật cũng là bất khả đắc, nên Bồ tát hành Bát nhã Ba- la-mật mà chẳng chấp Bát nhã Ba-la-mật. Bồ tát quán thật tướng các pháp, nên dù có hành Bát nhã Ba-la-mật, dù chẳng có hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát cũng chẳng chấp, vì đã rõ biết chấp Hữu cũng như chấp Vô đều có lỗi cả.
Bồ tát tu tập như vậy, nên được cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát chẳng phải vì Bát nhã Ba-la-mật mà hành Bát nhã Ba-la-mật; chẳng phải vì Đàn Ba-la-mật, Thi La Ba-la-mật, sẵn Đề Ba-Ia-mật, Tỳ Lê Gia Ba-la-mật, Thiền Na Ba-la-mật mà hành Bát nhã Ba-la-mật; chẳng phải vì quả vị bất thổi chuyển mà hành Bát nhã Ba-la-mật; chẳng phải vì thành tựu chúng sanh mà hành Bát nhã Ba-la-mật; chẳng phải vì thanh

QUYỂN 37* 483
tịnh Phật độ mà hành Bát nhã Ba-la-mật; chẳng phải vì 10 Phật lực, 4 vô sở úy, 4 vô ngại trí, 18 bất cộng pháp mà hành Bát nhã Ba-la-mật; chẳng phải vì nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, đệ nhất nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô thỉ không, tán không, tánh không, chư pháp không, tự tướng không, bất khả đắc không, vô pháp không, hữu pháp không, vô pháp hữu pháp không mà hành Bát nhã Ba-ỉa-mật; chẳng phải vì như pháp tánh thật tế mà hành Bát nhã Ba-la-mật. Vì sao? Vì khi thật hành Bát nhã Ba- la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng phá hoại các pháp tướngề
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Hỏi: 6 pháp Ba-la-mật và như pháp tánh thật tế đầi là pháp của Phật. NấẢ nói chẳng vì các pháp ấy mà hành Bát nhã Ba-ỉa- mật, thì Bồ tát phải dùng pháp gì để hành Bát nhã Ba-la-mật?
Đáp: Như Phật nói: “Do chẳng phá hoại các pháp tướng mà Bô tát chẳng có phân biệt bố thí với xan tham, dẫn đến như pháp tánh thật tế trong 3 cõi cũng chẳng có phân biệt. Vì sao? Vì hết thảy các pháp đều là tự tánh không, đều là như mộng, như huyễn, nên Bồ tát chẳng có đắm chấp các pháp. Bồ tát chẳng vì pháp hữu vi mà vẫn hiện hành pháp hữu vi. Bồ tát hành pháp hữu vi mà tâm chẳng chấp đắm, dẫn đến hành Bát nhã Ba-la-mật, hành như pháp tánh thật tế cũng như vậy. Vì hạng Bồ tát này mà kinh nói: “Bồ tát hành Bát nhã Ba-la-mật, dùng các phương tiện hành các sự việc mà tâm chẳng hề chấp các sự việc ấy”.
-oOo-

484 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát chẳng phải vì như ý thần thông mà hành Bát nhã Ba-la-mật; chẳng phải vì thiên nhãn thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, túc mạng thông, lậu tận thông mà hành Bát nhã Ba-la-mật. Vì sao? Vì khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát chẳng thấy Bát nhã Ba-la-mật, huống nữa là thấy các thần thông.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Hỏi: Trước đã nói về Thiền Na Ba-la-mật và 5 thần thông rồi. Sao nay còn nói thêm nữa?
Đáp: Trước đây nói về tổng tướng. Nay nói về biệt tướng. Ở nơi biệt tướng, thì có các công đức quả báo.
Bồ tát có 5 thần thông mới làm được nhiều việc lợi ích cho chúng sanh. Cho nên, dù có tâm từ bi, dù có hành Bát nhã Ba-la-mật mà chẳng có được 5 thần thông, thì cũng như chim thiếu mất đi một cánh, chẳng có thể bay xa được; lại cũng ví như cây không sanh được quả, thì cũng chẳng có ích lọi nhiều.
Lại nữa, Bồ tát có đủ 5 thần thông, thì ở trong vô lượng Phật pháp, mới chẳng có lỗi lầm.
Hỏi: Vì sao Phật lại nói: "Bồ tát chảng phải vì 5 thần thông mà hành Bát nhã Ba-la-mật?
Đáp: Có nhiều Bồ tát tu được 5 thần thông rồi, mà do thiếu các lực phương tiện, nên khởi tâm kiêu mạn, khinh khi các Bồ tát khác. Phật, vì hạng Bồ tát này mà nói như trên. Vì sao? Bát nhã Ba-la-mật là mẹ của chư Phật. Bồ tát, ở nơi Bát nhã Ba-la-mật chẳng còn chấp, huống nữa là chấp 5 thần thông.

QUYÊN 37*485
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng dấy niệm rằng ta dùng như ý thần thông bay khắp 10 phương để cúng dường chư Phật; ta dùng thiên nhĩ thông để nghe chư Phật khắp 10 phương thuyết pháp; ta dùng tha tâm thông để biết tâm niệm của chúng sanh trong hằng sa thế giới ở khắp 10 phương; ta dùng túc mạng thông để biết việc làm của chúng sanh trong hằng sa thế giới ở khắp 10 phương; ta dùng thiên nhãn thông để biết chúng sanh trong hằng sa thế giói ở khắp 10 phương chết đây, sanh kia.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Trước đây nói về 5 thần thông. Nay nói về công dụng của thần thông.
Hỏi: Vì sao Bồ tát chẳng dấy niệm rằng mình đã đùng 5 thần thông?
Đáp: Vì Bồ tát đã xả bỏ chấp ngã, đã được trí căn bản, đã phá sạch kiêu mạn, đã khéo tu các giải thoát môn và các tam nuội. Nên biét Phật cũng do nơi 3 giải thoát môn mà có được Phật thân vi diệu. Ví như vàng ròng vào lửa sáng chói lên, mà người đứng bên ngoài nhìn thấy dịu sắc, mà chẳng sao dùng tay nắm bắt được.
Lại nữa, hết thảy các pháp đều như huyễn, như hóa, chẳng có gần, chẳng có xa,... chẳng có tướng nhất định. Ví như nhà huyễn thuật, hóa tác ra các huyễn vật lừa dối mắt người xem, khiên họ thấy có các tướng lớn, nhỏ, xa, gần... sai khác vậy.

486 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Lại nữa, Bồ tát thường ở trước Phật, thường an trú trong định, nên có thể, ngay trong một niệm, biến thành vô lượng thân, đi khắp cả 10 phương để cúng dường chư Phật. Vì sao? Vì Bồ tát đã đoạn các pháp ái, đã đầy đủ 5 thần thông, đã có đại thần lực, nguyện ở trong 3 đường ác, khắp độ chúng sanh.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật như vậy, nên các ác ma chẳng có chỗ tiện để gây tác hại, chẳng dám đến gần để quấy nhiễu. Do vậy mà Bồ tát thành tựu được hết thảy các sự việc ỉợi ích cho thế gian theo như ý muốnế Bồ tát được chư Phật trong khắp 10 phương thường ủng hộ khiến chẳng roi về Thanh Văn và Bích Chi Phật địa. Bồ tát lại được chư thiên thường ủng hộ giúp thành tựu được các pháp như ý nguyệnẳ Dù ở đời trước đã có phạm trọng tội, thì ở đời nay Bồ tát cũng chỉ thọ quả báo nhẹ mà thôi. Vì sao? Vì Bồ tát trải lòng từ bi rộng lớn làm lợi ích cho chúng sanh.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưngẻ
LUẬN:
Trên đây nói lên sự tán thán Bồ tát hành Bát nhã Ba-la- mật được đại công đức. Các quả báo này đều là quả báo công đức của trí huệ cả.
Hỏi: Ma ỉà chủ ở cõi Dục. Bồ tát hãy còn nhục thân, sao lại chẳng bị ma quấy phả?
Đáp: Do Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, nên được

QUYỂN 37*487
chư Phật thường hộ niệm, được chư Thiên thường phò trợ; lại do thường hành bất khả đắc không, nên chẳng còn đắm trước nơi hết thảy các pháp. Bởi vậy nên các ác ma chẳng có chỗ tiện để gây tác hại nữa. Ví như người có thân hình lành mạnh, thì các độc trùng thì chẳng có chỗ tiện để xâm nhập vào da thịt được.
Lại nữa, vì Bồ tát chẳng có đắm trước các ma sự, vì đối với các ác ma chẳng có hề khởi sân hận, khiến các ác ma chẳng có chỗ tiện để gây tác hại.
Lại nữa, vì Bồ tát đã thâm nhập Nhẫn nhục Ba-la-mật, đã có từ tâm tam muội, nên thường chẳng gặp các ách nạn, như nạn nước, nạn lửa, nạn đao binh v.v...
Khi Bồ tát làm các sự việc, như trồng rau, đậu, trồng cây hoa, cây ăn quả, làm nhà, đào giếng v.v... đều được như ý nguyện. Khi Bồ tát muốn lập chùa, muốn thuyết pháp độ sanh v.v... cũng đều được như ý nguyện. Hết thảy các sự việc ở thế gian, Bồ tát đều như pháp hành, nên đều được như ý nguyện. Vì sao? Vì Bồ tát, trải qua vô lượng kiếp, đã tu tập vô lượng công đức trí huệ; lại vì thường thật hành Bát nhã Ba-la-mật, chẳng còn đắm trước hết thảy pháp. Do chẳng sanh tâm đăm trước, nên các kiết sử mỏng dần, thiện căn càng thêm tăng trưởng, thâm hậu hơn lên. Do được thiện căn thâm hậu, nên nguyện gì cũng đều được thành tựu như ý.
Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật được chư Thiên tán thán, cung kính, được các hàng Long Vương, quỷ thần xưng dương, tán thán và giúp đỡ, khiến Bồ tát thành tựu được mọi sự việc ở thế gian như ý nguyện.
Lại nữa, Bồ tát còn được chư Phật ở khắp 10 phương thường hộ niệm, nên được oai đức như ý nguyện vậy.

488 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Hỏi: Trước đây nói tâm Phật bình đảng. Nay vì sao lại thiên vị, hộ niệm các Bồ tát?
Đáp: Bồ tát do thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà có công đức trí huệ tương ưng với đại tâm của chư Phật. Tuy tâm Phật bình đẳng nhưng vì Bồ tát đã có được khí phần trí huệ của Phật, đã được tương ưng với chư Phật, nên được chư Phật ứng niệm để khuyến tấn trong việc hành đạo.
Lại nữa, Phật hộ niệm Bồ tát vì chẳng muốn Bồ tát thối tâm, rơi về Thanh Văn địa. Vì sao? Vì phải vào được 3 giải thoát môn Không, Vô Tướng và Vô Tác mới thường niệm Phật, thường hành các Phật sự. Do vậy mà được chư Phật thường hộ niệm, khiến tâm trở nên kiên cố, chẳng còn thối chuyển nữa. Ví như trứng cá, nếu chẳng được cá mẹ nhớ nghĩ, che chở thì chẳng nở được vậy.
Lại nữa, khi Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, chẳng có chấp đắm dục lại ở thế gian, mà chỉ muốn giáo hóa chúng sanh nên được chúng sanh tôn quý, được chư Thiên phò trợ.
Lại nữa, Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, vào được thật trí huệ, vào được Phật chùng, lại dùng tâm từ bi hành đại bố thí, nên dù đời trước có phạm trọng tội phải đọa địa ngục, thì đời nay nhờ oai đức đó chỉ thọ quả báo tội nhẹ mà thôi. Ví như vị Thái tử dù phạm trọng tội, cũng chỉ chịu hình phạt nhẹ, vì thuộc về dòng giống nhà vua (vương chủng) vậy.
Lại nữa, Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, được thật trí huệ, được tâm rỗng lặng nên chẳng còn chìm đắm trong bể khổ sanh tử. Trái lại, phàm phu do kiết sử nặng nề, khó thoát ra khỏi ngục tù ba cõi. Ví như cái bình thiếc rỗng ruột nổi trên mặt nước, trong lúc đó cái bình đặc ruột phải bị chìm sâu xuống đáy nước.

QUYỂN 37 • 489
Trong đoạn kinh trên đây, Phật nói rõ về nhân duyên Bồ tát được 5 công đức, vì Bồ tát trải lòng từ bi rộng lớn làm lợi ích cho hết thảy chúng sanh.
Hỏi: Thật hành Bát nhã Ba-la-mật là đã có đầy đủ 5 công đức rồi. Nay vì sao lại nói Bồ tát do trải lòng từ bi rộng lớn làm lợi ích cho hết thảy chúng sanh mà thành tựu được 5 công đức?
Đáp: Tâm từ bi là nhân sanh ra Bát nhã Ba-la-mật. Do phát nguyện trải lòng tò bi rộng lớn độ thoát hết thảy chúng sanh, mà Bồ tát thành tựu được 5 công đức như đã nêu. Đó là:
-		Cliẳng còn bị ác ma gây tác hại.
-		Thành tựu được các việc lợi ích ở thế gian.
-		Được chư Phật thường hộ niệm.
-		Được chư Thiên thường phò trợ.
-		Các trọng tội đời trước được chuyển thành khinh tội.
Lại nữa, khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát thường khởi hai duyên. Đó là:
-		Duyên chúng sanh,
-		Duyên pháp.
Khi duyên chúng sanh thì Bồ tát khởi tâm tò bi. Khi duyên pháp thì Bồ tát hành Bát nhã Ba-la-mật.
Do khởi tâm từ bi nên Bồ tát theo Bát nhã Ba-la-mật sanh và hành theo Bát nhã Ba-la-mật.
-oOo-

490 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Do thật hành Bát nhã Ba-la-mật nên Bồ tát Ma-ha-tát mau được các môn đà la ni và các môn tam muội, sanh về đâu cũng thường gặp Phật pháp, mãi cho đến khi chứng quả Vô Thượng Bồ Đe trọn chẳng bao giờ rời chư PhậtỆ
LUẬN:
Bồ tát do thật hành Bát nhã Ba-la-mật mà được các phước đức nhân duyên, được đầy đủ các môn đà la ni và các môn tam muội. Cũng do thật hành Bát nhã Ba-la-mật mà Bồ tát được tâm minh liễu. Bởi vậy nên sanh về đâu, Bồ tát cũng thường được gặp Phật, thường được nghe pháp.
Vì sao? Vì Bát nhã Ba-la-mật là mẹ của chư Phật. Bồ tát do thật hành Bát nhã Ba-la-mật mà chẳng chấp hết thảy pháp. Nhờ vậy mà sanh về đâu cũng thường được gặp Phật, nghe pháp. Ví như người đời này ưa đấu tranh thì đời sau sẽ sanh về chốn địa ngục, hay các noi có nạn binh đao, giết chóc; người đời này có nhiều sân nhuế, thì đời sau sẽ sanh làm rắn độc, ác trùng; người đời này ngu si thì đời sau sẽ sanh làm loài phù du hay làm loài côn trùng ở dưới đất. Còn như Bồ tát có lòng ái kính Phật, do thường niệm thật tướng Bát nhã, do thường tu tập các môn đà la ni và các môn tam muội, nên sanh về đâu cũng đều được thấy Phật, được nghe pháp. Lại nữa, do phát đại nguyện đời đời được thấy Phật, nên chẳng bao giờ rời Phật.
Trong kinh có chép nhiều mẫu chuyện về người tuy ở ngay trong đời có Phật, mà vẫn chẳng thấy được Phật.
Ví như đời Phật Tỳ Bà Thi, có một ông Bà-la-môn, tuy thấy Phật và chúng Tỷ-kheo mà chẳng muốn nghe Phật pháp.

QUYÊN 37 • 491
Ông Bà-la-môn này lại còn mắng nhiéc Phật và chúng Tỷ- kheo, nên sau khi mạng chung phải đọa làm súc sanh trong suốt 91 kiếp.
-oOo-
Lại nữa, do thâm niệm chư Phật, do khéo tu các đà la ni và các tam muội, nên đời đời chẳng mất tâm Bồ Đề, lại do thường nguyện chẳng ròi Phật, nên đời đòi được gặp Phật, nghe pháp, tương tục từ đòi này sang đời khác, mãi cho đến khi chứng quả Vô Thượng Bồ Đề.
Hỏi: Như vậy là quả báo. Sao lại nói là do tương ưng vói Bát nhã Ba-ỉa-mật mà được như vậy?
Đáp: Do tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật mà được gặp Phật. Đây là ở trong quả báo mà nói đến nhân.
Có hai trường hợp tương ưng. Đó là:
-		Tâm tương ưng.
-		Pháp tương ưng.
Do hành đạo Bồ tát, mà Bồ tát được sanh về xứ tốt, được gặp Phật, được nghe pháp, được chánh niệm nên gọi là tương ưng.
-oOo-
KINH:
^ Này Xá Lọi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng dấy niệm nghĩ rằng có pháp cùng pháp hợp, hay chẳng hợp, bình đẳng hay chẳng bình đẳngệ Vì sao? Vì Bồ tát chẳng thấy có pháp này cùng

492 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
pháp khác họp, hay chẳng họp; chẳng thấy có pháp này cùng pháp khác bình đẳng hay chẳng bình đẳngỄ Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi ỉà cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Đoạn kinh trên đây cho thấy rằng ở nơi hết thảy pháp, chẳng có cùng pháp cộng hợp.
Hỏi: Các pháp cũng có ít phần hợp vói nhau, như khi áp sát hai ngón tay vào nhau, thì trong 4 phương đã có 1 phương hợp, sao lại nói chẳng có hợp?
Đáp: Khi đặt 2 ngón tay sát vào nhau, thì chỉ có ít phần hẹyp; trong 4 phương chỉ có 1 phương hợp, còn 3 phương khác chẳng có hợp. Như vậy chỉ là giả hợp, chẳng thể gọi là hợp được.
Lại nữa, dù nhiều vật cùng được đặt vào một chỗ, dù nhiều chất cùng được hòa trộn với nhau, cũng chẳng có thể gọi là hợp. Vì sao? Vì các vật, các chất ấy đều mồi mỗi sai khác nhau. Bởi vậy nên nói các pháp chẳng phải có hợp, cũng chẳng phải chẳng có hợp.
Hỏi: Tất cả các chất lỏng đều có tướng ướt, các chất rắn đều có tướng cứng v.v... Như vậy là pháp cùng pháp có bình đẳng. Sao lại nói chẳng có bình đẳng?
Đáp: Các pháp nếu có tướng dụng không sai khác nhau, thì có thể gọi là bình đẳng. Ví như tất cả các chất lỏng đều có tướng ướt, nên cùng với nước bình đẳng. Các pháp được xếp thành loại có tướng chung, như: tướng sắc, tướng vô sắc, tướng cứng, tướng ướt, tướng di động v.v... Xét về mặt tướng chung, thì các pháp thuộc về mỗi loại bình đẳng với nhau.

QUYỂN 37*493
Lại nữa, hết thảy pháp đều chỉ là một tướng (nhất tướng), đều là chẳng có tướng (vô tướng), nên đều là bình đẳng với nhau. Thế nhưng nếu đã dấy tâm chấp tướng thì thấy có những tướng sai khác, khiến chẳng còn thấy các pháp bình đẳng với nhau nữa.
Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật chẳng thấy các pháp bình đẳng, hay chẳng bình đẳng. Vì sao? Vì Bồ tát biết rõ hết thảy các pháp đều là tự tánh “không”. Vì tự tánh “không” nên là chẳng phải pháp, tức là vô pháp. Vì là vô pháp nên là chẳng thể thấy được, tức là bất khả kiến. Vì là bất khả kiến nên chẳng phải bình đẳng cũng chẳng phải chẳng bình đẳng vậy.
Nếu bình đẳng và chẳng bình đẳng hòa hợp thì mới là tương ưng. Nếu chẳng hòa hợp thì chẳng có tương ưng.
Hỏi: Trước đây chi tản thản Bát nhã Ba-la-mật. Vì sao nay lại nói thêm về tương ưng với Bát nhã Ba-ỉa-mật?
Đáp: Vì người nghe pháp thường sanh tâm nhàm chán, nên Phật phương tiện nói pháp theo nhiều giai đoạn:
-		Trước hết, Phật tán thán công đức của Bát nhã Ba-la- mật để người nghe sanh tâm hoan hỷ, dẫn đến tín thọ Bát nhã Ba-la-mật.
-		Sau đó Phật mới nói đến hành tương ưng vói Bát nhã Ba-la-mật.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng dấy niệm nghĩ rằng ta sẽ mau chóng vào được pháp tánh, hay ta sẽ chẳng vào được

494 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
pháp tánh. Vì sao? Vì Bồ tát chẳng thấy pháp tánh là tánh có thể được (khả đắc) vậyể
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mói được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưngể
LUẬN:
Pháp tánh cũng tức là thật tướng pháp.
Khi đã trừ được hết các kiết sử, đã phá tan được màn vô minh mê ám, thì tâm trở nên thanh tịnh. Lúc bấy giờ, hành giả thật quán được bản tánh thanh tịnh của các pháp. Như vậy là vào được pháp tánh.
Pháp tánh vốn chân thật. Chúng sanh do tà quán mà bị các tà kiến trói buộc. Nếu tỉnh ngộ, hành chánh quán, thì sẽ được giải thoát.
Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, chẳng dấy niệm nghĩ răng ta sẽ mau được pháp tánh hay ta sẽ chăng vào được pháp tánh. Vì sao? Vì Bồ tát biết rõ pháp tánh là vô tướng, chẳng có xa gần nên chẳng có sự việc mau được hay lâu được, hay chẳng được pháp tánh. Pháp tánh là thật tế, là như như, chẳng có thể được vậy.
KINH:
^ Này Xá Lọi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng thấy có pháp nào xuất sanh từ pháp tánh, chẳng thấy có pháp nào ở ngoài pháp tánh, cũng chẳng thấy pháp tánh khác vói các pháp.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mói được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Do vô minh che tâm mà chẳng thấy được tự tánh thanh

QUYÊN 37*495
tịnh của các pháp. Do vì chẳng thấy rõ tự tánh của các pháp mà khởi sanh các tà kiến, cho rằng các pháp xuất sanh từ pháp tánh, hoặc cho rằng các pháp ở ngoài pháp tánh, hoặc cho rằng pháp tánh khác với các pháp. Các bậc Thánh do đã dứt trừ được vô minh, nên vào được thật tướng pháp, rõ biết ở nơi thật tướng thì hết thảy pháp đều là vô tướng, là nhất tướng.
Ví như mặt trời bị mây che khuất, khiến chẳng chiếu ánh sáng được. Khi mây tan biến rồi thì mặt trời lại chiếu ánh sáng trở lại như trước. Vì sao? Vì do mây che lấp mà hư không đã mất đi tánh trong suốt. Khi mây đã tan biến rồi thì tánh trong suốt của hư không lại hiện ra như cũ.
Bởi vậy nên Bồ tát chẳng thấy có pháp nào xuất sanh từ vô minh, chẳng có pháp nào xuất sanh từ pháp tánh, chẳng thấy có pháp nào ngoài pháp tánh, cũng chẳng thấy có pháp nào khác với pháp tánh cả.
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng dấy niệm y nơi pháp tánh để phân biệt các pháp.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi ià cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Hỏi: Thế nào là chẳng dấy niệm y nơi pháp tánh để phân biệt các pháp?
Đáp: Dấy niệm y nơi pháp tánh có nghĩa là chấp pháp tánh. Thế nhưng chấp pháp tánh, quý pháp tánh cũng duyên sanh ra các kiết sử. Bởi vậy nên Bồ tát chẳng dấy niệm y nơi pháp tánh để phân biệt các pháp.

496 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Hỏi: Pháp tánh là ‘ắkhông”, là nhất tướng, ỉà vô tướng. Như vậy làm thế nào mà cỏ thểy nơi pháp tánh để phân biệt các pháp?
Đáp: Pháp tánh diệt được vô minh, tận trừ các kiết sừ phiền não, phá được các pháp tướng. Nhờ vậy mà tâm trở nên thanh tịnh, trí huệ trở nên sáng suốt, khiến có thể phân biệt được các pháp.
-		Tùy pháp tánh hành là hành thiện pháp.
-		Chẳng tùy pháp tánh hành là hành bất thiện pháp.
-0O0-
Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:
Có một vị Phạm Chí đến hỏi Phật: “Bạch Thế Tôn! Ở trong trời đất cũng có thiện, có ác, có tốt, có xấu... chăng?
Phật dạy: “Đúng như vậy”.
VỊ Phạm Chí thưa: “Nguyện xin Thế Tôn vì tôi nói pháp”.
Phật dạy: “Có 3 việc ác, 3 việc thiện gồm: Tham dục là ác, trừ tham dục là thiện, sân nhuế là ác, trừ sân nhuế là thiện, ngu si là ác, trừ ngu si là thiện.
Lại có 10 việc ác, 10 việc thiện gồm: Sát sanh là ác, không sát sanh là thiện, trộm cướp là ác, không trộm cướp là thiện, tà dâm là ác, không tà dâm là thiện, vọng ngữ là ác, không vọng ngữ là thiện, ỷ ngữ là ác, không ỷ ngữ là thiện, lưỡng thiệt là ác, không lưỡng thiệt là thiện, ác khẩu là ác, không ác khẩu là thiện, tham là ác, không tham là thiện, sân là ác, không sân là thiện, si là ác, không si là thiện.
Dan đến có vô số việc ác, vô số việc thiện.

QUYÊN 37 • 497
Các đệ tử của ta, do như thật phân biệt thiện ác mà vào được pháp tánh, mà được đạo vậy”.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng dấy niệm nghĩ rằng tu pháp này sẽ được pháp tánh hay sẽ chẳng được pháp tánh. Vì sao? Vì Bồ tát chẳng thấy dùng pháp này sẽ được pháp tánh hay sẽ chẳng được pháp tánh.
Bồ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng.
LUẬN:
Hỏi: Thế nào gọi là được pháp tánh?
Đáp: Thật hành theo đúng 8 Thánh đạo, vào được noi thật tướng pháp, vào được Niết bàn gọi là được pháp tánh.
Pháp tánh là thật tướng pháp, là Bát nhã Ba-la-mật. Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, chẳng dấy niệm có thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mới gọi là được pháp tánh. Vì sao? Vì Bát nhã Ba-la-mật và pháp tánh, tuy hai mà chẳng khác. Bát nhã Ba-la-mật và pháp tánh đều là rốt ráo không.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng thấy pháp tánh họp với không, chẳng thấy không hợp với pháp tánhề

498 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
BỒ tát Ma-ha-tát phải tu tập đúng như vậy, mới được gọi là tương ưng Bát nhã Ba-la-mật.
LUẬN:
Bồ tát chẳng quán pháp tánh là không, cũng chẳng quán không là pháp tánh. Vì sao? Vì hành “không” tức là được pháp tánh, duyên pháp tánh thì mới được “không”. Pháp tánh và “không” chẳng khác nhau. Cả hai đều là rốt ráo không cả.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng thấy nhãn giói hợp vói không, không hợp với nhãn giói, chẳng thấy sắc giới họp với không, không hợp vói sắc giới, chẳng thấy nhãn thức giới họp với không, không họp với nhãn thức giới, dẫn đến chẳng thấy ý giới, pháp giói, ý thức giới họp vói không, chẳng thấy không hợp với ý giới, vói pháp giới, với ý thức giói. Tương ưng “không” như vậy gọi ỉà tương ưng đệ nhất.
LUẬN:
Nhãn giới chẳng cùng hợp với không và không chẳng cùng hợp với nhãn giới. Vì sao? Vì nhãn giới là hữu, mà không là vô. Có (hữu) chẳng pháp là không (vô), và nghịch lại không (vô) chẳng phải là có (hữu). Bởi vậy hữu và vô chẳng có họp với nhau được.
Lại nữa, Bồ tát biết rõ các pháp tướng đều là tán hoại. Hết thảy các pháp đều tự tướng không, đều chỉ có nơi danh, nơi tướng, đều chẳng thật có, đều chẳng nên

QUYỂN 37 • 499
chấp đắm. Dần đến tự tướng không đó cũng chẳng nên chấp, vì “không” cũng là bất khả đắc. Cho nên nói “nhãn giới không” chẳng phải là “nhãn giới không”. Như vậy mới thật là “nhãn giới không”.
Nhãn giới và không chẳng cùng nhau tương họp, vì cả hai đều là tự tướng không, đều là bất khả đắc cả.
Dần đến sắc giói, ý giói, pháp giới, ý thức giới cũng chẳng cùng với không tương hợp. Tất cả đều là tự tướng không, đều là bất khả đắc cả.
Hỏi: Vì sao ở đoạn kinh trên đây chẳng có nói đến 5 ấm mà chỉ nói đến 18 giới mà thôi?
Đáp: Nói về 18 giới là đã tóm gọn đầy đủ hết thảy các pháp rồi.
Có hạng người ở nơi tâm và sắc, còn có lầm chấp về các sắc pháp. Lại có hạng người ở noi tâm và sắc chẳng còn có lầm chấp về các sắc pháp. Đối với hạng người sau, khi nghe đoạn kinh trên đây nói về 18 giới là liền được ngộ.
Hỏi: Thế nào gọi là tương ưng đệ nhất?
Đáp: Nghĩa “không” là thâm áo tạng của chư Phật khắp trong 10 phương. Đây là cửa duy nhất dẫn thẳng đến Niết bàn Bồ tát, chẳng có cửa nào khác.
Lại nữa, tương ưng “không” mới có công năng phá sạch các tà kiến, hý luận.
Bởi vậy nên “tương ưng không” là chẳng thể hoại, chẳng thể phá, là “tương ưng đệ nhất” vậy.
-oOo-

500 • LUẶN ĐẠI TRÍ Độ
KINH:
LÚC bấy giờ, Phật khai thị các nhân duyên hành đệ nhất “không”ẵ
Phật dạy: “Này Xá Lợi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát hành đệ nhất không chẳng đọa về Thanh Văn và Bích Chỉ Phật địa, thường tịnh Phật quốc độ, giáo hóa chúng sanh, mau được Vô Thượng Bồ Đề.
Này Xá Lọi Phất! Trong các pháp tương ưng thì Bát nhã Ba-la-mật là pháp đệ nhất, pháp tối diệu, chẳng có pháp nào bì kịp. Vì sao? Vì Bồ tát Ma-ha-tát hành Bát nhã Ba-la-mật là tương ưng với không, vô tướng và vô tác. Phải nên biết rằng Bồ tát này đã được thọ ký hay đã gần được thọ kýỄ
Này Xá Lọi Phất! Bồ tát Ma-ha-tát tu tập tương ưng như vậy, hay làm lợi ích cho chúng sanh mà chẳng dấy niệm nghĩ rằng ta cùng với Bát nhã Ba-la-mật tương ưng, chư Phật sẽ thọ ký cho ta hay ta gần được thọ ký, hay ta sẽ tịnh Phật quốc độ, hay ta sẽ được Vô Thượng Bồ Đề và sẽ chuyển pháp luânề Vì sao? Vì Bồ tát chẳng thấy có pháp nào ra ngoài pháp tánh, chẳng thấy có pháp nào gọi là Bát nhã Ba-la-mật, chẳng thấy có pháp nào gọi là được chư Phật thọ ký, chẳng thấy có pháp nào gọi là Vô Thượng Bồ Đề, chẳng thấy có pháp nào gọi là chuyển pháp luân. Vì sao? Vì khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát chẳng thấy có tướng ngã, tướng chúng sanh, tướng thọ giả, tướng kiến giả. Vì sao? Vì chúng sanh là rốt ráo bất sanh, bất diệt, nên là chẳng có tướng sanh, tướng diệt. Nếu các pháp đã chẳng có tướng sanh, tướng diệt thì cũng chẳng có pháp nào gọi là hành Bát nhã Ba-la- mật cả.

QUYỂN 37* 501
Này Xá Lợi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-ỉa-mật, Bồ tát Ma-ha-tát chẳng thấy có chúng sanh nên cũng chẳng thấy có chúng sanh được độ. Vì sao? Vì chúng sanh là không, là bất khả đắc. Phải ly tướng chúng sanh, mới thât là hành Bát nhã Ba-la-mât.
• •
Này Xá Lọi Phấtỉ Bồ tát Ma-ha-tát trú nơi đệ nhất tương ưng. Trong các tương ưng thì đệ nhất tương ưng là hơn hêt. Vì sao? Tương ưng mà chăng tương ưng, mới là đệ nhât tương ưngỂ
Bồ tát Ma-ha-tát tu tập tương ưng như vậy nên chẳng sanh tâm xan tham, chẳng sanh tâm phạm giới, chẳng sanh tâm sân nhuê, chẳng sanh tâm giải đãi, chẳng sanh tâm loạn động, chẳng sanh tâm vô ký, chẳng đọa về Nhị Thừa địa.
LUẬN:
Nói về tương ưng “không” có hai nghĩa. Đó là:
-		Pháp không.
-		Bất khả đắc không.
Bồ tát hành pháp không thì chẳng đọa về Nhị Thừa địa.
Bô tát hành bất khả đắc không thì chẳng đọa về bất cứ cảnh giới nào.
Nếu xét về phương tiện, thì có hai trường hợp, đó là:
-		Nếu chẳng tu phương tiện “không”, thì đọa về Nhị thừa địa.
-		Nếu có tu phương tiện “không”, thì chẳng đọa về Nhị thừa địa mà thẳng đến Vô Thượng Bồ Đe.
Lại nữa, xét về phương tiện còn có hai trường hợp nữa. Đó là:

502 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
-		Nếu có tâm từ bi thì vào được cửa “không”, dẫn đến tịnh Phật quốc độ, chẳng có đọa về Nhị thừa địa.
-		Nếu chẳng có tâm từ bi thì đọa về Nhị thừa địa.
Bồ tát trú trong tương ưng “không”, được vô chướng ngại, thường giáo hóa chúng sanh, dạy họ hành 10 thiện đạo, khiến cho quốc độ Phật được trang nghiêm thanh tịnh.
Hỏi: Giáo hóa chúng sanh là đã tịnh Phật quốc độ rồi. Như vậy vì sao nói có BÒ tát thì quốc độ Phật mới được thanh tịnh trang nghiêm?
Đáp: Nhờ có Bồ tát phát đại nguyện giáo hóa chúng sanh, dạy họ hành 10 thiện đạo mà quốc độ Phật được thanh tịnh trang nghiêm. Ví như phải nhờ có sức kéo của trâu mà cỗ xe mói lăn bánh, mới di chuyển được vậy.
Hỏi: Trước chỉ nói tương ưng È‘không”. Sao nay nói hành Bát nhã Ba-la-mật tương ưng với không, vô tướng và vô tác? Nói như vậy có mâu thuẫn chăng?
Đáp: Phải nên phân biệt:
-		Bát nhã Không.
-		Phi Bát nhã Không.
Trước nói về Bát nhã Không. Vì có người nghe nói về pháp “không” lại khởi chấp tướng “không”, nên phải nói đến Bát nhã Khong. Dùng trí huệ Bát nhã để thấy rõ hết các pháp ở nơi thật tướng đều là không. Biết “không” mà chẳng nên chấp “không” mới là Bát nhã Không.
Lại có người chấp rằng “không” là đệ nhất, còn “vô tướng”, “vô tác”ế.. chẳng phải là đệ nhất, nên lại phải nói “vô tướng”, “vô tác” cũng đêu là đệ nhât cả. Vì sao?

QUYỂN 37 • 503
Vì “không”, “vô tướng”, “vô tác” chỉ là một, đều là tối thượng, là tôn quý vậy.
Hỏi: Vì sao nói vào được cửa “không” là được Phật thọ kỹ?
Đáp: Khi mới hành đạo, Bồ tát còn nhục thân. Lúc bấy giờ Bồ tát chỉ mới có được lực trí huệ, chưa có được-Vô Sanh Pháp Nhẫn, nên phải phân biệt thâm nghĩa của “không” để Bô tát được rõ. Khi Bồ tát vào được cửa “không” rồi thì sẽ được Phật tán thán các công đức, nên gọi là được Phật thọ ký vậy.
Nên phân biệt có 3 hạng Bồ tát được thọ ký. Đó là:
-		Bồ tát đã được thọ ký.
-		Bồ tát sắp được thọ ký.
-		Bô tát trong đời vị lai lâu xa sẽ đoạn trừ sạch các kiết sử và sẽ được Phật thọ ký.
Hỏi: Bồ tát đã được đệ nhất tương ưng rồi, sao chưa được Phật thọ ký?
Đáp: Nêu Bô tát tu các phương tiện trí huệ mà chưa được đầy đủ công đức, thì chưa được Phật thọ ký. Phải có đầy đủ công đức rồi, mới được Phật thọ ký.
Lại nữa, có Bồ tát lợi căn, khi nghe được thọ ký có thể sanh tâm kiêu mạn. Bởi vậy Phật phải tán thán công đức của các Bồ tát, để khuyến tấn các vị ấy tu thuần thục cho đến khi được Vô Sanh Pháp Nhân. Bô tát lọi căn, khi đã được tương ưng ‘không” rôi, sẽ chẳng còn lay động nữa.
Cac Bô tát độn căn, nêu tinh tân hành Phật đạo cũng sẽ được Phật thọ ký, cũng sẽ được vào Niết bàn an lạc.

504 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Lại nữa, người thế gian thường chỉ cầu được hai điều lợi. Đó là:
-		Lìa được khổ.
-		Hưởng được vui.
Bồ tát chẳng phải như vậy. Bồ tát làm lợi ích cho chúng sanh mà chẳng sanh tâm kiêu mạn, chẳng cầu được đền ơn đáp nghĩa, chỉ cầu được tịnh Phật quốc độ mà thôi.
Hỏi: Thế nào gọi là xuất pháp tánh?
Đáp: Nếu hành Bát nhã Ba-la-mật mà chẳng thấy có hành, thì đó gọi là xuất pháp tánh. Trái lại, nếu hành Bát nhã Ba-la-mật mà còn thấy có hành thì đó là còn chúng sanh tánh.
Ở nơi pháp tánh, Bồ tát quán chúng sanh đồng với pháp tánh, nên chẳng sanh cao tâm, chẳng cầu được đền ơn đáp nghĩa, chẳng thấy được thọ ký. Vì sao? Vì Phật, Bô tát, ... đều là “không”. Bồ tát hành “không” như vậy là được Vô Thượng Bồ Đe, mà Vô Thượng Bồ Đề cũng là “không” vậy.
-0O0-
Phật dạy: Bồ tát chẳng có khởi chấp tướng chúng sanh, vì rõ biết tướng chúng sanh là rốt ráo bất sanh, bất diệt, là không, là bất khả đắc.
Như vậy nếu lìa được tướng chúng sanh thì cũng lìa được tất cả các sự tướng khác. Ví như lìa được tướng nóng thì cũng chẳng còn có tướng lửa nữa.
Vì “tương ưng không” là đệ nhất. Là thắng diệu nên Bồ tát trú ở nơi “không” mà khởi các bản nguyện lọi sanh của

QUYÊN 37 • 505
mình. Vì sao? Vì Bồ tát thấy chúng sanh ở ngay nơi “không” mà điên đảo lầm chấp có chúng sanh, có pháp, tự tạo ra cho mình bao nhiêu kiết sử phiền não, để rồi phải thọ lãnh bao nhiêu nỗi khổ đau. Do thấy chúng sanh như vậy mà Bồ tát khởi tâm đại tò bi, thương xót họ, phát đại nguyện cứu họ thoát khổ.
Lại nữa, Bồ tát tu 6 pháp Ba-la-mật, biết rõ hết thảy pháp đều là vô thường, nên chẳng chấp đắm tài vật và thân mạng, thường hành bố thí, làm lợi lạc cho chúng sanh. Bố thí thanh tịnh như vậy là tương ưng với hành “không” vậy.
Hỏi: Nếu chẳng thấy có ngã, chẳng thấy có thế gian, thì cũng chẳng có bổ thí. Như vậy Bồ tát làm sao hành bố thí được?
Đáp: Vì chúng sanh cần, nên Bồ tát hành bố thí. Khi hành bố thí, Bồ tát chẳng có trụ chấp nơi bố thí.
Bồ tát hành bố thí với tâm thanh tịnh, với tâm “không”, nên được tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật.
(Hét quyển 37)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
•		• • Quyển 38

Phẩm Thứ Tư
Vãng Sanh
KINH:
Ngài Xá Lợi Phất thưa: Bạch Thế Tôn! Chư vị Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật và tu tập tương ưng như vậy, đã từ cõi nào sanh về cõi này; và từ cõi này, sau khi chết, sẽ sanh về đâu?
Phật dạy: Này Xá Lợi Phất! Những Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật và tu tập tương ưng như vậy rồi, có thể từ các cõi Phật khác sanh về cõi này, hoặc từ cõi trời Đâu Suất sanh về cõi này, hoặc đã ở trong loài người sanh trở lại làm người ở cõi nàyẵ
Này Xá Lợi Phất! Vì ở cõi này mau được tương ưng vói Bát nhã Ba-ỉa-mật, nên các Bồ tát ở các cõi Phật khác, sau khi mạng chung đã nguyện sanh về cõi nàyẾ Ở cõi này thường được gặp Phật, lại thường có các thâm diệu pháp hiển bày, nên Bồ tát sanh về đây để tu học dễ được mau tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật.
Này Xá Lọi Phất! Lại có Bồ tát nhất sanh bổ xứ từ cõi tròi Đâu Suất sanh về cõi này. Những Bồ tát này chẳng hề mất 6 pháp Ba-la-mật, nên dù sanh về cõi nào cũng hiển bày đầy đủ các môn đà la ni và các môn tam muội, cũng tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật.
Này Xá Lọi Phất! Lại có Bồ tát đã ở trong loài người,

510« LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
sau khi mạng chung, sanh trở lại làm người ở cõi này. Trừ các bậc bất thối chuyển mói mau tương ưng vói Bát nhã Ba-la-mật; còn các Bồ tát căn tánh chậm lụt, chẳng có thể mau được tương ưng vói Bát nhã Ba-la-mật, và hiện tiền cũng chẳng có thể mau được các môn đà la nỉ và các môn tam muội.
LUẬN:
Hỏi: Trong kinh nói chủng sanh là không, là bất khả đắc; lại cũng nói Phật, Bồ tát, Bát nhã Ba-la-mật... đều chỉ có ở nơi danh tự, đểu là bất khả đắc. Ngài Xả Lợi Phất đã biết rõ như vậy, sao vẫn còn hỏi làm gì?
Đáp: Ở trong Phật pháp, phải nên phân biệt hai Đế. Đó là:
-		Thế Đế.
-		Đệ Nhất Nghĩa Đế.
Thế Đế nói có chúng sanh. Đệ Nhất Nghĩa Đế nói chẳng có chúng sanh (vô chúng sanh), nói chúng sanh là không, là bất khả đắc.
Lại nữa, cũng nên phân biệt hai hạng Bồ tát. Đó là:
-		Hạng Bồ tát đã biết rõ hết thảy các pháp tương ưng đều chỉ là danh tự (hữu tri danh tự tướng).
-		Hạng Bồ tát chưa biết rõ hết thảy các pháp tương ưng đều chỉ là danh tự (vô tri danh tự tướng).
Ví như trong quân đội, khi canh phòng, có dùng đến các mật hiệu. Chỉ những quân nhân có trách nhiệm mới được biêt đến; còn những người không có trách nhiệm, cũng như địch quân, chẳng sao có thể biết được.
Lại nữa, xét về mặt tu tập cũng phải nên phân biệt có hai hạng Bồ tát. Đó là:

QUYÈN 38*511
-		Hạng Bồ tát mới tu, còn chấp các pháp tướng, chưa có được tha tâm trí.
-		Hạng Bồ tát đã tu thuần thục trải qua nhiều đời, nhiều kiếp, chẳng còn chấp pháp tướng, lại đã có được tha tâm trí.
Chính vì hạng Bồ tát mới tu, còn chấp pháp tướng, chưa có được tha tâm trí, mà Ngài Xá Lợi Phất phải hỏi Phật như đã nêu ở đoạn kinh trên đây. Đối với hạng Bồ tát này, phải nên vì họ khai thị “chúng sanh không”, cho họ biết chúng sanh là “không”, là bất khả đắc.
Trái lại, hạng Bồ tát đã tu thuần thục rồi, đã biết danh tự tướng của các pháp, đã có được tha tâm trí rồi, thì dù vẫn sống chung với chúng sanh, mà vẫn an nhiên, tự tại.
-0O0-
Ngài Xá Lợi Phất dùng thiên nhãn thấy rõ chúng sanh trong 6 đạo chết đây sanh kia, thấy rõ các nhân duyên thiện ác nên chăng còn nghi nữa. Thê nhưng vì những người chưa có được thiên nhãn, chưa thấy xa rộng được như ngài, mà ngài phải hỏi Phật như trên đây. Vì sao? Vì có nhiều vị Thanh Văn dấy niệm khinh khi các Bồ tát, vì thấy các Bồ tát hành 6 pháp Ba-la-mật mà lại nguyện ở lâu ừong sanh tử; hoặc vì thấy các Bô tát chưa đoạn sạch các lậu, mà lại dùng trí huệ học các kinh thơ, nội và ngoại điển; hoặc vì thấy các Bồ tát chưa chứng được thật tê, chưa thoát khỏi sanh, già, chết. Chư vị Thanh Văn ây nghĩ răng các Bô tát đã tu tập trải qua vô lượng kiếp mà vẫn chẳng chứng được Niết bàn, ắt là phải đọa vào đường ác.
Ngài Xá Lợi Phất thương xót các vị Thanh Văn ấy, muốn họ sanh tâm tin kính các Bồ tát, mà ngài phải hỏi Phật như trên, mong được Phật giải đáp, để cho họ đều được rõ.

512 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Bởi nhân duyên vậy, nên Phật đã khai thị rõ về 3 hạng Bồ tát sanh về cõi này. Đó là:
-		Hạng Bồ tát từ các cõi Phật khác sanh về cõi này,
-		Hạng Bồ tát từ cõi trời Đâu Suất sanh về cõi này,
-		Hạng Bồ tát từ trong loài người, sau khi mạng chung, trở lại sanh làm người ở cõi này.
Hỏi: Thế gian có 6 đạo. Vì sao chỉ nói đến trường hợp Bồ tát sanh ỉàm người ở cõi này mà chẳng cỏ đề cập đến các đạo khác?
Đáp: Như trước đây đã có nói. Trời, A-tu-la hưởng lạc nhiều nên khó tu. Địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh là 3 đạo thuần khổ cũng rất khó tu để được đạo. Bởi vậy nên chẳng có nói đến.
Hỏi: Trong kinh có nêu trường hợp một vị đệ tử của ngài Xả Lợi Phất, chân tợ như chân trâu mà đắc quả A-ỉa-hản, lại còn có vị Tỷ-kheo tên là Ma Du Bà Thi Tha suốt 500 đời làm thân khỉ, mà khi được ỉàm người cũng chứng được 6 thẩn thông, được quả A-la-hán, và khỉ đã được quả A-ỉa-hán rồi ngài cỏn thói nhảy nhót như loài khỉ. Vì sao chẳng cỏ nói đến trường hợp được đạo ở trong 3 đường ác?
Đáp: Tuy rằng trong loài súc sanh cũng có trường hợp được đạo, nhưng vì quá ít nên chẳng có nêu ra ở đây.
Lại nữa, các vị ấy trải qua nhiều đời, đã gieo trồng các thiện căn công đức, đã tu đạo Niết bàn, nhưng vì đã có phạm lỗi lầm khiến phải đọa vào 3 đường ác. Khi đã đoạn các nghiệp rồi thì các vị ấy lại được sanh làm người để tiếp tục tu học. Do đã sẵn có các thiện căn thuần thục rồi, nên dễ được quả báo tốt vậy.
-oOo-

QUYÊN 38*513
Đoạn kinh trên đây nêu những trường hợp được đạo trong loài người. Có người tuy đời trước có cấu tâm, nhưng đời nay tu tập được đạo Bồ tát, được tâm thanh tịnh vô lậu. Những người ấy đã thành tựu được các thiện căn hữu lậu cũng như vô lậu, nên nay sanh lại làm người, cũng lại thứ lớp tu tập hướng về Vô Thượng Bồ Đề.
Ở trong loài Trời, loài A-tu-la cũng có những trường họp tương tợ.
Hỏi: Vì sao ở cõi trời Đâu Suất thường có các vị Bồ tát nhất sanh bo xứ đến thuyết pháp, mà ở các cõi trời khác chẳng có được như vậy?
Đáp: Ở cõi Sắc, chư Thiên thường hay đắm thiền vị nên ở đây khó được tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật.
Chư Thiên ở cõi trời Đâu Suất, do kiết sử cạn mỏng nên mói nghe được các vị Bồ tát nhất sanh bổ xứ thuyết pháp, mới thường nghe được Bát nhã Ba-la-mật. Do nghe được Bát nhã Ba-la-mật mà tâm càng được lanh lợi hơn.
-0O0-
Các vị từ cõi tròi Đâu Suất cũng như các vị tò các cõi Phật khác sanh về cõi này đều là những vị lợi căn, thượng trí ở trong vô lượng A-tăng-kỳ kiếp đã xa lìa tội lỗi.
Còn các vị mà trước đây đã ở trong loài người, sau khi mạng chung sanh lại làm người ở cõi này, đều là những đệ tử của Phật, đã từng nghe pháp, chánh ức niệm và đã tu tập các công đức trí huệ.
Ngoài ra còn có các vị tuy căn trí chậm lụt, nhưng do kham nhân tu tập thiện pháp mà nay có thiện duyên sanh về

514 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
cõi này để được thấy Phật, nghe pháp, được tu tập Bát nhã Ba-la-mật, dẫn đến được tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật.
Hỏi: Vì sao từ cõi trời Đâu Suất chỉ có các Bồ tát nhất sanh bổ xứ mới sanh về cõi này?
Đáp: Loài người có nhiều kiết sử phiền não, có nhiều tội lỗi, nên từ cõi trời Đâu Suất, chỉ có các vị đại Bồ tát mới sanh về cõi này, thọ thân người, sống trong xã hội loài người mà chẳng bị nhiễm ô phiền não.
Ví như đem sữa cho ngỗng uống, thì ngỗng biết lựa sữa để uống, biết chừa lại các chất bẩn lẫn lộn trong sữaế Cũng như vậy, Bồ tát ở ngay trong thế gian đầy phiền não mà chẳng có bị nhiễm trước. Vì sao? Vì như trong kinh đã nói, các vị đại Bồ tát chẳng hề mất 6 pháp Ba-la-mật. Vì lợi ích chúng sanh mà các vị đại Bồ tát phân bố khắp 10 phương, đem đại trí huệ giáo hóa chúng sanh.
Các vị Bồ tát từ các cõi Phật khác, cũng như các vị Bồ tát nhất sanh bổ xứ ở cõi trời Đâu Suất, đều là những vị pháp tánh sanh thân Bồ tát, biến hóa được vô lượng thân, dùng vô lượng pháp môn phương tiện để độ thoát chúng sanh.
Còn hạng Bồ tát, trước đã ở trong loài người, sau khi mạng chung sanh trở lại làm người ở cõi này thì chẳng được như hai hạng Bồ tát nêu trên. Vì sao? Vì còn độn căn, thiêu trí, lại còn chấp ngã nên vẫn còn sanh ít nhiều kiết sử. Các Bồ tát hạng này phần nhiều còn là nhục thân Bồ tát.
Hỏi: Đã là Bỗ tát bất thối chuyển rồi, thì chẳng còn có kết nghiệp thọ sanh thân nữa. Như vậy vì sao lại còn thọ sanh thân làm người ở cõi này?
Đáp: Các vị Bồ tát này, tuy đã được bất thối chuyển,

QUYỂN 38 «515
nhưng do chưa xả được nhục thân, nên nguyện sanh về cõi này đê mau được tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật.
Còn các vị Bồ tát căn trí còn chậm lụt, chẳng có thể man được tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật được, và ở hiện tiền chăng có thê mau được các môn đà la ni và các môn tam muội.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Ông hỏi Bồ tát Ma-ha-tát rời cõi này sẽ sanh về cõi nào ư? Ông nên biết các Bồ tát ấy từ cõi Phật này đến cõi Phật khác vẫn thường thấy Phật, vẫn thường chẳng ly Phật.
Này Xá Lợi Phat! Có Bồ tát chẳng dùng phưong tiện mà nhập vào Sơ Thiền, dẫn đến nhập vào đệ Tư Thien va cũng thật hành 6 pháp Ba-la-mật Các Bồ tát này sanh lên cỗi tròi Trường Thọ Thiên, trú nơi đó rồi sau khi mạng chung lại sanh về cõi này thọ thân người, được gặp Phật và Bồ tát. Hạng Bồ tát này cũng vẫn còn căn tánh chậm lụt
Lại có Bồ tát nhập vào Sơ Thiền, dẫn đến nhập vào đệ Tứ Thiền và cũng thật hành 6 pháp Ba-la-mật. Các Bồ tát này do chẳng dùng phương tiện nên xả Thiền sanh về cõi Dục. Hạng Bồ tát này cũng vẫn còn căn tánh chậm lụt
Lại có Bồ tát nhập vào Sơ Thiền, dẫn đến nhập vào đê Tứ Thiền, tu từ tâm dẫn đến xả từ tâm, nhập Hư Không Xứ, dẫn đến Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ, rồi tu Niệm Xứ, 8 Thánh đạo, 10 Phật lực, phát đại bi tâm. Các Bô tát này dùng các sức phương tiện, chẳng tùy 4 sắc định sanh, chẳng tùy 4 vô lượng tâm sanh, chẳng tùy 4 vô săc định sanh, mà chỉ sanh vào noi nào có Phật, thường

516 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
chẳng ly Bát nhã Ba-la-mật. Các Bồ tát này ở trong Hiền Kiếp sẽ được đạo Vô Thượng Bồ Đề.
LUẬN:
Hỏi: Ngài Xá Lợi Phất hỏi về đời trước và đời sau của các Bồ tát. Vĩ sao Phật chỉ sơ lược về đời trước mà lại nói nhiều về đời sau như vậy?
Đáp: Người ở thế gian dùng nhục nhãn nên chẳng có thể thấy được đời sau. Do chẳng thấy được đời sau, nên khởi tâm nghi, chẳng biết đời sau của mình sẽ đi vê đâu. Bởi vậy nên Phật phải rộng nói. Cũng như lửa đã được dập tăt rôi, chăng còn cần phải để ý làm gì nữa, phải cân cảnh giác phòng lửa trong tương lai.
-0O0-
Lại nữa, có trường hợp người nghèo chỉ mong xin được chút ít, mà lại gặp được người vừa giàu của cải, vừa giàu lòng nhân từ, nên nhận được rất nhiều của bố thí. Cũng như vậy, ngài Xá Lợi Phất chỉ hỏi ít mà lại được Phật giải đáp rất nhiêu.
Biển Phật pháp mênh mông vô hạn lượng, Phật đem vô lậu pháp ra bố thí cho chúng sanh chẳng bao giờ hêt được. Do có ngài Xá Lợi Phất thưa hỏi mà Phật rộng phân biệt để cho đại chúng được rõ.
Lại nữa, do có nhiều người nghĩ rằng nếu các pháp đều là “không”. Đều chẳng có đi (vô khứ), đều chẳng có đến (vô lai), thì chết rồi chẳng còn đi về đâu nữa cả, nên Phật muốn đoạn nghi cho họ.
Phật phải dẫn ra nhiều thí dụ về chết đây sanh kia, nhằm đoạn nghi cho hạng người nêu trên, và đồng thời để cho đại chúng được hiểu rõ.

QUYỂN 38*517
Hỏi: Có thuyết nói chết là vĩnh diệt. Có thể nói như vậy được chăng?
Đáp: Sau khi chết thân bị hủy diệt theo ba trường họp:
-		Hoặc thân bị lửa thiêu cháy rụi thành tro.
-		Hoặc thân bị các côn trùng rúc rỉa trở thành đất.
-		Hoặc lâu ngày bị mục nát trở thành đất.
Người thế gian chỉ thấy thân hiện hữu, tức là thân ở đời này mà chẳng thấy được thân hậu hữu, tức là thân ở đời sau, nên chêt rôi là vĩnh diệt. Đây là do chẳng biết được thân đời sau, chăng phải là chẳng có thân đời sau vậy.
Vì sao? Vì nếu thân diệt rồi là mất hẳn thì chẳng sao giải thích được sự có mặt của hăng sa chúng sanh trong 3 cõi. Lại cũng chăng có thê giải thích được các hiện tượng như:
-		Đứa bé mới lọt lòng mẹ đã biết khóc, biết cười...
-		Cùng sanh ra ở đời vì sao có người giàu, kẻ nghèo, người sang, kẻ hèn, người hiền, kẻ ác, người tốt, kẻ xấu, người thông minh, kẻ đần độn.
-		v.vế..
Nếu chẳng có các nghiệp duyên tò đời trước thì làm sao có những hiện tượng sai khác như vậy được. Lại nữa, nếu nói sau khi chét thân thối nát rồi là hết, thì còn 6 tình sẽ đi về đâu?
Phàm phu dùng nhục nhãn, chẳng thấy được thân đời sau (thân hậu hữu). Còn các bậc Thánh, dùng Thiên nhãn thấy rõ chúng sanh chết đây sanh kia. Chét chỉ là sự rời bỏ thân này đê thọ thân khác, y như người rời căn phòng này để qua căn phòng khác, ròi chỗ này để đi đén chỗ khác vậy.

518 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Lại nữa, người kém trí huệ chỉ dùng nhục nhãn để thấy. Thấy như vậy cũng đồng như các loại súc sanh, chẳng có gì khác cả.
Trong lúc đó, thì người trí biết rõ có đời sau, biết rõ rằng nếu phiền não chưa tận, thì còn phải trở lại sanh thân nữa. Vì sao? Vì tâm thức hằng chuyển cùng với duyên nghiệp báo ở đời này mà dẫn sanh thân ở đời sau. Ví như sữa biến thành bơ, thành phô mát v.v... Sanh thân cũng là như vậy. Dù 5 ấm thân trước đã hoại, nhưng do có các hành nghiệp tiếp nối, mà có thọ quả báo, dẫn sanh 5 ấm thân ở đời sau. Ví như cây mùa Đông, tuy chưa sanh hoa lá, nhưng đã có săn các nhân để dẫn sanh hoa lá mùa Xuân tiếp đến. Do có tạo nghiệp nhân duyên, mới có thọ nghiệp quả sanh tử. Ví như người ngủ say nằm mộng, mà khi tỉnh dậy vẫn còn nhớ được cảnh ở trong mộng. Lại nữa, dùng mắt thường nhìn thây một người có ve mặt cau có, cũng đoán biết được người ấy sân si, nóng nảy, thấy người mặt mày ủ dột, cũng đoán biêt được người ây đang ưu sầu, buồn khổ; thấy người mặt mày rạng rỡ vui tươi, cũng đoán biết được người ấy thanh nhàn, khoan khoái v.v... Phàm phu dừng nhục nhãn còn thấy biêt như vậy, huông nữa là bậc Thánh có thiên nhãn và tha tâm trí.
-oOo-
Ví như người đi trong đêm tối phải lần từng bước theo người dẫn đường, chúng ta trên đường tu học phải nương theo các bậc thiện tri thức, mới mong khỏi bị roi vào tà đạo.
Trong Phật pháp tuy nói rốt ráo không, nhưng vì phàm phu điên đảo chấp có ngã, có pháp, nên Phật phương tiện thuyết có nhân, có quả, có nghiệp nhân nôi tiêp, có thọ quả báo tương tục.

QUYÊN 38 ệ 519
Phải nên biết rằng Phật pháp chẳng chấp hữu, chẳng chấp vô, cũng chẳng chấp phi hữu, chẳng chấp phi vô. Phật pháp giống như con dao chém giữa hư không, chẳng gây thương tích cho ai cả. Chư Phật và chư Bồ tát vì chúng sanh mà tày duyên nói pháp, nhưng tự mình chẳng có khởi chấp. Như bài kệ sau đây:
Hết thảy pháp đều thật,
Hết thảy pháp đều hư.
Lại vừa thật vừa hư,
Cũng chẳng thật, chẳng hư.
Niết bàn là chân tế,
Thời gian cũng chân tế.
Niết bàn tức thể gian,
Rốt ráo bất khả đắc.
Như vậy Phật pháp thuyết rốt ráo không mà vẫn thuyết vê duyên nghiệp sanh tử. Đây là lý do thuyết ra ‘Phẩm Vãng Sanh” này.
Hỏi: Bát nhã Ba-ỉa-mật ỉà vô tướng. Như vậy, người tu làm sao có thể tu tập để tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật được?
Đáp: Bát nhã Ba-la-mật nhiếp hết thảy các pháp, ví như biển lóp tiếp nhận hết thảy các nguồn nước tò muôn sông chảy đến.
Nên biết rõ, Bát nhã Ba-la-mật là vô tướng, thì đâu còn gì để vấn nạn nữa?
Neu ở Bát nhã Ba-la-mật mà còn chấp tướng thì mới nên vấn nạn như vậy. Người tu hành khi đã vào được hét thảy các tam muội, đã được tâm rộng lớn là liền được tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật.

520 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Ví như cha mẹ thấy con phạm lỗi lầm sanh tâm thương xót, tìm mọi cách để dìu dắt con ra khỏi mê lầm. Cũng như vậy, Bồ tát thấy chúng sanh mê lầm bị các nhiễm duyên trói buộc, chẳng biết được tự tánh không của các pháp, khiến phải bị đọa lạc nên dùng mọi phương tiện cứu vớt chúng sanh ra khỏi các khổ. Bồ tát phát tâm đại bi thương xót chúng sanh, dạy họ tu học dẫn họ vào Phật đạo.
Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát đi tò Phật độ này đến Phật độ khác, dùng 5 thần thông cúng dường vô lượng chư Phật, độ vô lượng chúng sanh. Chúng sanh dùng nhục nhãn chẳng thấy được các cõi Phật. Còn Bồ tát thấy khắp hết thảy các cõi Phật, chẳng có gì ngăn ngại cả.
-0O0-
Tuy nhiên, cũng có Bồ tát chẳng dùng phương tiện mà vào thiền định, rồi đắm thiền vị, trú trong thiền định mà chẳng niệm chúng sanh. Hạng Bồ tát này vì tâm từ bi kém nên sanh lên cõi trời Trường Thọ Thiên là Phi Hữu Tưởng Phi Vô Tưởng Xứ. Ở nơi đây chẳng có tình sắc, cũng chẳng có đạo Bồ Đề. Hạng Bồ tát này nếu được sanh trở lại làm người, nếu được gặp Phật pháp, thì sẽ nhớ lại sự phát tâm Bồ Đề trước đó, dẫn đến sẽ tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
-0O0-
Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:
Vào một hôm, Phật hỏi một vị Tỷ-kheo rằng: “Đất ở móng tay ta và đất ở đại địa bên nào nhiều hơn?”.
Vị Tỷ-kheo đáp: “Bạch Thế Tôn! Đất ở đại địa nhiều hơn”.
Phật dạy: “Chư Thiên ở các cõi trời sanh làm người rất ít,

QUYỂN 38 • 521
chỉ ví như đất ở móng tay ta, còn đọa vào địa ngục rất nhiều, như đất ở đại địa. Vì sao? Vì ở cõi trời hưởng phước quá nhiều nên khó tu hành. Khi hết phước thường bị đọa”.
Hỏi: Trong 22 căn thì độn căn nhiếp về những căn nào?
Đáp: Người đã được huệ căn rồi, quán được thật tướng pháp rồi, nhưng khi vào thiền định mà đắm chấp thiền vị thì cũng sẽ trở thành độn căn. Ví như có đầy đủ 5 căn, tín, tấn, niệm, định, huệ hòa hợp làm trợ đạo pháp, dẫn sanh lên cõi trời, nhưng nếu thọ phước báo ở cõi trời mà sanh tâm chấp đăm thì cả 5 căn nói trên đêu trở thành độn căn cả.
Trong kinh nói Bồ tát đã được phước đức thanh tịnh, đã có được 18 căn lanh lợi, nhưng nếu các căn còn lại chấp đắm, thì cũng sẽ trở thành độn căn.
Trong kinh Pháp Hoa có nói: “Nếu chẳng còn các chấp trói buộc, gây ra phiền não thì mạng căn được an ổn và các căn kia cũng trở thành lanh lợi. Như vậy gọi là lợi căn”.
Lại nữa, khi thọ lạc, biết rõ lạc là vô thường, chẳng đắm lạc, cũng chẳng tham dục thì sẽ sanh được tín căn kiên cố, vững tin nơi mình, khiến có thể làm được các việc rất khó làm, xa lìa dục lạc, biết rõ dục lạc là tội lỗi, tu tập đầy đủ ba thiện căn. Như vậy gọi là lợi căn.
Bồ tát ở nơi 3 vô lậu căn mà chẳng thủ chứng thật tế, nên gọi là lợi căn. Trái lại, thì gọi là độn căn.
Hỏi: Vĩ sao nói hạng Bồ tát thứ hai xả thiền, sanh về cõi Dục là chang dùng phương tiện?
Đáp: Hạng Bồ tát này khi lâm chung bị nhiếp bất thiện tâm, nên xả các thiền định, sanh về cõi Dục. Như vậy là chăng tu các phương tiện lực.

522 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Nếu Bồ tát có thiện tâm, vô ký tâm và xả tâm, lại khởi từ bi tâm thương xót chúng sanh, dấy niệm nghĩ rằng: “Nếu ta ở trong thiền định, thì ta chẳng có thể rộng độ chúng sanh”, mà phát đại nguyện xả thiền, sanh về cõi Dục, thì gọi là có tu phương tiện lực.
Lại nữa, nếu Bồ tát chẳng sanh độn căn, nhập Bồ tát vị, được Bồ tát đạo, tu 37 Phẩm Trợ Đạo, trú các thần thông dẫn đến khởi tâm đại từ đại bi thương xót chúng sanh thì gọi là có tu phương tiện lực.
Lại nữa, Bồ tát có tu phương tiện lực, chẳng tùy thiền định sanh, chẳng tùy 4 vô lượng tâm sanh. Vì sao? Vì Bồ tát này tu 4 niệm xứ, dẫn đén tu đại từ đại bi, cho đến khi mạng chung cũng vẫn thương xót chúng sanh, chẳng rời bỏ chúng sanh, nên nguyện sanh về các cõi Phật khác để tu tập tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật.
Hỏi: Bồ tát nêu lên sau cùng trên đây thuộc về hạng Bồ tát gì?
Đáp: Đây là hạng đại Bồ tát, gọi là Phi Bạt Đà Kiếp Bồ tát.
Hỏi: Thế nào gọi là Phỉ Bạt Đà Kiếp?
Đáp: Phi Bạt Đà Kiếp là vô số kiếp, chẳng thế tính được. Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:
Có một vị Tỷ-kheo hỏi Phật: “Bạch Thế Tôn! Thời gian bao nhiêu lâu gọi là một kiếp?”
Phật dạy: “Trước đây ta đã nói nhiều rồi, mà các ngươi chưa hiểu rõ. Nay ta lấy các thí dụ để làm sáng tỏ vấn đề.
-		Nhỏ nhất là 60 niệm hợp lại thành một đại niệm. Đại niệm đó cũng gọi là một kiếp...

QUYỂN 38 «523
-		Còn nói về đại kiếp, thì chẳng có toán số thí dụ nào ở thế gian có thể tính được. Ví như có một cái thành hình vuông, môi bê 100 do tuần; lại có một người sổng lâu 100 tuổi, đập nát thành ây thành bụi, rồi suốt đời đếm các hạt bụi ấy, thì người ây cũng chăng sao đếm hết được. Thế nhưng, nếu lấy một hạt bụi dụ cho một kiếp, thì thời gian của vô số kiếp ấy họp lại cũng chẳng sao so sánh được thọ mạng của một đại kiếp.
-oOo-
Phân biệt đại kiếp và tiểu kiếp, như đã nói trên đây, cho thây răng thọ mạng của một đại kiếp là vô lượng vô biên.
Hãỵ lấy thí dụ về một người tu hạnh viễn ly. Sau khi người ây trừ được 5 triền cái, vào được sơ thiền, được ly sanh hỷ lạc, đứng dậy nói với chúng sanh rằng: ta chán ghét 5 dục, vào sơ thiền, ở nơi đây ta được đệ nhất lạc.
Lại có chúng sanh nghe như vậy, tu tập xa lìa 5 dục, vào sơ thiên, dân dân diệt các quán, vào đệ nhị thiền, lên đệ tam thiền, đệ tứ thiền.
Lại có chúng sanh ở trong 3 đường ác, nghe như vậy, khỏi sanh thiện tâm, tinh tấn tu hành, dan đến sau khi mạng chung được sanh làm người.
Thời gian tu tập của các chúng sanh nói trên đây, chẳng có thể lượng được nhưng vẫn chẳng sao sánh được thọ mạng một đại kiếp. Dù thọ mạng của một đại kiếp lâu bền như vậy nhưng kiếp cũng vẫn là sanh diệt, vô thường. Ở trong “phẩm 18 Không” đã có nói rõ. Đại kiêp chịu 3 tai họa lớn, dẫn đến kiêp tận, đó là:
-		Hỏa kiếp: Lửa lớn thiêu rụi cả 3.000 đại thiên thế giới dân đên hủy diệt cảnh giới Sơ thiền.

524 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
-		Thủy kiếp: Nước cuốn trôi cả 3.000 đại thiên thế giới, dẫn đến hủy diệt cảnh giới Nhị thiền.
-		Phong kiếp: Gió thổi mạnh cuốn theo cả cả 3.000 đại thiên thế giói, dẫn đến hủy diệt cảnh giới Tam thiền.
Tiểu kiếp cũng chịu ba tai họa lớn do ba độc tham, sân, si gây nên. Đó là:
-		Nạn đói khát.
-		Nạn đao binh.
-		Nạn dịch lệ, bệnh tật.
-oOo-
Trong kinh Pháp Hoa Phật dạy ngài Xá Lợi Phất rằng: “Này Xá Lợi Phất! Trong đời vị lai, ông sẽ thành Phật hiệu là Hoa Quang Như Lai. Đức Phật Hoa Quang trụ thế trong 12 tiểu kiếp, sau khi đức Phật diệt độ rồi, chánh pháp còn trụ lại thêm 32 tiểu kiếp. Tượng pháp trụ 32 tiểu kiếp. Đức Phật ấy từ trong Tam muội ra thuyết kinh Pháp Hoa trong 6 tiểu kiếp.
-oOo-
Danh từ “kiếp”cũng có nghĩa là “thời”, là“tiết”.
Còn danh từ “phi bạt đà kiếp” có nghĩa là vô số kiếp, chẳng có thể lượng tính được.
-oOo-
Lại nữa, vào thời không có Phật, thế giới bị 3 tai họa lớn làm tán hoại. Thời ấy gọi là “Không kiếp”.

QUYỂN 38*525
Thế rồi bốn đại thanh tịnh hòa hợp trở lại tạo dựng thế giới mới. Thời ấy gọi là “Hiền kiếp”.
Lúc bấy giờ, từ dưới nước mọc lên một đóa hoa sen ngàn cánh, vị Trời ở cõi trời Tịnh Cư Thiên biết đó là điềm báo sẽ có ngàn đức Phật hiện ra ngồi trên các hoa sen ấy, tỏa hào quang rực rỡ.
-0O0-
Một thế giới trải qua bốn thời kỳ: Thành - Trụ - Hoại - Không. Sau đó, lại được thành lập trở lại và tiếp tục chu trình của bốn thời kỳ như trên.
Kinh Cảnh Sách nói: Một thời kỳ gồm 20 tiểu kiếp. Cộng chung 4 thời kỳ là 80 tiểu kiếp.
Kinh Khối Thế nói: Trải qua 20 tiểu kiếp ở thời kỳ không, do các nghiệp cảm của chúng sanh muốn thành lập một thế giới mới, nên lại có một thế giới nữa được thành tựu trong 20 tiểu kiếp, trụ trong 20 tiểu kiếp, hoại trong 20 tiểu kiếp, rồi trở lại không trong 20 kiếp v.v...
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Lại có Bồ tát nhập vào sơ thiền, dẫn đến nhập vào đệ tứ thiền, nhập từ tâm dẫn đến xả từ tâm, nhập hư không xứ, dẫn đến nhập phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ, rồi dùng các sức phương tiện, chẳng tùy thiền định sanh, mà sanh về cõi Dục, vào các dòng họ lớn để thành tựu chúng sanh.

526 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
LUẬN:
Hỏi: Trước đây đã phân biệt nói có hai hạng Bồ tát. Đỏ là:
-		Hạng Bồ tát tùy nghiệp sanh thân.
-		Hạng Bồ tát tùy pháp tánh sanh thân. Hạng Bồ tát này có biển hỏa thân ở trong khắp 3 cõi, làm các công đức nhằm độ sanh, như vậy ở đoạn kinh trên đây nói về hạng Bồ tát nào?
Đáp: Ở đây nói về hạng Bồ tát tùy nghiệp sanh thân. Vì sao? Hạng Bồ tát này chưa có được pháp thân nhưng do vào các thiền định mà có các sức phương tiện. Hạng Bồ tát này chẳng muốn theo thiền định sanh mà chỉ muốn dùng các sức phương tiện sanh về cõi Dục để làm lọi ích cho chúng sanh ở cõi này.
Hỏi: Nếu chẳng muốn theo thiền định sanh thì vì sao lại sanh về cõi Dục, mà chẳng sanh về các cõi khác?
Đáp: Hạnh nguyện của các Bồ tát chẳng đồng nhau. Mỗi vị đều có hạnh nguyện riêng.
Hỏi: Có Bồ tát nguyện sanh về các cõi Phật khác. Như vậy ở các cõi Phật ấy cũng đểu có cõi Dục chăng?
Đáp: Cõi nào có tạp ác, bất tịnh thì đều được gọi là cõi Dục. Còn cõi nào thanh tịnh, chẳng có 3 đường ác, chẳng có người nữ, chẳng có nhiễm dục (vô dục) thì không gọi là cõi Dục.
Do đã có phước nghiệp thanh tịnh, lại có tâm từ bi thương xót chúng sanh nên Bồ tát mới nguyện sanh về cõi Dục để hóa độ chúng sanh.
Hỏi: Bồ tát khi mạng chung đã xả thiền định rồi, còn cầu tu học gì nữa mà nguyện sanh về cõi Dục?

QUYỂN 38*527
Đáp: Vì thấy chúng sanh ở cõi Dục tâm tánh cuồng loạn, nên sau khi mạng chung, Bồ tát nguyện sanh về đây để giáo hóa họ, cứu họ thoát khổ, khiến họ nhiếp tâm về chánh niệm.
Hỏi: Vì sao khi sanh làm người ở cõi Dục, Bồ tát lại chọn sanh vào các dòng họ lớn?
Đáp: Vì sanh vào các dòng họ lớn mới có nhiều trí huệ, có nhiều của cải, có nhiều thế lực... nhờ vậy mà có nhiều sức phương tiện để làm lợi ích cho chúng sanh.
Trái lại, nếu sanh vào các nhà bần cùng, hạ tiện thì cầu tự lợi còn chưa được huống nữa là làm các việc lợi lạc cho chúng sanh.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Lại có Bồ tát nhập vào sơ thiền, dẫn đến nhập vào đệ tứ thiền, nhập từ tâm dẫn đến xả từ tâm, nhập hư không xứ, dẫn đến nhập phỉ hữu tưởng phi vô tưởng xứ, rồi dùng các sức phương tiện, chẳng tùy thiền định sanh, mà sanh về các cõi trời Dục giới để thành tựu chúng sanh ở các cõi này, và cũng để thanh tịnh Phật đô, được gần gũi chư PhậtẾ
LUẬN:
Hỏi: Chư Thiên ở các cõi trời Dục giới đắm chấp 5 dục, rất khó được hỏa độ. Như vậy vì sao Bồ tát còn nguyện sanh về các cõi trời này?
Đáp: Mặc dù chư Thiên ở nhiều cõi trời Dục giới thường đắm chấp dục lạc, khó được hóa độ, nhưng Bồ tát vẫn phát đại nguyện sanh về nơi đây để hóa độ họ.

528 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Thế nhưng, ở nhiều cõi trời Dục giói khác như các cõi trời Tam Thập Tam Thiên... trong số chư Thiên có rất nhiều vị rất thánh thiện, nhàm chán 5 dục.
Lại nữa, ở cõi trời Đâu Suất Đà Thiên thường có các Bồ tát nhất sanh bổ xứ đến thuyết pháp nên chư Thiên ở cõi trời này có được tín tâm thanh tịnh.
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Lại có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba- la-mật, dùng sức phương tiện nhập vào sơ thiền. Đen khi mạng chung sanh về cõi trời Phạm Thiên, làm Phạm Thiên Vương, dạo chơi các cỗi Phật. Đến nơi nào có vị Bồ tát mói được Vô Thượng Bồ Đề, mới thành Phật, mà chưa chuyển pháp luân thì xỉn khuyến thỉnh chuyển pháp luân.
LUẬN:
Hỏi: Từ nơi sơ thiền làm sao Bồ tát có đủ sức phương tiện để sanh lên cõi Phạm Thiên?
Đáp: Tuy ở noi sơ thiền nhưng Bồ tát chẳng chấp đắm thiền vị lại thường niệm Phật đạo, thường nhớ bản nguyện độ sanh nên thiền cùng hòa hợp với từ tam muội, dẫn sanh các sức phương tiện, tùy nguyện sanh về cõi Phạm Thiên vậy.
Hỏi: Vì sao Bồ tát lại nguyện sanh làm Phạm Thiên Vương?
Đáp: Do tu tập phước đức nhân duyên trong nhiều đời, nên Bồ tát thường sanh làm Phạm Thiên Vương. Dần đến khi sanh vào loài nai cũng làm nai chúa.
Bồ tát phát đại nguyện thỉnh Phật chuyển pháp luân, nên ưong khắp 3.000 thế giới, Bồ tát đi từ nơi này đến nơi khác và ở đâu thấy có vị Phật mới thành, chưa chuyển pháp luân thì liền xin thỉnh chuyển pháp luân.

QUYẺN 38 • 529
Bởi nhân duyên vậy, nên trong kinh nói Phạm Thiên Vương thường khuyến thỉnh Phật chuyển pháp luân.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Lại có Bồ tát nhất sanh bổ xử thật hành Bát nhã Ba-la-mật, dừng các sức phương tiện nhập vào sơ thiền, dẫn đến nhập vào đệ tứ thiền, nhập từ tâm dẫn đến xả từ tâm, nhập hư không xứ, dẫn đến nhập Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ, tu 4 niệm xử dẫn đến tu 8 Thánh đạo, nhập vào các Tam muội không, vô tướng và vô tác nhưng chẳng tùy thiền định sanh, mà sanh vào các noi nào có Phật xuất thế để tu phạm hạnh hoặc sanh lên cỗi tròi Đâu Suất. Đến khi mạng chung vẫn chẳng mất chánh niệm, vẫn đầy đủ thiện căn, nên được vô số trăm ngàn chư Thiên vây quanh cung kính. Bồ tát sanh về noi đây là sắp được chứng quả Vô Thượng Bồ Đề.
LUẬN:
Hỏi: Bồ tát nhất sanh bổ xứ đã trú ở thập địa rồi, đã đầy đủ các công đức rôi, mà còn tu tập gì nữa?
Đáp: Vì chưa vào Niết bàn nên Bồ tát vẫn còn tu tập các thiền định và các tam muội.
Lại nữa, Bồ tát ở trong cõi trời và cõi người, nên phương tiện khai thị Thiên pháp và Nhân pháp để tu tập cầu đạo, va dân dăt hàng Trời và hàng Người tu tập cầu đạo.
Lại nữa, Bồ tát tuy ở trong thập địa mà vẫn còn có các tập khí dư tàng, cũng như ở nơi các pháp vẫn còn có chỗ chưa được rõ nên còn phải tu tập.

530 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Lại nữa, Bồ tát thật hành 37 Phẩm Trợ Đạo, 3 giải thoát môn, mà chưa chứng nên phải tu tập thêm.
Lại nữa, các vị Bồ tát này tuy trong hàng Bồ tát là lớn (đại) mà so với Phật vẫn còn là nhỏ (tiểu), nên còn phải tu tập thêm.
-oOo-
Trong kinh Phỏng Bát có nêu mẫu chuyện sau đây:
Ngài Bồ tát Di Lặc hỏi ngài Bồ tát Văn Thù rằng: “Như về sau này tôi thành Phật, vào trong hằng sa thế giới để cứu độ chúng sanh, thì ngài có thê hay biêt được các chô nhâc chân và bước chân của tôi được không?
Ngài Văn Thù trả lời: “Tôi chẳng sao hay biết được vậy”.
Bởi vậy nên hàng thập trú Bồ tát vẫn còn có chỗ chưa hay biết, vẫn còn có chỗ phải học hỏi thêm vậy.
Hỏi: Vì sao Bồ tát nhất sanh bổ xứ chẳng muốn rộng độ chúng sanh, mà lại muốn gần Phật, muốn được làm Phật?
Đáp: Bồ tát nhất sanh bổ xứ trải qua nhiều kiếp đã rộng độ chúng sanh. Nay ở trước Phật, Bồ tát muôn được Phật thọ ký cho. Đây là mật ý nói rằng “pháp Phật rất thậm thâm vi diệu, nên các vị Bồ tát muốn được nghe, muốn được thưa hỏi Phật mãi mà chẳng bao giờ nhàm chán cả”.
Lại nữa, vì muốn thưa hỏi Phật thì phải ở gần bên Phật, để được Phật dạy bảo cho.
Hỏi: Vì sao vào thời Phật Ca Diếp, Phật Thích Ca Mưu Ni đã là Bồ tát mà vẫn còn sanh ác khẩu, còn dùng những lời phỉ báng Phật?

QUYỂN 38*531
Đáp: Như trước đây đã nói rằng, pháp thân Bồ tát dùng đủ các phương tiện biến hóa để độ chúng sanh. Bởi vậy có khi Bồ tát phải thị hiện hành nhân pháp, thị hiện tạo các nghiệp như người ở thế gian vậy.
-0O0-
Trong kinh có chép mẫu chuyện về đức Phật Thích Ca Mưu Ni như sau:
Phật Ca Diếp khi còn là Bồ tát, có người em tên là uất Đà La. Ong uất Đà La là tiền thân của đức Phật Thích Ca Mưu Ni.
Ngài Ca Diếp đã có trí huệ thuần thục nên chẳng thích nói nhiều. Ông uất Đà La vì chưa được đầy đủ trí huệ nên thường thích luận nghị. Người thời bấy giờ lầm tưởng ông Uất Đà La giỏi hơn anh.
về sau ngài Ca Diếp xuất gia được đạo và thành Phật hiệu là Ca Diếp, còn ngài uất Đà La thì làm vua ở cõi Diêm Phù Đề.
Vua Uât Đà La mời 500 vị Bà-la-môn vào cung đàm đạo. Chịu ảnh hưởng của các Bà-la-môn, nhà vua dấy tâm hủy báng Phật pháp.
Lúc bấy giờ nhà vua có một bạn thân tò thuở bé, tên là Năng Đà Bà La. Ông Năng Đà Bà La là một cư sĩ tịnh tín, đệ tử thọ 5 giới của Phật Ca Diếp.
Vào một hôm, vua uất Đà La ngự trên cỗ xe vàng có ngựa kéo ra khỏi cung thành. Thoạt nhìn thấy ông Năng Đà Bà La từ xa đi lại, nhà vua cất tiếng hỏi: “Năng Đà Ba La! Ong đi đâu vậy?

532 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Ông Năng Đà Bà La đáp: “Anh của ngài đã được đạo Vô Thượng Bồ Đe. Tôi đang đi cúng dường Phật đây. Ngài nên mau đi theo tôi đến hầu Phật”.
Nghe nói như vậy, vua uất Đà La tự nghĩ rằng “Nếu ta đến hầu Phật thì quần thần sẽ cho ta là thua Phật”.
Nghĩ như vậy rồi nhà vua đáp: “Ông đầu trọc kia đâu có chứng được quả Vô Thượng Bồ Đe!”.
Ông Năng Đà Bà La nổi giận, nắm tay nhà vua kéo lại và nói với nhà vua rằng: “Ngài không thể không đến hầu Phật được”.
Vua Uất Đà La bèn nói với quần thần rằng: “Nay bạn thân của ta đã khuyên như vậy, ta không thể không đến hầu Phật được”. Ngay sau đó vua tôi cùng đi đến chỗ Phật. Vua Uất Đà La vừa thấy tướng hào quang trang nghiêm của Phật liền sanh tín tâm thanh tịnh. Nhà vua cúi đâu đảnh lê Phật rôi đứng sang một bên.
Phật vì nhà vua, thuyết một thời phápế Nghe xong thời pháp, nhà vua liền vào được các đà la ni môn và các tam muội môn.
Thế rồi nhà vua truyền các quần thần lui về. Từ chỗ ngồi đứng dậy, nhà vua phát tâm Bồ Đe, thưa với Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Con xin nguyện được làm Tỷ-kheo”.
Phật tán thán: “Thiện lai Tỷ-kheo!”
-0O0-
Mẩu chuyện trên đây cho thấy Bồ tát thị hiện ác khẩu nhưng chẳng phải là ác tâm hủy báng Phật vậy.
Hỏi: Vỉ sao Phật Thích Ca Mưu Ni cỏn phải chịu 8 tội báo và phải chịu 6 năm khổ hạnh?

QUYẺN 38 • 533
Đáp: Pháp Tiểu thừa khác với pháp Đại thừa rất nhiều. Tiểu thừa chẳng có nói đến pháp thân Bồ tát, chẳng biết đó là bí mật pháp có vô lượng thần lực, mà phần nhiều chỉ nói về việc đoạn các kiết sử để chứng Niết bàn.
Lại nữa, nếu Phật chẳng thị hiện thọ 8 nạn, thì hàng chư Thiên dẫn đến hàng rồng, hàng quỷ thần sẽ khởi tâm nghi. Vì sao? Vì họ nghĩ rằng Phật còn lưu ác nghiệp mà chẳng thấy có thọ quả báo. Do đó họ sẽ chẳng còn tin về nhân duyên nghiệp báo nữa. Phật thấy rõ chỗ nghi của họ, nên thị hiện cho họ thấy rằng đã có tạo nghiệp là có thọ quả báo. Đây là lý do vì sao Phật thị hiện thọ 8 tội báo.
Lại nữa, nếu Phật chẳng có thị hiện tu khổ hạnh thì người đòi sẽ chẳng tin. Họ sẽ cho rằng Phật là vị Thái tử, con vua Tịnh Phạn, quen sống cuộc đời vương giả chẳng sao có thể tu khổ hạnh được. Lại vì các Ngoại đạo tu theo pháp khổ hạnh nên Phật thị hiện tu khổ hạnh để dìu dắt họ vào Phật đạo.
Bởi hai nhân duyên này mà Phật thị hiện thọ 2 quả báo như đã nêu trên đây. Chẳng phải là Phật gây ra tội ác mà Phật phải thọ các quả báo vậy. Nên biết, Phật là bậc đại giác, đã đoạn sạch các bất thiện pháp nên chẳng còn phải thọ các quả báo nữa.
-oOo-
Lại nữa, vì thương xót chúng sanh độn căn, thiểu trí, mà Bồ tát thị hiện hành các pháp thế gian. Có lúc Bồ tát thị hiện dùng ác khâu phỉ báng Phật (như trường hợp vua uất Đà La nêu trên đây) để làm duyên khởi dẫn dắt người khác vào đạo. Nên biết, Bồ tát nhất sanh bổ xứ chẳng còn sân nhuế, kiêu mạn. Đối với một người phạm tội mà Bồ tát còn chẳng dùng lời mắng nhiếc, huống nữa là đối với Phật. Đây chỉ là những phương tiện thiện xảo mà Bồ tát phải dùng để độ sanh.

534 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:
Vào thời Phật Tỳ Bà Thi, Bồ tát Thích Ca Mưu Ni thọ thân một vị Bà-la-môn. VỊ Bà-la-môn ấy thấy Phật và chúng Tăng ăn quá mau, bèn phát lời nói rằng: “Những người này đáng ăn lúa mạch của ngựa”. Do lòi nói ấy mà phải thọ vô lượng khổ. Đen khi thành Phật rồi mà còn phải ăn lúa mạch của ngựa suốt ba tháng trời. Nên biết, việc Phật thị hiện ăn lúa mạch của ngựa như vậy cũng chỉ là phương tiện.
-0O0-
Trong kinh Thanh Văn có nói rằng Phật thường thọ thân nam, thường sanh vào nhà quyền quý, chẳng đọa vào ác đạo trong suốt 91 kiếp, từ thời Phật Tỳ Bà Thi đến nay. Lại có dẫn chứng lời đức Phật Tỳ Bà Thi dạy Bồ tát Thích Ca Mưu Ni rằng: “Ông sẽ chẳng còn đọa vào ác đạo, và ở trong đời vị lai sẽ thành Phật”.
Những lời dẫn chứng trên đây cho thấy rằng sự việc Phật thị hiện thọ các quả báo chỉ là phương tiện thiện xảo để độ sanh vậy.
Hỏi: Cả hai tội bảo của Phật đều có ghi trong Tỳ Ni Tạng. Như vậy vì sao nói trong suốt cả 100 kiếp mà Phật chẳng bị đọa ác đạo?
Đáp: Hàng Thanh Văn, tùy theo A Tỳ Đàm mà luận nghị, lập ra bộ Tỳ Bà Sa.
Luận nghị về hai tội báo trên đây của Phật chỉ được ghi trong bộ Tỳ Bà Sa, chẳng có ghi trong bộ Tỳ Ni Tạng. Vậy chớ có nên nhầm lẫn.
-oOo-

QUYỂN 38 • 535
Lại nữa, như ngài Bạt Câu La chỉ cúng dường chư Tăng một quả kha lê lật mà được phước báo 91 kiếp, chẳng đọa vào ác đạo. Như vậy Bồ tát trong vô lượng kiếp, đã đem thân mạng bố thí, đã thành tựu vô lượng công đức, chẳng có thể phải đọa địa ngục vì một tội nhỏ được.
Đây là vì hàng Tiểu thừa do chẳng biết được các sức phương tiện của Bồ tát dùng để độ sanh mà nói ra như vậy. Chớ nên y vào bộ luận Tỳ Bà Sa mà nêu lên lời vấn nạn.
-oOo-
Lại nữa, Phật đã tự nói lên các nhân duyên độ chúng sanh. Ví như khi Bồ tát mới sanh đã thị hiện đi 7 bước, nói kệ, rôi lại trở lại thân hài nhi bình thường v.v...
Như vậy Bồ tát thị hiện vô lượng phương tiện để làm lợi ích chúng sanh, dân dắt chúng sanh vào đạo giải thoát mà hàng Thanh Văn chẳng có biết rõ được.
Hỏi: Vì sao Bồ tát nhất sanh bổ xứ chỉ sanh ở cõi trời Đâu Suất mà chẳng có sanh ở các cõi trời khác?
Đáp: Chư Thiên ở các cõi trời khác, như cõi trời Trường Thọ Thiên... chăng có biết được hạnh nguyện của Bồ tát, nên thường sanh tâm nghi, cho đó là việc huyễn hóa.
Nếu sanh ở trong loài người, cùng chịu sanh tử như loài người mà tu được thành Phật thì hàng Trời sẽ chẳng có tin còn loài người sẽ sanh kiêu mạn, cho nên Bồ tát phải thị hiện sanh vê cõi trời Đâu Suât, rôi từ cõi trời Đâu Suất sanh xuống làm người, khiến cả hàng Trời lẫn loài người đều sanh cung kính.
Lại nữa, chư Thiên ở cõi trời Đâu Suất đã được tâm nhu nhuyên, đã mỏng kiết sử, nên cõi trời này thường là trú xứ của các vị Bồ tát nhất sanh bổ xứ.

536 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Ví như vị Thái tử, trước khi lên ngôi, phải trì trai giữ giới ở trong thất suốt thời gian 7 ngày, sau đó mới lên chánh điện thọ vương vị. Bồ tát nhất sanh bổ xứ cũng là như vậy. Trước khi làm Phật, thường ở cõi trời Đâu Suất, rồi từ đó thị hiện sanh về cõi người.
Khi Bồ tát khởi niệm thọ sanh làm người, chư Thiên vì muốn phò trợ đạo pháp, nên đã khiến vô lượng chúng ma đến quấy nhiễu. Đây là những phương tiện để thử tâm Bô tát.
Lại nữa, khi đã thọ thân người, Bồ tát thị hiện rời bỏ 5 dục lạc; nhàm chán các cảnh già, bệnh, chết; thị hiện xuất gia dẫn đến được đạo Vô Thượng Bồ Đề. Trong kinh Bổn Sanh có nói rõ.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát đầy đủ 6 thần thông, chẳng sanh về 3 cõi, mà chỉ đi từ Phật độ này đến Phật độ khác để cung kính, cúng dường, tán thán chư Phậtế
Lại có Bồ tát dùng du hí thần thông đi từ Phật độ này đến Phật độ khác. Bồ tát đến đâu thì ở cõi đó chẳng còn có Thanh Văn và Bích Chi Phật thừa, dẫn đến chẳng còn có danh tự Nhị thừaề Lại có Bồ tát dùng du hí thần thông đi từ Phật độ này đến Phật độ khác. Bo tát đến đâu thì ở cõi đó thọ mạng vô lượng.
Lại có Bồ tát dùng du hí thần thông đi từ Phật độ này đến Phật độ khác. Bồ tát đến những nơi chưa có Phật pháp, đề tán thán công đức của Phật, Pháp, Tăng nên sau khi mạng chung sẽ được sanh về cõi có Phậtế

QUYÊN 38 • 537
LUẬN:
Như trước đây đã phân biệt có hai hạng Bồ tát. Đó là:
-		Hạng Bồ tát pháp thân.
-		Hạng Bồ tát sanh thân.
Bồ tát pháp thân là hạng Bồ tát đã đoạn sạch kiết sử và đã được lậu tận thông.
Bồ tát sanh thân là hạng Bồ tát chỉ mới ly dục, và mới được 5 pháp thần thôngệ
Hỏi: Hạnh nguyện của Bồ tát là độ thoát chúng sanh. Như vậy, vì sao Bo tát còn muốn trở về thế giới Phật, là thế giới thanh tịnh, thế giới vô lượng thọ?
Đáp: Ở đây nên phân biệt có hai hạng Bồ tát. Đó là:
-		Hạng Bồ tát có nhiều từ tâm, vì chúng sanh, mà thị hiện sanh về những nơi không có Phật, Pháp, Tăng, tán thán Tam Bảo, dạy cho chúng sanh tu các thiện pháp, khiến họ phát khởi được Bồ Đe tâm, rồi dần dần vào được đạo.
-		Hạng Bồ tát tu các công đức cho đến khi được Nhất Thừa đạo thanh tịnh. Hạng Bồ tát này thị hiện sanh đến cõi Vô Lượng Thọ, là cõi nước tốt đẹp, thanh tịnh nhất, nhằm khuyến tấn chúng sanh tu tập, để mau đến cảnh giới Phật.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát, từ sơ phát tâm, đã được sơ thiền, dẫn đến đệ tứ thiền, cũng đã được 4 vô lượng tâm, được 4 vô sắc định, đã tu 4 niệm xứ, 8 Thánh đạo,

538 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
dẫn đến 18 bất cộng pháp, chẳng sanh vào 3 đường ác, mà thường sanh vào những nơi mà chúng sanh đã có thiện căn để nói pháp.
LUẬN:
Bồ tát, dù sanh ở bất cứ noi nào, hoặc là chỗ có Phật, hoặc là chỗ không có Phật, hoặc là chỗ thanh tịnh, hoặc là chỗ uế tạp, đều cũng chỉ nhằm đem lại lợi ích cho chúng sanh. Ở đâu Bồ tát cũng dùng 10 thiện đạo, 4 thiền, 4 vô lượng tâm, 4 vô sắc định... làm lợi ích cho chúng sanh, dạy họ hoặc trì giới tại gia, hoặc trì giới xuất gia, khiến họ thành tựu được thiền định, trí huệ.
về thế giới thanh tịnh, nên phân biệt có hai thứ. Đó là:
-		Thế giói hiện có Phật,
-		Thế giới mà Phật đã diệt độ.
Ở các thế giới hiện có Phật đang trụ thế, Bồ tát dẫn dắt chúng sanh đến với Phật, để được nghe pháp, khiến họ được nhiều lợi ích. Ở đâu, Bồ tát cũng dùng tài thí và pháp thí làm lợi ích cho chúng sanh. Đối với người tại gia, Bồ tát thường dùng tài thí; đối với người xuất gia Bồ tát thường dùng pháp thí.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Có Bồ tát, từ sơ phát tâm, đã thật hành 6 pháp Ba-la-mật, vào Bồ tát vị được bất thối chuyển.
Lại có Bồ tát, vừa sơ phát tâm, liền được Vô Thượng Bồ Đề, liền chuyển pháp ỉuân làm lọi ích cho chúng sanh. Rồi sau khi nhập Niết bàn, chánh pháp còn trụ thế thêm một kiếp nữaệ

QUYÊN 38*539
Lại có Bồ tát, vừa sơ phát tâm, liền được tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật, và đã cùng trăm ngàn vị Bồ tát khác đi từ cõi này đến cỗi khác để thanh tịnh Phật độ.
LUẬN:
Ở đây, nên phân biệt có ba hạng Bồ tát. Đó là:
-		Hạng Bồ tát lợi căn, thượng trí, tâm kiên cố, từ trước đã tu vô lượng công đức trí huệ, đã từng gặp Phật, nghe pháp, đã được đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật. Hạng Bồ tát này, khi vưa phát tâm, là liền được vào Bồ tát vị.
-		Hạng Bồ tát độn căn, thiểu trí, sau khi phát tâm, vẫn phải tu tập 6 pháp Ba-la-mật, vẫn phải cúng dường chư Phật trong khắp 10 phương, rồi rất lâu sau mói được vào Bồ tát vị.
-		Hạng Bồ tát, sau khi phát tâm, dần dần bị nhiễm các tạp ác tâm, thường sanh niệm châp ngã, thường mong cầu thủ chứng, khiến cho công đức hồi hướng về Vô Thượng Bồ Đề bị trì trệ. Hạng Bô tát này phải tu tập trong nhiều A-tăng-kỳ kiêp nữa, mới vào được Bồ tát vị.
Như vậy là tùy theo Bô tát có phước đức nhân duyên dày hay mỏng, đã tu đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật hay chưa tu đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật, đã được tâm kiên cố hay chưa được tâm kiên cố, mà việc được vào Bồ tát vị hay được quả vị Vô Thượng Bô Đề có mau, có chậm sai khác nhau. Ví như có ba người dùng ba loại xe khác nhau để cùng đi đến một địa điểm: Người thư nhât dùng xe ngựa, người thứ hai dùng xe trâu, người thứ ba dùng xe dê. Nêu ba người cùng khởi hành một lúc, thì người đi xe ngựa sẽ đên đích nhanh nhất, người đi xe trâu đến chậm hơn còn người đi xe dê phải thật lâu sau mới đến nơi chốn được.
Nói tóm lại, Bồ tát tò sơ phát tâm, đã phân biệt có ba hạng. Đó là:

540 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
-		Hạng Bồ tát đã có phước đức thanh tịnh,
-		Hạng Bồ tát tội ít, phước nhiều.
-		Hạng Bồ tát tội nhiều, phước ít.
-0O0-
Hạng Bồ tát vừa phát tâm liền nhập Bồ tát vị là hạng đại Bồ tát bat thổi chuyển. Hạng Bồ tát này nhàm chán thế gian, thường ở noi chân thật pháp, đã được tâm thanh tịnh, kiên cố. Bởi vậy nên vừa phát tâm Bồ Đe là liền được Vô Thượng Pháp Luân, độ vô lượng chúng sanh, trú trong pháp Niết bàn.
-0O0-
Lại nữa, cũng nên biết rằng Phật thường hiên dụng hai thứ thần thông. Đó là:
-		Thần thông khi còn tại thế.
-		Thần thông sau khi đã nhập vào Niết bàn, lưu giáo pháp lại ở thế gian để độ chúng sanh.
Bồ tát lợi căn cũng như vậy. Hạng Bồ tát này đã cùng Bát nhã Ba-la-mật tương ưng, đã đầy đủ 6 thần thông, nên thường trang nghiêm quốc độ của mình và quôc độ của Phật A Di Đà.
Phật A Di Đà, trước kia là Tỷ-kheo Pháp Tạng, đã giáo hóa vô lượng chúng sanh, tự trang nghiêm quôc độ của mình.
Quốc độ của Phật A Di Đà là tịnh diệu quốc, nên được gọi là Cực Lạc Quốc Độ.
(Hết quyển 38)

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
• • • Quyển 39

Phẩm ThứTư (TIẾP THEO)

Vãng sanh
(Tiếp theo)
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la- mật, được 4 thiền, 4 vô lượng tâm, 4 vô sắc định rồi du hý trong đó: Nhập sơ thiền; từ sơ thiền khởi nhập diệt tận định; từ diệt tận định khởi nhập tứ thiền; từ tứ thiền khỏi nhập diệt tận định; từ diệt tận định khởi nhập hư không xử định, dẫn đến nhập phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ định; rồi từ phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ định khỏa nhập lại diệt tận định.
Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật có được sửc phương tiện như vậy, là được “siêu việt định”ề
LUẬN:
Hỏi: Vì sao Bô tát từ sơ thiền có thể nhập thảng vào diệt tận định được?
Đáp: Trong A Tỳ Đàm và trong bộ luận Tỳ Bà Sa nói phải theo thứ lớp vào các thiền định. Đây là quan điểm của hàng Thanh Văn, chẳng phải là lời Phật thuyết vậy.
Từ tâm của Bồ tát vô lượng vô biên, đến các vị A-la-hán cũng chẳng còn có thể sánh kịp. Ví như, khi Bồ tát thị hiện làm voi 6 ngà, bị trúng tên độc, mà vẫn dấy lòng thương người thợ săn đã dùng tên bắn mình

544 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Các đại Bồ tát đã được bất thối chuyển, đã ly dục, thường hành Bát nhã Ba-la-mật, nên được tự tại ra vào diệt tận định.
Hỏi: Bồ tát từ sơ thiền hoặc từ tứ thiền khởi nhập diệt tận định, được “siêu việt định Như vậy Bồ tát chảng có nhập vào hai định trung gian hay sao?
Đáp: Người thường do định lực còn ít, nên chẳng có diệt tận định, được siêu việt định. Còn Bồ tát, do đã có vô lượng phước đức trí huệ, nên được tự tại ra vào các thiền định, mà chẳng cần phải theo thứ lớp vậy.
Hỏi: Siêu việt định là đại định. Còn 9 thứ đệ định chăng phải là đại định hay sao?
Đáp: Cả hai đều là đại định cả.
Có thuyết nói: Từ sơ thiền nhập vào nhị thiền mà tâm chẳng có sai khác, dẫn đến nhập vào diệt tận định cũng như vậy, thì gọi là được siêu việt định. Hoặc từ sơ thiên khởi nhập thẳng vào tam thiền mà tâm chẳng có sai khác, dẫn đến nhập vào diệt tận định, hay nghịch lại cũng đều như vậy cả, thì cũng gọi là được siêu việt định.
Lại có thuyết nói: Siêu việt định thắng hơn cả. Vì sao? Ỵì chẳng có tạp niệm xen vào, mới được tự tại ra vào các thiên định, mới là được siêu việt định.
Ví như con ngựa tốt xoay trở dễ dàng, chẳng có gì ngăn ngại; Bồ tát đã được siêu việt định rồi, được tự tại ra vào các thiền định tùy theo ý muốn, chẳng có gì ngăn ngại cả.
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la- mật tu 4 niệm xứ, dẫn đến tu 18 bất cộng pháp, chẳng thủ

QUYÊN 39 • 545
chứng 4 quả Thanh Văn và quả Bích Chi Phật, mà dùng sức phương tiện, vì chúng sanh, khỏi 8 Thánh đạo, khiến họ được 4 quả Thanh Văn, dẫn đến được quả Bích Chi Phật.
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát được vô sanh pháp nhẫn, an trú nơi bất thối chuyển địa, thật hành Bát nhã Ba-la-mật, là đầy đủ các quả vị A-la-hán và Bích Chi Phật rồi vậyệ
LUẬN:
Hỏi: Vì sao Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-ỉa-mậí mà còn tu 4 niệm xứ?
Đáp: Vì lòng đại từ đại bi, mà Bồ tát phải dùng đến các sức phương tiện, tu 4 niệm xứ, để dẫn dắt chủng sanh vào Phật đạo.
Hỏi: Neu Bồ tát chẳng được các quả Thanh Văn và Bích Chi Phật, thì làm sao cỏ thể giảo hỏa chủng sanh được?
Đáp: Theo như lời Phật dạy, thì Bồ tát được vô sanh pháp nhẫn rồi, chẳng còn thọ các đạo quả. Bồ tát chẳng có thủ chứng các đạo quả, mà vẫn hành Bồ tát đạo, mới gọi là vào bất thối chuyển địa.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát trú 6 pháp Ba-la-mật, trang nghiêm cung trời Đâu Suất. Phải biết đó là Bồ tát nhất sanh bổ xứ ờ trong Hiền Kiếp.
LUẬN:
Bồ tát tu nhiều đạo, lập nhiều nguyện. Khi lên cõi trời Đâu Suât, nhập vào hội 1.000 vị Bồ tát nhất sanh bổ xứ, lần lượt trở thành 1.000 vị Phật.

546 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát tu 4 thiền, dẫn đến tu 18 bất cộng pháp, mà chưa chứng 4 thánh đế. Phải biết đó là Bồ tát nhất sanh bổ xứ.
LUẬN:
Hỏi: Bồ tát nhất sanh bổ xứ ở trên cung trời Đâu Suất thì làm sao tu được 4 thiền?
Đáp: Vì Bồ tát sanh lên cõi Đâu Suất đã được ly dục, nên được 4 thiền. Bồ tát nhất sanh bổ xứ, do muốn có đầy đủ Phật pháp, nên dùng các sức phương tiện sanh lên cõi trời Đâu Suất, hành đầy đủ các pháp môn, mà chăng có thủ chứng 4 Thánh đế. Vì sao? Vì Bồ tát chỉ muốn thành Phật, chăng muốn chứng A-la-hán hay Bích Chi Phật vậy.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát, trải qua vô lượng kiếp, tu hành cầu đạo Vô Thượng Bồ Đề.
LUẬN:
Bồ tát đầy đủ thiện căn, phát tâm cầu Vô Thượng Bồ Đe, quyết tâm tu hành để vào được đạo. Thế nhưng nêu căn trí chưa được lanh lợi, thì phải lâu mới được Vô Thượng Bô Đê.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát trú 6 pháp Ba-la-mật,

QUYẺN 39 • 547
thường siêng năng, tinh tấn làm việc lợi ích cho chúng sanh, nên chẳng nói các lời vô ích.
LUẬN:
Có Bồ tát, trước thường sanh ác khẩu, mà sau lại phát Bồ Đe tâm, nguyện thanh tịnh khẩu nghiệp, nguyện chẳng nói ra các lời ác, nên chẳng nói các lời vô ích. Vì sao? Vì Bồ tát biết rằng các lời nói vô ích chẳng phải là Phật pháp, dễ gây sự hiểu lầm đối với kẻ khác.
-0O0-
KINH:
Thường siêng năng, tinh tấn làm việc lợi ích cho chúng sanh, nên thị hiện sanh từ Phật độ này đến Phật độ khác, để độ các chúng sanh ra khỏi đường ác.
LUẬN:
Bồ tát trú 6 pháp Ba-la-mật, dùng các thần thông, đi khắp các cõi Phật ở trong khắp mười phương, để phá ba đường ác, nhăm độ thoát chúng sanh.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát trú 6 pháp Ba-Ia-mật, lấy Đàn Ba-la-mật làm đầu, để an lạc chúng sanh, tùy chỗ chúng sanh cần những gì, thì liền cung cấp cho họ được đầy đủ.
LUẬN:
Hạnh nguyện của các Bồ tát có sai khác nhau:

548 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
-		CÓ Bồ tát làm cho chúng sanh rời khổ.
-		Có Bồ tát làm cho chúng sanh được an vui.
Hạng Bồ tát thứ nhất phá các đường ác, khiến chúng sanh xa lìa được các khổ.
Hạng Bồ tát thứ hai bố thí cho chúng sanh đầy đủ các thứ cần dùng, làm cho họ được an vui.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba- la-mật, biến thành thân Phật, để vào tận các chốn địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, vì chúng sanh ở các đường ác mà thuyết phápề
LUẬN:
Hỏi: Bồ tát chẳng cỏ tôn kính Phật hay sao, mà lại tự biến thành thân Phật?
Đáp: Vì có nhiều chúng sanh do thấy Phật mà khởi được tín tâm, nên Bồ tát phải phương tiện tự biến thành thân Phật để hóa độ họ.
Lại nữa, có biến thành thân Phật, thì Bồ tát mới được dễ dàng ra vào các địa ngục. Có như vậy thì Diêm Vương cũng như các quỷ thần mới chẳng dám gây trở ngại.
Hỏi: Ở chốn địa ngục thuần kho, thì làm sao các chủng sanh ở đỏ có thể thọ pháp được?
Đáp: Bồ tát có đại thần lực chẳng có thể nghĩ bàn, phóng đại quang minh, rồi mới vì các chúng sanh ở các cõi ấy, thuyết

QUYẺN 39 • 549
pháp. Do nương theo thần lực của Bồ tát, mà các chúng sanh ở các cõi ấy sanh tâm hoan hỷ, thọ trì chánh pháp, khiến vơi được các khổ.
Hỏi: Như vậy thì chủng sanh ở địa ngục cũng được đạo chăng?
Đáp: Tuy chưa được đạo, nhưng các chúng sanh ấy đã gieo trồng được thiện căn.
Trong hàng quỷ thần cũng có rất nhiều trường hợp gieo trồng thiện căn, dẫn đến được đạo quả, nhờ nương theo thần lực của Bồ tát. Ví như trường hợp của thần Kim Cang Mật Tích, của quỷ Từ Mầu v.v... Tất cả các vị quỷ thần này đều nhờ oai đức của Bồ tát mà được độ.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la- mật biến thành thân Phật, đi đến các thế giói ử khắp 10 phương, vì chúng sanh ở các thế giới đó, thuyết pháp, để cúng dường chư Phật, thanh tịnh Phật độ, nghe chư Phật thuyết pháp, và chọn những tướng tịnh diệu của các Phật độ trong khắp 10 phương, nhằm tự trang nghiêm quốc độ của mình. Phải biết đó là Bồ tát nhất sanh bỗ xứễ
LUẬN:
Bồ tát, vì chúng sanh trong khắp 6 đạo, mà hiện thân Phật, như đã nói trong các đoạn kinh trên đây, để thuyết 3 thừa pháp. Vì sao? Vì chúng sanh không tin các đệ tử của Phật bằng tin Phật, nên Bồ tát phải làm như vậy.

550 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Các vị Bồ tát nhất sanh bổ xứ mới có được đại thần lực, mới thành tựu được các sự biến hóa thân, mới có thể dùng các sức phương tiện như đã nói trên đây.
Hỏi: Trước đây nói chi có ở cõi trời Đâu Suất mới có các vị Bồ tát nhất sanh bo xứ. Nay vì sao lại nói ở khắp trong 10 phương cũng cỏ các vị Bồ tát nhất sanh bổ xứ?
Đáp: Ở mỗi 3.000 thế giới, thì cõi trời Đâu Suất là trú xứ của các vị Bồ tát nhất sanh bổ xứ.
Thế nhưng, cũng chẳng phải nhất thiết như vậy. Ở nơi nào mà các vị Bồ tát đã được đệ nhất thanh tịnh rồi, thì tại nơi đó Phật đạo được thành tựu vậy.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát do thật hành Bát nhã Ba-la- mật, mà thành tựu được 32 tướng tốt, được 6 căn thanh tịnh, lanh lợi nên được nhiều người ái kính. Nhờ vậy mà Bồ tát dần dần dẫn họ vào 3 thừa đạo, để tự độ và độ thaề
Này Xá Lợi Phất! Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, phải tu tập thân thanh tịnh và khẩu thanh tịnh, mới được nhiều lợi lạcề
LUẬN:
Muốn khiến chúng sanh thấy thân tướng của mình mà được độ, thì Bồ tát phải tu 32 tướng tốt. Vì sao? Vì có được các căn minh lợi, có được 32 tướng tốt, thì mói làm cho chúng sanh hoan hỷ, ái kính. Nhờ vậy mà Bồ tát mới dễ cảm hóa được chúng sanh, dạy họ đầy đủ các Phật pháp, dùng 3 thừa đạo dẫn họ vào Niết bàn.

QUYỂN 39 ẽ 551
Khi nói đến các căn minh lợi là nói về thân nghiệp thanh tịnh. Bởi vậy nên kinh dạy rằng: Bồ tát muốn tu tập Bát nhã Ba-la-mật, phải thanh tịnh nghiệp thân và nghiệp khẩu.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Có Bồ tát do thật hành 6 pháp Ba-la- mật mà được các căn thanh tịnh. Tùy được các căn thanh tịnh, mà Bồ tát chẳng hề tự cao hay tự ti, chẳng thấy mình cao hơn người, cũng chẳng thấy mình thấp kém thua ngưòỉ.
LUẬN:
Bồ tát thâm nhập 6 pháp Ba-la-mật, được các căn thanh tịnh, được chúng sanh ái kính. Vì muốn độ thoát chúng sanh, mà Bồ tát phải thị hiện dùng các pháp thế gian để dạy họ. Thê nhưng, tuy được các căn thanh tịnh mà Bồ tát chẳng hề tự cao, dấy niệm khinh miệt người.
Trong kinh có dạy rằng Bồ tát mà khinh miệt người, là xa lìa Phật đạo. Bởi vậy nên Bồ tát chẳng hề tự cao, chẳng hề thây mình hơn người vậy.
Lại nữa, Bồ tát cũng chẳng nên cho mình thua kém người.
Phải chẳng có tự cao, chẳng có tự tì, mới dạy được người vậy.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát, từ khi sơ phát tâm đến khi được bất thối chuyển, thường an trú trong Đàn Ba-la-mật và Thi La Ba-la-mật, trọn chẳng đọa vào 3 đường ác.

552 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
LUẬN:
Bồ tát sợ đọa vào 3 đường ác, nên làm công đức gì cũng nguyện chẳng đọa vào các đường ác. Bồ tát tự nghĩ rằng: Nếu ta đọa vào ác đạo thì ta chẳng có thể tự độ được, mà cũng chẳng có thể độ được chúng sanh.
-0O0-
KINH;
Lại có Bồ tát, từ khi sợ phát tâm đến khi được bất thối chuyển, trọn chẳng rời 10 thiện đạoễ
LUẬN:
Hỏi: Phật dạy trì giới thì chẳng đọa vào 3 đường ác. Nay vì sao lại nói Bồ tát trọn chang rời 10 thiện đạo?
Đáp: Trước đây nói về trường hợp trì giới chưa được kiên cố, nên phải hành bố thí để trợ giúp thêm. Nay nói trì giới đã kiên cố rồi, thì chẳng còn bị đọa vào các đường ác nữa, nên thường được các thiện đạo vậy.
-oOo-
KINH:
Lại có Bồ tát an trú trong Đàn Ba-la-mật và Thi La Ba-la-mật, làm Chuyển Luân Thánh Vương, dạy chúng sanh tu 10 thiện đạo, và đem tài vật bố thí khiến chủng sanh được an ỗnề
LUẬN:
Do nhân duyên bố thí và trì giới, mà được làm Chuyển

QƯYẺN 39 • 553
Luân Thánh Vương, được chúng sanh tin kính. Nhờ vậy mà Bồ tát dạy 10 thiện đạo được chúng sanh hoan hỷ tín thọ.
Hỏi: Tất cả các Bồ tát hành Đàn Ba-la-mật và Thi La Ba- la-mật đều sanh làm Chuyển Luân Thánh Vương cả hay sao?
Đáp: Bồ tát thường cầu Phật đạo.
Tuy nhiên, vì biết Chuyển Luân Thánh Vương có nhiều điều kiện gần gũi chúng sanh, làm lợi ích cho họ, nên có Bồ tát nguyện sanh làm Chuyển Luân Thánh Vương.
Ở địa vị Chuyển Luân Thánh Vương, Bồ tát có đủ các phương tiện để tu bố thí, trì giới, và cũng để dạy cho chúng sanh tu bố thí, trì giới, hành 10 thiện đạo.
Do hành bố thí, trì giới, mà Bồ tát được chúng sanh tin kính, nên khi Bồ tát dạy 10 thiện đạo, thì họ rất dễ hoan hỷ, tín thọ.
-oOo-
KINH:
Lại có Bồ tát an trú trong Đàn Ba-la-mật và Thi La Ba-la-mật, ở trong vô lượng đời làm Chuyển Luân Thánh Vương, được gặp, được cúng dường, tôn trọng và tán thán vô lượng đức Phật.
LUẬN:
Có Bồ tát biết Chuyển Luân Thánh Vương iàm được nhiều lợi ích cho chúng sanh, nên nguyện làm Chuyển Luân Thánh Vương trong nhiều đời, để có thể dùng pháp thế gian cúng dường Phật, Pháp, Tăng.
-oOo-

554 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát thường vì chúng sanh thuyết pháp, đem trí huệ quang minh tự soi sáng cho chính mình, và soi sáng cho chúng sanh, dẫn đến khi được Vô Thượng Bồ Đề, trọn chẳng ròi trí huệ quang minh.
Phải biết Bồ tát ấy, ở trong Phật pháp, được mọi chúng sanh tôn trọng.
Bởi nhân duyên vậy, nên lúc thật hành Bát nhã Ba-la- mật, Bồ tát thường giữ thân, khẩu, ý thanh tịnh, chẳng bao giờ để cho các bất thiện nghiệp vọng khởiề
LUẬN:
Trước đây nói Bồ tát thật hành Đàn Ba-la-mật và Thi La Ba-la-mật, nguyện làm Chuyển Luân Thánh Vương.
Nay nói Bồ tát học các kinh điển, đọc tụng, ghi chép, chánh ức niệm, chánh tư duy, phân biệt các pháp, để cầu Phật đạo. Rồi lại dùng trí huệ quang minh nhằm tự soi sáng cho chính mình, và cũng soi sáng cho mọi loài chúng sanh.
Do hạnh nguyện tự lợi và lợi tha, mà Bồ tát chẳng trọn rời trí huệ quang minh, cho đến khi được Vô Thượng Bồ Đề.
Lại nữa, Bồ tát hành pháp thí mà chẳng cầu danh lợi, được cung kính cúng dường mà chẳng đắm trước, chẳng ỷ mình có trí huệ, cũng chẳng hề tự cao, chẳng hề khinh dễ người khác. Bồ tát chỉ niệm chư Phật, tinh tấn tu tập cầu Phật đạo, đem giáo pháp của Phật dạy cho chúng sanh, dẫn dắt họ vào thật tướng pháp.
Do thuyết pháp thanh tịnh như vậy, mà Bồ tát mãi mãi cho đến khi được Vô Thượng Bồ Đề, chẳng bao giờ mất trí huệ quang minh.

QUYỂN 39 • 555
Do thường giữ thân, khẩu, ý thanh tịnh, chẳng để cho các vọng tâm dấy khởi, thường hành các tịnh pháp làm lọi lạc cho chúng sanh, nên Bồ tát ở ừong Phật pháp được mọi người tin kính.
Lại nữa, Bồ tát hành Bồ tát đạo chẳng dấy khởi các nghiệp tội. Vì sao? Vì Bồ tát biết rõ các nghiệp tội phá hoại các công đức, khiến khó thành tựu được đạo quả.
-0O0-
KINH:
Ngài Xá Lọi Phất thưa: Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là Bồ tát khởi các bất tịnh nghiệp ở thân, khẩu, ý?
Phật dạy: Này Xá Lọi Phất! Nếu Bồ tát dấy niệm thủ các tướng thân, tướng khẩu, tướng ý thì gọi là Bồ tát khởi các bất tịnh nghiệp ở thân, khẩu, ý.
LUẬN:
Hỏi: Ngài Xá Lợi Phất là bậc trí huệ đệ nhất trong hàng đại đệ tử của Phật. Như vậy vì sao ngài lại chẳng biết các bất tịnh nghiệp ở thân, khẩu và ý, mà ngài còn hỏi Phật như vậy?
Đáp: Ngài Xá Lợi Phất, ở trong pháp Thanh Văn, phân biệt rõ về 10 thiện đạo và 10 bất thiện đạo, nhưng ngài chẳng biết rõ được các hạnh của Bồ tát. Ví như, ngài chẳng biết rằng Bồ tát chỉ vừa sanh tâm chứng Nhị Thừa là đã phá giói rồi vậy. Do ngài Xá Lợi Phất còn có chồ nghi, chưa rõ thế nào là Bồ tát có tội hay chẳng có tội, nên phải thưa hỏi Phật.
Bởi nhân duyên vậy, nên Phật dạy: Nếu Bồ tát còn thủ tướng thân, tướng khẩu, tướng ý là đã tạo các nghiệp tội rồi.
-oOo-

556 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Nếu Bồ tát còn dấy niệm có thân, có khẩu, có ý là còn có thủ tướng, còn có tác duyênẾ Như vậy là đã có tạo bất tịnh nghiệp ở thân, khẩu, ý rồi vậy. Vì khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, Bồ tát biết rỗ thân, khẩu, ý đều là bất khả đắc.
Nàỵ Xá Lọi Phất! Khi thật hành Bát nhã Ba-la-mật, nếu Bồ tát còn thấy có các dụng của thân, khẩu, ý, thì thường hay sanh tâm xan tham, phạm giới, giải đãi, tán loạn, ngu siẻ Phải biết đó là Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la- mật, mà chưa trừ được các thô nghiệp ở thân, khẩu và ý.
LUẬN:
Trên đây Phật khai thị cho ngài Xá Lợi Phất biết rằng Bồ tát trú trong pháp “không” nên thấy ba nghiệp, dù là thiện nghiệp đều là nghiệp tội. Chẳng có nghiệp nào là chẳng có tội cả. Vì sao? Vì theo pháp Thanh Văn thì hành 10 bất thiện đạo mới là có tội. Còn theo pháp Đại thừa, thì vừa dấy niệm có hành các nghiệp ở thân, khẩu, ý, là đã có tội rồi. Vì sao? Vì có làm, có thấy có làm, là đã có tác giả, có kiến giả rồi vậy. Thế nhưng, tất cả các sự việc ấy đều là hư vọng, là chẳng thật có. Chấp thô sự thì bị thô tội; chấp thế sự thì bị tế tội. Ví như người đã ly dục thấy 5 dục, 5 cái là tội. Người vào Sơ Thiền thì cho giác quán là chẳng có tội, mà người vào Nhị Thiền thì cho giác quán cũng là tội. Người vào Nhị Thiền thì hỷ là chẳng có tội, mà người vào được thật tướng pháp rồi, thì cho rằng giác quán cũng như các niệm về lạc và hỷ đều là tội cả.
Tiểu Thừa, do sợ 3 đường ác, nên tu 10 thiện đạo, xa lìa 10 bất thiện đạo, cho 10 bất thiện đạo là tội. Còn Đại thừa thì cho rằng chấp tâm, thủ tướng cũng đều là tội cả. Vì sao? Vì có chấp, có thủ là trái với ba giải thoát môn nên đều là tội cả.

QUYỂN 39 • 557
Như vậy là các quan điểm của Tiểu thừa và của Đại thừa ở nơi sự có nhiều sai khác.
Đối với Đại Thừa Ma Ha Diễn, thì dấy niệm thấy có 3 nghiệp, là chưa được tâm kiên cố. Rõ biết cả 3 nghiệp đều là không thì mới gọi là được tâm kiên cố vậy. Vì sao? Vì Bồ tát trú ở nơi pháp “không”, chẳng thấy có chúng sanh, chẳng thấy có 3 nghiệp ở thân, khẩu và ý. Neu ở nơi 3 nghiệp, mà còn thấy có các dụng, thì sẽ khởi các tướng xan tham, phạm giới, giải đãi, tán loạn, ngu si. Trái lại, nếu tu giải thoát thì chẳng phải như vậy.
Ví như nếu chẳng có cây thì chẳng sao có bóng mát được. Cũng như vậy, néu chẳng có nhân, thì chẳng có quả.
Do tư duy quán sát như vậy, mà Bồ tát trừ được các thô nghiệp ở thân, ở khẩu và ở ý.
Hỏi: Trước chỉ nói đến các nghiệp tội ở thân, khẩu, ỷ. Nay vì sao lại nói về các thô nghiệp?
Đáp: Thô nghiệp và tế nghiệp chẳng có gì khác nhau, vì cũng đều là nghiệp tội cả.
Hàng Thanh Văn phân biệt có thô nghiệp, có tế nghiệp. Ví như nói các nghiệp ở thân, ở khẩu là thô, còn các nghiệp ở ý là tế. Lại ví như biết các ác pháp như tham dục, sân nhuế. v.v... thì gọi là thô, biết về sông, núi, thôn xóm, làng nước v.v..thì gọi là tế; biết về các thiện pháp như bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn v.v.. .thì gọi là vi tế.
Tất cả các pháp trên đây đối với Đại Thừa Ma Ha Diễn, thì đều gọi là thô cả.
-oOo-

558 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
KINH:
Ngài Xá Lọi Phất thưa: Bạch Thế Tôn! Bồ tát làm thế nào để trừ được các thô nghiệp ở thân, khẩu và ý?
Phật dạy: Này Xá Lợi Phất! Nếu Bồ tát biết rõ thân, khẩu và ý đều là bất khả đắc, thì trừ được các thô nghiệp ở thân, khẩu và ý.
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát, từ sơ phát tâm, đã thật hành 10 thiện đạo, mà chẳng móng tâm Thanh Văn, chẳng móng tâm Bích Chỉ Phật ỉà trừ được các thô nghiệp ở thân, khẩu và ý.
LUẬN:
Hỏi: Thế nào gọi là thô nghiệp và thế nào gọi là tế nghiệp ở thân, khẩu và ý?
Đáp: Đây chỉ là tương đối. So với nghiệp của hàng Thanh Văn, thì nghiệp của phàm phu là thô; trái lại, so với nghiệp của phàm phu, thì nghiệp của hàng Thanh Văn là tế. So với nghiệp của hàng Bồ tát thì nghiệp của hàng Thanh Văn là thô; trái lại so vói nghiệp của hàng Thanh Văn, thì nghiệp của hàng Bồ tát là tế.
Lại nữa, nghiệp cấu là thô, nghiệp không cấu là tế; hay dẫn sanh các nhân duyên khổ thọ là thô, không có sanh các nhân duyên khổ thọ là tế; có giác quán là thô, không có giác quán là tế.
Lại nữa, còn thấy có ngã là thô, không thấy có ngã là tế; còn thấy chỗ trú của 3 nghiệp là thô, không thấy chỗ trú của
3		nghiệp là tế; còn thấy có 5 ấm là thô, không thấy có 5 ấm là tế; còn thấy có 12 nhập là thô, không thấy có 12 nhập là tế v.v... Lại nữa, thấy được chỗ thấy là thô, không thấy chỗ thấy là tế.

QUYỂN 39 • 559
Bởi nhân duyên vậy, nên Phật dạy: Nếu Bồ tát biết rõ thân, khẩu, ý đều bất khả đắc, thì trừ được các thô nghiệp ở thân, khẩu và ý.
-0O0-
Từ sơ phát tâm, Bồ tát phải biết rõ hết thảy pháp đều rốt ráo không. Vì sao? Vì ở trong “không”, hết thảy pháp đều bất khả đắc. Bồ tát biết rõ như vậy, mà vẫn thường hành 10 thiện đạo, chẳng có khởi tâm Thanh Văn và Bích Chi Phật. Bồ tát cũng chẳng có thủ tướng tâm, mà chỉ hồi hướng hết thảy các công đức về Vô Thượng Bồ Đề. Như vậy gọi là Bồ tát trừ các thô nghiệp tội của thân, khẩu và ý, là Bồ tát hành 3 nghiệp thân, khẩu và ý thanh tịnh vậy.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-ỉa- mật, thanh tịnh Phật đạo, thật hành đầy đủ 5 Ba-la-mật kia. Phải biết đó là trừ được các thô nghiệp ở thân, khẩu và ý.
Ngài Xá Lọi Phất thưa: Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là thanh tịnh Phật đạo?
Phật dạy: Này Xá Lợi Phất! Thanh tịnh Phật đạo là chẳng thấy có thân, khẩu và ý; chẳng thấy có Đàn Ba-la- mật, dẫn đến chẳng thấy có Bát nhã Ba-la-mật; chẳng thấy có Thanh Văn, Bích Chi Phật, dẫn đến chẳng thấy có Bồ tát và Phật.
Bồ tát chẳng thấy hết thảy các pháp, vì biết rỗ hết

560 • LUẶN ĐẠI TRÍ ĐỘ
thảy các pháp đều ỉà bất khả đắc cả. Như vậy gọi là Bồ tát thanh tịnh Phật đạo.
LUẬN:
Hỏi: Ngài Xá Lợi Phất đã từng nghe Phật dạy rằng trừ ác, trừ các thô nghiệp là đã thanh tịnh Phật đạo rồi. Nay vì sao ngài cỏn hỏi nữa?
Đáp: Trước đây nói về tướng của ba nghiệp thanh tịnh. Nay nói về tướng của hết thảy các pháp thanh tịnh.
Trước đây nói về cả ba nghiệp thân, khẩu và ý đều bất khả đắc. Nay nói 6 pháp Ba-la-mật, Thanh Văn, Bích Chi Phật, Bồ tát dẫn đến Phật cũng đều bất khả đắc mới gọi là thanh tịnh Phật đạo vậy.
Hết thảy pháp đều bất khả đắc, nên chẳng thấy có thân, khẩu và ý, chẳng thấy có 6 pháp Ba-la-mật, chẳng thấy có Thanh Văn, Bích Chi Phật, Bồ tát, dẫn đến chẳng thấy có Phật.
Như vậy là đầy đủ “chúng sanh không” và “pháp không”. Bồ tát trú trong hai “không” đó, mà dần dần được “bất khả đắc không”, tức là vào được thật tướng pháp.
(Nghĩa của bất khả đắc không đã được nói rõ ở mục 18 KHÔNG rồi).
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát thật hành 6 pháp Ba-la- mật, mà chẳng hoại các pháp tướng.
Ngài Xá Lợi Phất thưa: Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là chẳng hoại các pháp tướng?

QUYỂN 39 • 561
Phật dạy: Này Xá Lợi Phất! Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà chẳng niệm có sắc, thọ, tưởng, hành, thửc; chẳng niệm có nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý; chẳng niệm có sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; chẳng niệm có nhãn giới dẫn đến pháp giới; chẳng niệm có nhãn thức giới dẫn đến ý thức giới; chẳng niệm có 4 niệm xứ, 4 chánh cần, 4 như ý túc, 5 căn, 5 lực, 7 giác chi, 8 Thánh đạo; chẳng niệm có 6 pháp Ba-la-mật; chẳng niệm có 10 Phật lực, 4 vô sớ úy, 4 vô ngại trí, dẫn đến 18 bất cộng pháp; chẳng niệm có 4 quả Thanh Văn, quả Bích Chi Phật, dẫn đến quả Vô Thượng Bồ Đề.
Như vậy là Bồ tát thật hành và tăng ích 6 pháp Ba-la- mật, mà chẳng phá hoại các pháp tướng.
LUẬN:
Phật, vì ngài Xá Lợi Phất, mà phân biệt các trường hợp phát tâm của Bồ tát.
Ngài Xá Lợi Phất vui mừng, sanh tâm cung kính các Bồ tát, nên hỏi Phật: “Bồ tát chưa đoạn sạch kiết sử, thì làm sao mà chẳng hoại các pháp tướng?”
Phật đáp: “Bồ tát chẳng niệm sắc,... dẫn đến chẳng niệm Vô Thượng Bồ Đề, là chẳng hoại các pháp tướng”.
Vì sao? Vì chẳng niệm hết thảy các pháp là vào được 2 “không”, tức là vào được “chúng sanh không” và “pháp không”. Vì pháp không, nên chẳng có trú; lại vì Bát nhã Ba- la-mật là vô ngại, nên chẳng phá hoại các pháp tướng.
-oOo-

562 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Bồ tát an trú trong Bát nhã Ba-la- mật, được đầy đủ trí huệ, chẳng bị đọa vào ba đường ác, chẳng bị sanh làm người tệ ác, bần cùng; lại được thọ thân tướng đoan nghiêm, nên chẳng bị Tròi, ngưòi, A-tu- la chê ghét.
LUẬN:
Trong nhiều kiếp trước Bồ tát đã tu tập trí huệ, đã học đầy đủ các kinh thơ, đã quán sát, tư duy, chánh niệm về thật tướng pháp. Do đã vào được thật tướng pháp, nên được chư Phật thường ái niệm, có được vô lượng phước đức, có được thân tâm đầy đủ, thường thọ các phước lạc, và được chúng sanh cung kính, cúng dường.
-0O0-
KINH:
Ngài Xá Lợi Phất thưa: Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là trí huệ của Bồ tát?
Phật dạy: Này Xá Lợi Phất! Bồ tát thành tựu trí huệ, thấy được chư Phật cùng chúng tăng ở khắp 10 phương, được nghe chư Phật thuyết pháp và thấy được các cõi Phật nghiêm tịnh. Này Xá Lọi Phất! Bồ tát do thành tựu trí huệ mà chẳng khởi niệm về tướng Phật, về tướng Bồ tát, về tướng Bích Chi Phật, về tướng Thanh Văn, cũng chẳng khởi niệm về tướng ngã, về tướng quốc độễ
Lại nữa, do thành tựu trí huệ mà khi thật hành Đàn Ba-la-mật dẫn đến Bát nhã Ba-Ia-mật, khi thật hành 4 niệm xứ dẫn đến 18 bất cộng pháp, Bồ tát chẳng thấy có

QUYÊN 39 • 563
Đàn Ba-ỉa-mật dẫn đến Bát nhã Ba-la-mật, chẳng thấy có 4 niệm xứ dẫn đến 18 bất cộng phápỆ
Như vậy gọi là trí huệ của Bồ tát. Bồ tát dùng trí huệ hành đầy đủ hết thảy pháp mà cũng biết rõ hết thảy pháp đều là bất khả đắc.
LUẬN:
Nên phân biệt có hai loại trí huệ. Đó là:
-		Trí huệ để phân biệt, biết rõ các pháp, mà chẳng chấp các pháp tướng.
-		Trí huệ chẳng chấp tâm, cũng chẳng thủ tướng. Bồ tát thành tựu trí huệ này, thấy khắp các 10 phương Phật, nghe pháp, mà chẳng chấp tâm, chẳng thủ tướng.
Hỏi: Thế nào gọi là hành bổ thí mà bất đẳc bổ thỉ?
Đáp: Bất đắc bố thí là rõ biết bố thí, mà chẳng thủ chấp bố thí. Biết bố thí làm cho chúng sanh được ấm no, được an ổn, biết bố thí là nhân duyên khuyến trợ chúng sanh vào Phật đạo, nhưng đồng thời cũng biết bố thí do duyên hòa họp sanh, nên là bất khả đắc.
Hành bố thí như vậy gọi là hành bố thí mà bất đắc bố thí.
Bồ tát hành hết thảy các pháp mà cũng bất đắc hết thảy pháp.
-oOo-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba- la-mật, mà thanh tịnh được nhục nhãn, thiên nhãn, huệ

564 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
nhãn, pháp nhãn và Phật nhãn, được đầy đủ cả 5 nhãn thanh tịnhề
Ngài Xá Lọi Phất thưa: Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là Bồ tát thanh tịnh nhục nhãn?
Phật dạy: Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát dùng nhục nhãn thấy xa cả 100 do tuần, có Bồ tát thấy xa được 200 do tuần, có Bồ tát thấy khắp cỗi Diêm Phù Đề, có Bồ tát thấy khắp một tiểu thiên thế giới, có Bồ tát thấy khắp một trung thiên thế giói; có Bồ tát thấy khắp một đại thiên thế giới.
Như vậy gọi là Bồ tát thanh tịnh nhục nhãn.
LUẬN:
Hỏi: Vì sao Phật nói đến việc Bồ tát thanh tịnh nhục nhãn trước, rồi mới nói đến việc thanh tịnh 4 nhãn kia?
Đáp: Bồ tát trải qua nhiều kiếp tu hành, đã có được nhục nhãn thanh tịnh và cũng đã thanh tịnh được phần ít 4 nhãn kia.
Ví như tấm gương vốn sẵn có tánh phản chiếu, nhưng do bị bụi trần che lấp nên chẳng có thể chiếu được các ảnh, nếu bụi trần được quét sạch thì tánh phản chiếu của gương liền được hiện ra như cũ. Cũng như vậy, Bồ tát đã diệt trừ hết các cấu pháp nên được nhục nhãn thanh tịnh. Do nhân duyên được nhục nhãn thanh tịnh mà Bồ tát có được thiên nhãn. Rồi do nhân duyên tu tập thiền định mà dần dần Bồ tát thanh tịnh được thiên nhãn. Rồi Bồ tát lại còn phải tu vô lượng phước đức trí huệ, mới thanh tịnh được 3 nhãn sau. Khi được thanh tịnh tối thắng rồi mới thấy được cùng khắp cả đại thiên thế giới.
Hỏi: Đại thiên thế giới có cả trăm ức núi Tu Di và núi Thiết Vì, lại có vô lượng các chướng ngại vật khác thì làm sao Bồ tát cỏ thể khắp thấy được?

QUYỂN 39*565
Đáp: Bồ tát khi đã thanh tịnh được nhục nhãn rồi, thì có thể thấy cùng khắp cả đại thiên thế giới mà chẳng có gì ngăn ngại cả.
Có thuyết nói có 2 nguyên nhân làm cho Bồ tát có được thiên nhãn:
-		Do tu tập thiền định mà có được thiên nhãn.
-		Do nghiệp quả báo đời trước mà đời nay có được thiên nhãn.
Thiên nhãn thường phát sanh ngay nơi nhục nhãn, khiến nhục nhãn có thể thấy cùng khắp cả đại thiên thế giới mà chẳng có gì ngăn ngại cả. Nhờ có thiên nhãn khai thông các chướng ngại, nên nhục nhãn có thể thấy được thông suốt như vậy.
Trong trường hợp được quả báo sanh làm Tròi, thì liền có thiên nhãn, chẳng cần phải nhiếp tâm mà vẫn thấy thông suốt được.
Hỏi: Thế giới của chư Phật chu biến cùng khắp. Sao nói thấy cùng khắp đại thên thế giới, mà chẳng nói thấy nhiều hom nữa?
Đáp: Có thuyết nói rằng Bồ tát trú trong đại thiên thế giới, lấy cảnh giới này làm cảnh giới hoằng pháp độ sanh. Do vậy mà Bồ tát chỉ thấy trong phạm vi đại thiên thế giới.
Có thuyết nói rằng nhục nhãn phải nương theo thiên nhãn mới có thể thấy xa được. Nếu nhục nhãn mà thấy được khắp đại thiên thế giới hay thấy xa hơn, thì chẳng cần phải tu thiên nhãn làm gì nữa.
Có thuyết nói rằng khi đề cập đến đại thiên thế giới là đã có mật ý nêu lên ý niệm về một đại kiếp, khởi tò thời điểm sanh (sơ kiếp) và tận cùng ở thời điểm diệt (tận kiếp).

566 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Lại có thuyết nói rằng bên ngoài đại thiên thế giới còn có vô số do tuần đều toàn là hư không. Trong hư không thường có gió. Nhục nhãn và gió đối kỵ nhau, khiến nhục nhãn chẳng thấy xa hem được.
Hỏi: Vì sao Bồ tát chảng tu tập thêm để cỏ thể dùng nhục nhãn thấy xa hơn nữa?
Đáp: Nhục nhãn là hư vọng, là bất định, còn thiên nhãn mới là thanh tịnh. Neu chẳng tu được thiên nhãn, mới phải gượng ép dùng nhục nhãn để cố thấy xa hơn. Do Bồ tát tu tập được thiên nhãn nên dùng thiên nhãn hỗ trợ cho nhục nhãn để thấy xa vậy.
Trong kinh nói: Thấy xa là thấy cùng khắp đại thiên thế giới. Thế nhưng với chư Phật và chư đại Bồ tát, thì chẳng đâu gọi là xa cả.
Hỏi: Vì sao chẳng lay mức 70, 80, 90 do tuần làm tầm thấy ngắn nhất của hàng tiểu Bồ tát?
Đáp: Vì Chuyển Luân Thánh Vương thấy xa hem người thường. Do đời trước đã cúng dường Phật Nhiên Đăng, mà Chuyển Luân Thánh Vương được nhãn căn thanh tịnh, thấy được các cảnh vật rất xa so với tầm thấy của người thường. Tuy nhiên tầm thấy của Chuyển Luân Thánh Vương chẳng có thể vượt quá 100 do tuần.
Bởi vậy, nên nói tầm thấy của hàng tiểu Bồ tát chỉ vào khoảng 100 do tuần mà thôi.
Hỏi: Mặt trăng, mặt trời cách quả đất trên 4 vạn 2 ngàn do tuần, mà mọi người đểu có thế thấy rõ. Như vậy 100 do tuần đâu cỏ gì đáng kể, mà phải khen ngợi những vị Bồ tát thay xa được 100 do tuần?

QUYỂN 39*567
Đáp: Mặt trăng, mặt trới, tuy ở xa, nhưng có quang minh chiếu đến tận mặt đất. Người trên quả đất, do mắt nhận được ánh sáng của mặt trăng, của mặt trời, mà thấy được các thiên thể này.
Lại nữa, sự thấy như vậy cũng là điên đảo. Vì sao? Vì mặt trăng, mặt trới có đường kính rất lớn, mà người trên mặt đất chỉ thấy bằng cái đĩa. Lớn mà thấy nhỏ, như vậy là thấy điên đảo. Bồ tát, dùng nhục nhãn thanh tịnh, thấy khác hơn người thường.
KINH:
Ngài Xá Lợi Phất thưa: Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là Bồ tát thanh tịnh thiên nhãn?
Phật dạy: Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát dùng thiên nhãn thấy biết được các cõi trời Tứ Thiên Vương, Đao Lọi Thiên, Đâu Suất Đà Thiên, Hóa Lạc Thiên, Tha Hóa Thiên, Phạm Thiên Vương, dẫn đến sắc Cứu Cánh Thiên. Bồ tát dùng thiên nhãn thấy biết được như vậy, chẳng noi nào mà chẳng thấy, chẳng biết cảẵ
Lại có Bồ tát dùng thiên nhãn thấy chúng sanh, trong hằng sa thế giới ở khắp 10 phương, chết đây, sanh kia. Hàng chư Thiên chẳng thấy được như Bồ tát.
Như vậy gọi là Bồ tát thanh tịnh thiên nhãn.
LUẬN:
Như trước đây đã nói, Bồ tát được thiên nhãn do hai nguyên nhân:
-		Do tu tập thiền định mà có được thiên nhãn.
-		Do nghiệp quả báo đời trước, mà đời nay có được thiên nhãn.

568» LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Nếu do quả báo mà được thiên nhãn, thì lúc ban ngày nhục nhãn và thiên nhãn thường dung hợp; vào đêm tối, thì mới dùng riêng thiên nhãn.
Người tu được quả báo thiên nhãn thường chỉ thấy được
4		châu thiên hạ, và các cõi trời Lục Dục Thiên, nhưng chẳng thể thấy được các cõi trên. Bồ tát được quả báo thiên nhãn thấy khắp 3.000 thế giới. Người tu thiền định, và ly dục, cũng có được thiên nhãn như vậy.
-oOo-
Bồ tát dùng thiên nhãn thấy chúng sanh chết đây, sanh kia, chẳng có gì ngăn ngại cả. Hàng chư Thiên có được thiên nhãn, nhưng chẳng sánh được với Bồ tát. Vì sao? Vì Bồ tát đã vượt ra ngoài 3 cõi, cũng đã được pháp tánh, đã được 10 Bồ tát lực, nên mới thanh tịnh thiên nhãn được như vậy.
-oOo-
KINH:
Ngài Xá Lợi Phất thưa: Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là Bồ tát thanh tịnh huệ nhãn?
Phật dạy: Này Xá Lợi Phất! Bồ tát dùng huệ nhãn chẳng dấy niệm có pháp hữu vi, pháp vô vi; có pháp thế gian, pháp xuất thế gian; có pháp hữu lậu, pháp vô lậu. Thế nhưng, dùng huệ nhãn, chẳng có pháp nào mà Bồ tát chẳng thấy, chẳng nghe, chẳng biết cả.
Như vậy gọi là Bồ tát thanh tịnh huệ nhãn.

QUYÊN 39 • 569
LUẬN:
Vì nhục nhãn chẳng có thể thấy được các cảnh vật xa, và cũng chẳng thấy được các cảnh vật bị chướng ngại che khuất, nên phải cầu được thiên nhãn.
Thiên nhãn có thể thấy được các cảnh vật ở xa, hoặc bị chướng ngại che khuất, mà nhục nhãn chẳng sao có thể thấy được. Thế nhưng, sự thấy của thiên nhãn vẫn còn là hư dối. Vì sao? Vì còn thấy có các tướng đối đãi, như có tướng nam, tướng nữ, tướng núi, tướng sông, tướng cây cối, tướng của các sự vật. Tất cả các tướng ấy đều do duyên hòa hợp mà có, nên đều là hư dối, chẳng thật có. Do vậy mà phải cầu được huệ nhãn.
Huệ nhãn chẳng có các lỗi lầm của nhục nhãn và của thiên nhãn.
Hỏi: Như vậy tướng của huệ nhãn như thế nào?
Đáp: Có thuyết nói rằng, trong 8 Thánh đạo thì chánh kiến là tướng của huệ nhãn. Vì sao? Vì dùng chánh kiến mới thấy được thật tướng của thọ ấm, mới phá được các chấp điên đảo.
Có thuyết nói rằng chỗ duyên Niết bàn là tướng của huệ nhãn. Vì sao? Vì chỗ duyên ấy chẳng bị phá hoại, chẳng phải là hư vọng.
Lại có thuyết nói rằng 3 giải thoát môn, tương ưng huệ là tướng của huệ nhãn. Vì sao? Vì huệ nhãn khai mở cửa Niết bàn. Có trí huệ hiện tiền, quán thật tế, thông đạt rõ ràng các pháp là tướng của huệ nhãn.
Có thuyết nói rằng thông đạt pháp tánh, trực nhập pháp tánh vô ngại là tướng của huệ nhãn.

570 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
CÓ thuyết nói rằng tâm định rõ biết hết thảy các pháp tướng là tướng của huệ nhãn.
Có thuyết nói rằng bất khả đắc không và vô pháp không là thật tướng của huệ nhãn.
Có thuyết nói rằng 18 không là tướng của huệ nhãn.
Lại có thuyết nói rằng dùng trí huệ rõ biết các pháp chẳng phải đồng cũng chẳng phải khác, như pháp thế gian chẳng phải đồng cũng chẳng phải khác với pháp xuất thế gian... Vì sao? Vì đồng và khác cũng đều là bất khả đắc cả, cho nên các quán đều diệt, các tâm hành đều dứt, các ngôn ngữ đều đoạn, dẫn đến tướng thế gian và tướng Niết bàn chẳng có gì khác nhau. Trí huệ ấy là tướng của huệ nhãn.
-oOo-
Trong kinh Phật dạy rằng: Bồ tát ở nơi hết thảy pháp, chẳng dấy niệm có pháp hữu vi, pháp vô vi, có pháp thế gian, pháp xuất thế gian, có pháp hữu lậu, pháp vô lậu v.v...
Chẳng niệm CÓ, chẳng niệm KHÔNG mới là tướng của huệ nhãn. Vì sao? Vì nếu Bồ tát còn phân biệt thấy có pháp hữu vi, pháp vô vi, pháp thế gian, pháp xuất thế gian, pháp hữu lậu, pháp vô lậu v.v... là rơi về chấp CÓ (hữu kiến). Còn nếu Bồ tát thấy thế gian vô vi, vô lậu, là rơi về chấp KHÔNG (vô kiến).
Phải bỏ cả hai chấp CÓ và KHÔNG, phải xa lìa các hý luận, phải lấy trí huệ mà hành trung đạo mới gọi là được huệ nhãn.
Khi đã được huệ nhãn rồi thì chẳng có pháp gì mà chẳng thấy, chẳng nghe, chẳng biết cả. Vì sao? Vì có được huệ nhãn là tận phá được vô minh. Bồ tát dùng huệ nhãn rõ biết được tổng tướng cùng biệt tướng của hết thảy các pháp.

QUYỂN 39*571
Hỏi: A-la-hán và Bích Chỉ Phật cũng có được huệ nhãn. Vĩ sao chăng cỏ thê sánh được với Bồ tát.
Đáp: Bồ tát dùng huệ nhãn rõ biết được tổng tướng và biệt tướng của hết thảy các pháp. Hàng Nhị Thừa dùng huệ nhãn chỉ thây được tổng tướng của các pháp mà thôi, ví như chỉ biêt các pháp là vô thường, là khổ, là không, là vô ngã.
Tuy rằng hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật dùng huệ nhãn cũng thây được thật tướng các pháp, nhưng huệ nhãn ấy chỉ hạn cuộc, chẳng chiếu được rộng khắp. Vi như ngọn đèn nhỏ, ít dầu, chẳng có thể tỏa ánh sáng xa rộng được vậy.
Chư Phật và chư đại Bồ tát dùng huệ nhãn chiếu rọi thật tướng pháp đến chồ tận cùng, nên chẳng có pháp gì mà chẳng thấy, chẳng nghe, chẳng biết cả. Hàng Thanh Van và Bích Chi Phật vẫn còn có chỗ biết, có chỗ không biết, nên huệ nhãn của hàng Nhị thừa chẳng có thể sánh được với huệ nhãn của chư Phật và chư đại Bồ tát.
Hỏi: Vì sao Thanh Văn và Bích Chi Phật dùng huệ nhãn mà còn có chỗ biết, có chỗ không biết?
Đáp: Huệ nhãn của hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật chưa được rốt ráo thanh tịnh. Mặc dù đã được vô pháp bẩt kién, nghĩa là chẳng có pháp gì mà chẳng thấy biết, nhưng chư vị ấy chưa được như thật kiến, nghĩa là chưa được thấy biết như thật.
Bồ tát khi chưa thành Phật, có huệ nhãn, khi thành Phật thì huệ nhãn biên thành Phật nhãn. Do các vô minh phiền não tập khí đều đã tận diệt, nên thấy rõ được hết thảy các pháp.
Khi đã được Phật nhãn rồi thì nhục nhãn, thiên nhãn, huệ nhãn và pháp nhãn đều mất tên gọi, và đều trở thành Phật

572 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
nhãn cả. Ví như trong cõi Diêm Phù Đe có 4 con sông lớn đều chảy về biển. Vào biển rồi thì 4 con sông đều mất tên, vì đã hòa đồng với biển.
Nên biết nhục nhãn do hữu lậu phiền não sanh, nên là hư vọng. Thiên nhãn do thiền định hòa hợp sanh, cũng là hư vọng. Huệ nhãn và pháp nhãn cũng chưa rốt ráo thanh tịnh vì còn có hữu dư phiền não tập khí. Khi được hòa đồng vói Phật nhãn thì chẳng còn có các lỗi lầm nữa.
Hỏi: Phật dùng nhục nhãn thấy các sắc trần. Sự thấy sắc trần của Phật như thế nào?
Đáp: Tuy Phật cũng dùng nhục nhãn để duyên các sắc trần, nhưng chẳng có tùy thuộc vào dụng của nhãn thức.
Trong phẩm kinh Thánh Tự Tại Thần Thông, Phật dạy ngài A Nan rằng: Khi thấy sắc tốt nên sanh tâm nhàm chán, khi thấy sắc xấu nên sanh tâm không nhàm chán. Khi thây sắc chẳng nên sanh nhiễm ô, cũng chẳng nên sanh không nhiễm ô, mà chỉ nên sanh xả tâm. Như vậy mới biết nhục nhãn là hư dối, là chẳng có thể tin được.
Khi cả 5 tình đều thanh tịnh, thì sẽ được huệ nhãn thanh tịnh, thông đạt được các pháp vô ngại, thấy rõ các pháp đều rốt ráo không.
(Hết quyển 39)

LUẠN ĐẠI TRÍ Độ
• • • Quyển 40

Phẩm ThứTư (TIẾP THEO)
- <• >
Vãng sanh
(Tiếp theo)
KINH:
Ngài Xá Lợi Phất thưa: Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là Bồ tát thanh tịnh pháp nhãn?
Phật dạy: Này Xá Lợi Phất! Bồ tát dùng pháp nhãn, biết rõ người tùy tín hành, người tùy pháp hành, người tùy vô tướng hành, biết rõ người hành Không giải thoát môn, người hành Vô Tướng giải thoát môn, người hành Vô Tác giải thoát môn, mà có được 5 căn; do có được 5 căn mà được vô gián Tam muội, do có được vô gián tam muội mà được giải thoát trí, khiến đoạn được 3 kiết sử, đoạn được các kiến chấp, trì trai giói, được quả vị Tu-đà- hoàn
Lại biết rõ ngưòi được tư duy đạo, đã mỏng tham sân si, được quả vị Tư-đà-hàm.
Lại biết rõ ngưòi tăng tấn tư duy đạo, dứt trừ tham sân sỉ cõi dục, được quả vị A-na-hàm.
Lại biết rõ người tăng tấn tư duy đạo, dứt trừ các nhiễm cõi sắc và các nhiễm cõi Vô sắc, dửt trừ vô minh, mạn nghi, trạo cử, được quả vị A-la-hán.
Lại biết rõ người hành 3 tam muội Không, Vô Tướng và Vô Tác mà có được 5 căn, được vô gián tam muội,

576 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
được giải thoát trí. Do vậy mà biết rõ chỗ tập pháp và chỗ diệt pháp, được quả vị Bích Chi Phật.
Như vậy gọi là Bồ tát thanh tịnh pháp nhãn.
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát dùng pháp nhãn, biết rõ người, từ sơ phát tâm đã hành 6 pháp Ba-la-mật, thành tựu tín căn và tấn căn, được thiện căn thuần thục, rồi vì lợi ích chúng sanh mà đã thọ sanh thân vào các dòng họ lớn, như dòng Sát Đế Lợi, dòng Bà-la-môn, dòng cư sĩ, hoặc thọ sanh lên các cõi trời Tử Thiên Vương, Đao Lợi Thiên, Đâu Suất Đà Thiên, Hóa Lạc Thiên, Tha Hóa Thiên... Bồ tát ở nơi các trú xứ ấy, hành Bồ tát đạo, nhằm thành tựu chúng sanh, tùy chúng sanh cần gì thì cung cấp cho họ đầy đủ, đồng thòi cũng nhằm thanh tịnh Phật độ, cung kính cúng dường chư Phật, mãi cho đến khi được đạo Vô Thượng Bồ Đề.
Như vậy gọi là Bồ tát thanh tịnh pháp nhãn.
Này Xá Lợi Phất! Chư đại Bồ tát dùng pháp nhãn biết rõ ở nơi đạo Vô Thượng Bồ Đề, có vị Bồ tát nào thối tâm, vị Bồ tát nào chẳng có thối tâm, vị Bồ tát nào đã được thọ ký, vị Bồ tát nào chưa được thọ ký, vị Bồ tát nào đã được đầy đủ thần thông, vị Bồ tát nào chưa có đủ thần thông.
Lại cũng biết rõ vị Bồ tát nào đã được đầy đủ thần thông rồi, thường bay đến các thế giói khắp 10 phưtmg cúng dường chư Phậtẳ Lại cũng biết rõ vị Bồ tát nào đã thanh tịnh Phật độ, vị Bồ tát nào chưa thanh tịnh Phật độ.
Lại cũng biết rõ vị Bồ tát nào đã thành tựu chúng sanh, vị Bồ tát nào chưa thành tựu chúng sanh, vị Bồ tát nào đã được thân cận chư Phật, vị Bồ tát nào chưa được

QUYỂN 40 • 577
thân cận chư Phật, vị Bồ tát nào đã được Phật tán thán, vị Bồ tát nào chưa được Phật tán thánệ
Lại cũng biết rõ vị Bồ tát nào đã được thọ mạng vô lượng, vị Bô tát nào chưa được thọ mạng vô lượng.
Lại cũng biết rõ vị Bồ tát nào sau khi thành Phật, sẽ có chúng Tỷ-kheo nhiều hay ít, trong tăng chúng gồm toàn là Bồ tát hay chẳng có Bồ tátề
Lại cũng biết rõ vị Bồ tát nào đã được nhất sanh bổ xứ, vị Bồ tát nào chưa được nhất sanh bổ xứ.
Lại cũng biết rỗ vị Bồ tát nào đã được thân rốt sau (tối hậu thân), vị Bồ tát nào chưa được thân rốt sau.
Lại cũng biết rõ vị Bồ tát nào đã tọa đạo tràng, vị Bồ tát nào chưa tọa đạo tràng, vị Bồ tát nào đã phá được ma chướng, vị Bô tát nào còn bị ma chướng.
Như vậy gọi là Bồ tát thanh tịnh pháp nhãn.
LUẬN:
Bồ tát sơ phát tâm, dùng nhục nhãn thấy chúng sanh ở khắp các thế giới phải thọ vô lượng khổ đaú, nên sanh tâm thương xót. Do vậy mà Bồ tát tu 5 thần thông, dùng thiên nhãn quán sát chúng sanh trong 6 đạo đều thọ tâm khổ và thân khô nên càng thêm thương xót. Do vậy mà Bồ tát cầu được huệ nhãn để cứu độ chúng sanh. Khi được huệ nhãn rồi Bồ tát lại thấy căn tánh chúng sanh không đồng, khó đưa họ vào được nơi thật tướng pháp. Do vậy mà Bồ tát cầu được pháp nhãn. Bô tát dùng pháp nhãn dẫn đạo chúng sanh, khiến họ vào được noi thật tướng pháp.
Vì sao? Vì người tu vào vô lậu đạo có hai hạng, đó là:
-		Hạng tùy tín hành.

578 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
-		Hạng tùy pháp hành.
Người độn căn nhờ có tín lực, tinh tấn tu hành mà vào được đạo. Đây là hạng tùy tín hành.
Người lợi căn do phân biệt rõ các pháp mà vào được đạo. Đây là hạng tùy pháp hành.
Cả hai hạng trên đây nếu vượt qua được 15 tâm rồi thì cũng đều được gọi là Vô Tướng hành. Nếu vượt qua được 15 tâm thì lần lượt được các quả vị Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm và A-na-hàm. Người tu khi vượt qua được 15 tâm sẽ tu rất mau, vì chẳng còn chấp tướng nữa, nên gọi là Vô Tướng hành.
Hạnh tu của các Bồ tát sai khác nhau.
-		Có vị từ vô thỉ đến nay, tâm tánh thường chân trực, chỉ thích các sự việc chân thật.
-		Có vị thường hành hạnh xả ly.
-		Có vị đời đòi thường thích thanh tịnh, hành Không giải thoát môn mà vào được đạo.
-		Có vị lấy “không” làm đệ nhất nghĩa, ở noi chân thật pháp khéo tu xả, hành Vô tác giải thoát môn mà vào được đạo.
-		Có vị khéo tu tịch tịnh, hành Vô tướng giải thoát môn mà vào được đạo.
Hỏi: Thể nào gọi là được 5 căn?
Đáp: 5 căn là căn bản. Khi thành tựu được 5 căn rồi thì sẽ có thêm 3 vô lậu căn, lập thành 8 căn.
Lại nữa, khi đã được 5 căn rồi, thì gọi là được vô gián tam muội. Được vô gián tam muội rồi thì được giải thoát trí. Dùng giải thoát trí trừ được 3 phần kiết sử, chứng được các đạo quả.

QUYÊN 40*579
Lại nữa, cũng nên biết rằng hết thảy các kiết sử đều duyên khởi từ 5 ấm. Do thọ ấm mà sanh ra có ngã và ngã sở. Do vậy, nếu sanh tâm nghi Tam bảo, nghi 4 Thánh Đe, chẳng có trì trai giữ giới, thì sẽ rơi vào trong 96 pháp môn tu của Ngoại đạo. Vì sao? Vì ở trong pháp mà thủ pháp thì dù thấy được các khổ mà chẳng được giải thoát khỏi các khổ vậy.
Hỏi: Người tu kiến đế đoạn là người đoạn cả 10 phần kiết sử, chứng được quả vị Tu-đà-hoàn. Vì sao ở trên đây chỉ nói đến việc đoạn trừ ba kiết sử mà chẳng nói đến 7 kiết sử kia.
Đáp: Khi nói về kiến chấp là đã nói chung các kiết sử rồi.
Trong kinh nói: Thấy được kiến chấp là rõ biết về 62 kiến chấp căn bản. Ví như chấp ngã và ngã sở là thường, hay là vô thường thì cũng đều là kiến chấp cả. Vì sao? Vì nếu chấp ngã là vô thường thì sẽ rơi về đoạn diệt, sanh tà kiến, cho là chẳng có tội phước. Còn nếu chấp ngã là thường rơi về thường kiến. Tất cả đếu là kiến thủ. Còn các kiến chấp đó là còn rơi về biên kiến và tà kiến. Nếu chấp giới thủ thi bị tói buộc bởi kiến thủ ấy nên cũng vẫn còn ở trong hai kiến chấp căn bản.
Neu ở trong ba cõi, ở nơi 4 Đế mà khởi phân biệt thì sẽ sanh ra 88 kiết sử. Còn nếu đoạn được các tâm chấp thi sẽ được các quả vị Thanh Văn và Bích Chi Phật.
-oOo-
Như trước đây đã nói rằng có hai trường hợp được pháp nhãn. Đó là:
Do phân biệt rõ các phương tiện của Thanh Văn và của Bích Chi Phật, mà tu tập vào được đạo.

580 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Do phân biệt rõ các phương tiện của Bồ tát mà tu tập vào được đạo.
Nay nói rằng muốn biết rõ tâm hạnh của Bồ tát, thì phải học Bát nhã Ba-la-mật.
Do đã mỏng phiền não nên Bồ tát dùng tín căn và tấn căn làm các phương tiện độ sanh. Bởi vậy nên Bồ tát dùng phương tiện thọ sanh thân, ở trong sanh tử tu đạo Bồ Đề. Khi chưa được pháp tánh sanh thân, thì ở trong thế gian, hành các công đức bố thí, dùng tín căn và tấn căn làm lợi ích cho chúng sanh. Nhờ vậy mà đời sau sẽ được sanh vào các dòng họ lớn.
-0O0-
Có hai hạng Bồ tát bất thối chuyển. Đó là:
-		Hạng Bồ tát đã được thọ ký.
-		Hạng Bồ tát chưa được thọ ký.
(Kinh Thủ Lăng Nghiêm Tam Muội phân biệt có 4 trường hợp thọ ký).
-0O0-
Bồ tát thực hành hạnh Bồ tát được chia ra làm hai hạng. Đó là:
-		Hạng Bồ tát cụ túc.
-		Hạng Bồ tát chưa cụ túc.
Bồ tát đã được đầy đủ pháp thân, ở nơi một niệm có thể biến thành vô lượng thân, đi khắp 10 phương cúng dường chư Phật, nghe chư Phật thuyết pháp và cũng thuyết pháp độ sanh. Bồ tát đầy đủ pháp thân như vậy gọi là Bồ tát cụ túc.

QUYỂN 40 • 581
Ở nơi mỗi địa, nếu Bồ tát tu hành chẳng thiếu pháp môn nào cả thì cũng được gọi là Bồ tát cụ túc.
Trái lại thì gọi là Bồ tát chưa cụ túc.
Bồ tát tu được thần thông cũng được chia ra làm hai hạng. Đó là:
-		Hạng Bồ tát dùng được thần thông.
-		Hạng Bồ tát chưa dùng được thần thông
Bồ tát chưa dùng được thần thông là hạng Bồ tát sơ phát tâm, chưa ly dục, còn giải đãi.
-0O0-
Bồ tát tịnh Phật quốc độ và thành tựu chúng sanh cũng được chia ra làm hai hạng. Đó là:
-		Hạng Bồ tát chưa tịnh Phật quốc độ và chưa thành tựu chúng sanh. Đó là hạng Bồ tát chỉ mới tu tập để tự độ, thành tựu cho riêng mình trước đã, rồi sau đó mới độ sanh.
-Hạng Bồ tát tịnh Phật quốc độ và thành tựu chúng sanh là hạng Bồ tát thành tựu chúng sanh trước đã, sau đo mới thành tựu cho chính mình.
Trong kinh có ghi mẫu chuyện sau đây:
Khi sắp nhập Niết-bàn, đức Phật Phất Sa thấy Bồ tát Di Lặc đã thành tựu công đức, mà các đệ tử của ngài chưa thành tựu, còn Bô tát Thích Ca Văn thì chưa thành tựu công đức mà các đệ tử của ngài đã thành tựu rồi.
Vì việc thành tựu cho người rất khó, còn thành tựu cho chính mình thì dễ hơn, nên đức Phật Phất Sa đã vào hang núi tuyết Bảo Sơn, nhập vào Hỏa Định phóng quang minh sáng ngời.

582 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
LÚC bấy giờ Bồ tát Thích Ca Văn thấy được quang minh của Phật, liền sanh tín tâm thanh tịnh, đứng một chân suốt 7 ngày 7 đêm chiêm ngưỡng Phật, và dùng kệ tán thán Phật.
Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát Thích Ca Văn vượt qua được 91 kiếp mà thành đạo Vô Thượng Bồ Đe.
(Xem thêm ở quyển 4 bộ luận này).
-oOo-
Các đức Phật thường tán thán các vị Bồ tát phát đại tâm, thành tựu chúng sanh, tịnh Phật quốc độ.
Các Bồ tát này thường thân cận các đức Phật, được vô lượng công đức, được thọ mạng vô lượng, và khi được thành Phật, sẽ được vô lượng Tỷ-kheo Bồ tát trong tăng chúng của mình.
-oOo-
Lại nữa, có các vị Bồ tát, như các Bồ tát Quán Thế Âm, Văn Thù, Phổ Hiền v.v..., do hạnh nguyện độ sanh, không muốn tọa đạo tràng, và không muốn thành Phật.
Thế nhưng nhìn tướng tốt trang nghiêm của chư vị Bồ tát này tợ như tướng Phật, cũng biết là các ngài sẽ tọa đạo tràng và sẽ thành Phật.
-oOo-
Lại nữa, có Bồ tát thấy chỗ đi chỗ đứng của mình như đất Kim Cang. Có Bồ tát thường được các Long Vương, các vị quỷ thần cúng dường.
-oOo-

QUYỂN 40 • 583
Xem như vậy, thì biết rằng các nhân duyên tu hành của các Bồ tát có sai khác nhau.
Ví như, có Bồ tát chẳng thích hành “từ tam muội”, mà chỉ thích hành “không tam muội”; có Bồ tát đời trước phá hoại người hành đạo, nên đời nay thọ nghiệp báo bị ma quấy nhiễu; có Bồ tát thích phá hoại các ma sự v.v...
Hỏi: Làm thế nào để biết được rằng Bồ tát, khi thọ thân sau, CÓ thọ nghiệp báo bị ma quấy nhiễu?
Đáp: Bồ tát tu hành vào Phật đạo theo nhiều môn khác nhau. Có Bồ tát hành bi tâm mà vào Phật đạo. Có Bồ tát hành tinh tấn, hành nhẫn nhục, hành thiền định, hành trí huệ v.v... mà vào Phật đạo.
Bồ tát nào hành tinh tấn, trí huệ, mà chẳng có hành bi tâm, thường sanh tăng thượng mạn. Các Bồ tát này nếu chẳng sanh về cõi trời Trường Thọ Thiên mà sanh làm người thì thường bị thọ báo. Vì sao? Vì chúng sanh thấy người đã làm các ác hanh mà chẳng có thọ báo, thì sẽ rơi về chấp đoạn diệt.
Bởi vậy nên Phật đã thị hiện ra có thọ báo, có hiện các ma sự, để nhằm dẫn dắt chúng sanh vào đạo. Như trước đây đã nói, đây cũng chỉ là phương tiện vậy.
Chư đại Bồ tát biết rõ các sức phương tiện đó, gọi là được pháp nhãn thanh tịnh.
KINH:
^ Ngài Xá Lọi Phất thưa: Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là Bồ tát thanh tịnh Phật nhãn?
Phật dạy: Này Xá Lọi Phất! Có Bồ tát cầu Phật đạo, vào được Kim Cang tam muội, được nhất thiết trí, thành tựu đầy đủ 10 Phật lực, 4 vô sở úy, 4 vô ngại trị 18 bất cộng pháp,

584 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
đại từ, đại bi. Bồ tát dùng nhất thiết trí vào hết thảy các pháp. Chẳng có pháp nào mà chẳng thấy, chẳng nghe, chẳng biết cả.
Như vậy là Bồ tát thanh tịnh Phật nhãn, được Vô Thượng Bồ Đề. Này Xá Lợi Phất! Bồ tát muốn được đầy đủ 5 nhãn, phải tu tập 6 pháp Ba-la-mật. Vì sao? Vì 6 pháp Ba-la-mật nhiếp hết thảy các thiện pháp, nhiếp hết thảy pháp Thanh Văn, pháp Bích Chi Phật, pháp Bồ tát và pháp Phật.
Nếu có thật ngữ có thể nhiếp hết thảy các thiện pháp, thì đó chính là Bát nhã Ba-la-mật vậy.
Này Xá Lợi Phất! 6 pháp Ba-Ia-mật hay sanh 5 nhãnệ Bồ tát tu tập 6 pháp Ba-la-mật, thành tựu được 5 nhãn thanh tịnh mau được Vô Thượng Bồ Đề.
LUẬN:
Bồ tát trú thập địa, đầy đủ 6 pháp Ba-la-mật, vào Kim Cang tam muội, phá sạch các phiền não. Tức thời ở nơi hết thảy các pháp, được vô ngại, giải thoát. Bồ tát tu tập được như vậy, sẽ sanh được Phật nhãn, được Vô ngại trí, dẫn đến được đại từ đại bi, đầy đủ các công đức.
Hỏi: Trí huệ như thật thấy biết các sự vật là tưởng của nhãn. Còn đại từ đại bi chẳng có thể thấy được các sự vật, sao cũng gọi là nhãn?
Đáp: Nên biết từ bi có 3 duyên, là: Duyên chúng sanh, duyên pháp và vô duyên.
Bồ tát lúc ban đầu, duyên chúng sanh. Sau đó, lại duyên pháp. Khi đã khéo tu hành, đã được rốt ráo không, thì là vô duyên. Bởi vậy nên từ bi cũng gọi là nhãn.
Hỏi: Bồ tát khỉ đã có được Phật nhãn rồi, thì chẳng có

QUYÊN 40 • 585
gì mà chẳng thấy, chẳng nghe, chẳng biết cả. Như vậy giữa Phật và Bồ tát chẳng có gì cách biệt hay sao?
Đáp: Có thuyết nói rằng Bồ tát thập trú cùng Phật chẳng có gì khác. Ví dụ như Bồ tát Quán Thế Âm, Văn Thù, Phổ Hiền v.v... đều đã được đầy đủ công đức như Phật. Nhưng, do đại nguyện rộng độ chúng sanh, mà các ngài không thành Phật.
Lại có người thấy chư vị đại Bồ tát ấy đã thành tựu vô lượng công đức, mà chẳng thành Phật, chẳng được như Phật, nên khởi tâm nghi. Bởi nhân duyên vậy, nên Phật dạy: “Phật nhãn khắp chiếu hết thảy chúng sanh và hết thảy các pháp ở trong khắp 10 phương; chẳng có gì mà chẳng thấy, chẳng nghe, chẳng biết”. Thế nhung Bồ tát chỉ ví như mặt trăng, Phật ví như mặt tròi. Mặt trăng, tuy cũng tỏa rộng ánh sáng cùng khắp, nhưng gặp ánh sáng mặt trời, thì ánh sáng mặt trăng chẳng sao hiện rõ được.
Hỏi: Nhãn dùng để thấy. Sao nay lại nói nhãn cũng nghe?
Đáp: Trí tuệ của chúng sanh nương theo 6 thức mà sanh khởi, mới phân biệt có 6 trần.
Đối với chư Phật, chư đại Bồ tát, thì các thức đều đã sanh trí huệ, đều theo trí huệ hành. Trí huệ đó khắp thấy, khắp nghe, khắp biết tất cả.
Bởi vậy, để giải nghi cho những người tin theo ngoại đạo, nghĩ rằng Phật cũng còn nhiều chỗ không thấy, không nghe, không biết, nên Phật dạy: “Trí huệ của Phật như thật biết hết thảy các pháp, chẳng có pháp nào mà chẳng thấy, chẳng nghe, chẳng biết cả”.
Hỏi: Chỗ biết của nhãn thức, nhĩ thức và ỷ thức đều riêng khác. Sao nay hợp lại thành một?

586 • LUẶN ĐẠI TRÍ Độ
Đáp: Nếu chỉ xét về mặt thấy, nghe, biết các sự việc ở thế gian, thì có thể hợp lại là một.
Thế nhưng, khi 3 thức nhãn, nhĩ và ý trở thành lanh lợi, duyên cả các sự việc thế gian và xuất thế gian, duyên cả các pháp hiện, bất thiện và vô ký, làm trợ đạo pháp, dẫn sanh 3 thừa đạo, thì phải nói riêng. Ví như mắt thấy Phật cùng các đệ tử của Phật, tai nghe chánh pháp, tâm trù lượng, tư duy, khởi chánh niệm, thì phải nói riêng. Vì sao? Vì trong tnrờng họp này 3 thức có 3 công năng riêng khác, nên phải nói riêng vậyế
Còn 3 thức còn lại, là tỷ thức, thiệt thức và thân thức, chỉ duyên các pháp hữu lậu ở thế gian, nên chẳng cần phải nói riêng.
Bởi vậy nên chỗ biết của 6 thức thường được chia ra làm 4 phần: Một phần cho nhãn thức một phần cho nhĩ thức một phần cho ý thức một phần còn lại dành cho 3 thức kia.
-oOo-
Phải nên biết rằng chỉ có bậc Nhất thiết chủng trí mới như thật hay biết được hết thảy các sự việc. Các chúng sanh chỉ hay biết có hạn lượng mà thôi.
-		Có người chỉ biết gần, mà chẳng có biết xa.
-		Có người chỉ biết xa, mà chẳng có biết gần.
-		Có người chỉ biết ngoài, mà chẳng có biết trong.
-		Có người chỉ biết trong, mà chẳng có biết ngoài.
-		Có người chỉ có biết thô, mà chẳng có biết tế.
-		Có người chỉ biết tế, mà chẳng có biết thô.
-		Có người có thiên nhãn, mà chẳng có huệ nhãn.

QUYỂN 40 • 587
-		CÓ người có huệ nhãn, mà chẳng có pháp nhãn.
-		Có người có pháp nhãn, mà chẳng có Phật nhãn
-		v.v...
Bồ tát, nếu đã có được các sức phương tiện độ sanh, tuy chưa được huệ nhãn mà đã được nhục nhãn, và thiên nhãn thanh tịnh rồi. Khi đã được vô sanh pháp nhẫn, tuy chưa thọ pháp nhãn, chưa được pháp tánh sanh thân, mà Bồ tát đã được huệ nhãn thanh tịnh, được đạo, chứng trí. Khi chưa thành Phật, chưa được Phật nhãn, mà chư vị đại Bồ tát đã được 4 nhãn kia thanh tịnh.
Khi được vô sanh pháp nhẫn rồi, thì Bồ tát thường quán các nhân duyên khiến chúng sanh vào được đạo, dùng mọi pháp môn để hóa độ chúng sanh.
Khi được 6 thần thông rồi mà chưa xả nhục thân, thì Bồ tát cũng chưa khắp thấy, nghe, hay biết.
Khi có Phật nhãn rồi thì Bồ tát mới thấy đầy đủ hết các pháp, tùy nghĩa mà phân biệt các trần.
Bởi nhân duyên vậy nên phải lấy 6 pháp Ba-la-mật làm gôc đê tu tập 5 nhãn như kinh dạy: “6 pháp Ba-la-mật hay sanh 5 nhãn. Bồ tát tu tập 6 pháp Ba-la-mật, thành tựu 5 nhãn thanh tịnh, mau chứng được Vô Thượng Bồ Đề”.
KINH:
Này Xá Lọi Phất! Có Bồ tát do thật hành Bát nhã Ba- Ia-mật, mà tu được các thần thông Ba-ỉa-mật, nên muốn làm việc gì cũng đều được như ý. Ví như có thể làm chấn động đại địa; biến một thân thành vô số thân; biến vô số thân trở lại thành một thân; ẩn hiện tự tại; xuyên qua vách tường, vách đá đều được vô ngại; đi giữa hư không

588 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
như chim bay; đi trên mặt nước như đi trên đất bằng; lặn sâu xuống nước; biến thân thành sóng, thành băng, thành tuyết, thành núi cao, rừng rậm v.vệ.Ệ
Oai đức của Bồ tát tựa như mặt trăng, mặt tròi, chẳng ai có thể sánh được. Bồ tát được như ý thần thông như vậy, mà chẳng thấy có như ý thần thông, có sự hành như ý thần thông, vì biết rõ tất cả đều ỉà bất khả đắc, là tự tánh không, tự tánh ly, tự tánh vô sanh vậy. Cho nên, Bồ tát chẳng dấy niệm rằng ta được như ý thần thông, trừ trường hợp vì tâm Tác Bà Nhãề
Như vậy gọi là Bồ tát, thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà chứng được như ý thần thông trí.
Này Xá Lọi Phất! Lại có Bồ tát do thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà được thiên nhĩ thanh tịnh hơn nhĩ căn của loài người, nghe được cả tiếng nói của loài Trời và tiếng nói của loài người. Bồ tát được thiên nhĩ như vậy, mà chẳng thấy có âm thanh, có sự nghe âm thanh, vì biết rõ tất cả đều là bất khả đắc, đều là tự tánh không, tự tánh ly, tự tánh vô sanh vậy. Cho nên, Bồ tát chẳng dấy niệm rằng ta được thiên nhĩ thông, trừ trường họp vì tâm Tác Bà Nhã.
Như vậy gọi là Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà chứng được thiên nhĩ thông trí.
Này Xá Lọi Phất! Lại có Bồ tát do thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà được tha tâm thông, như thật biết tâm của chúng sanh, biết rõ những chúng sanh có tâm giải thoát, những chúng sanh có tâm chưa giải thoát. Bồ tát được tha tâm trí như vậy, mà chẳng thấy có các tâm ấy. Vì sao? Vì tướng tâm chẳng phải là tướng tâm (tâm tướng phi tâm tướng)ẵ Tất cả các tướng tâm đều là bất khả đắc, đều là tự tướng không, tự tướng ly, tự tướng vô sanh vậy. Cho

QUYỂN 40 • 589
nên, Bồ tát chẳng dấy niệm rằng ta được tha tâm thông, trừ trường họp vì tâm Tát bà Nhã.
Như vậy gọi là Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà chứng được tha tâm thông trí.
Này Xá Lọi Phất! Lại có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà được túc mạng thông, nhớ biết được các niệm của mình, từ một niệm dẫn đến 100 niệm, các niệm trong một ngày dẫn đến trong 100 ngày, trong một năm dẫn đến 100 năm, trong một kiếp dẫn đến 100 kiếp... Bồ tát cũng biết rõ đời trước mình có họ như vậy, có tên như vậy, có nếp sống như vậy... Bồ tát cũng biết rõ đời trước mình thọ mạng được bao nhiêu tuổi; ở trên khắp các nẻo đường sanh tử, mình đã hưởng vui, đã thọ khổ như thế nào; biết rõ mình sanh ở đâu, chết ở đâu. Bồ tát biết rõ tất cả các tướng nhân duyên như vậy, mà chẳng sanh tâm chấp, chẳng thấy có túc mạng thông, có sự niệm nhớ nương theo túc mạng thông. VI sao? Vì biết rõ thân cùng tất cả pháp đều là bất khả đắc, là tự tánh không, tự tánh ly, tự tánh vô sanh vậy. Cho nên, Bồ tát chẳng dấy niệm rằng ta được túc mạng thông, trừ trường họp vì tâm Tát Bà Nhã.
Như vậy gọi là Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà chứng được túc mạng thông tríề
Này Xá Lợi Phất! Lại có Bồ tát, do thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà được thiên nhãn, thấy chúng sanh chết đây, sanh kia; thấy chúng sanh sống đoan chánh hay tham đắm dục vọng; thấy chúng sanh ở chỗ tốt hay chỗ xấu; thấy những chúng sanh do khởi các ác nghiệp ở thân, khẩu, ý mà phải đọa vào 3 đường ác; thấy những chúng sanh do thành tựu được các thiện nghiệp ở thân, khẩu, ý mà được sanh về các đường thiện, như sanh lên

590 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
cõi trờiẽ BỒ tát biết tất cả như vậy, mà chẳng sanh tâm chấp, chẳng thấy có thiên nhãn thông, có các sự vật thấy được nhờ nương theo thiên nhãn thôngẾ Vì sao? Vì biết rõ thân cùng tất cả pháp đều là bất khả đắc, là tự tướng không, tự tướng ly, tự tướng vô sanh vậyế Cho nên, Bồ tát chẳng dấy niệm rằng ta được thiên nhãn thông, trừ trường họp vì tâm Tát Bà Nhã.
Như vậy gọi là Bồ tát, thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà chứng được thiên nhãn thông trí.
Cả bốn thần thông, nêu lên sau, ở trên đây đều có công năng thấu suốt như vậy đó.
Này Xá Lợi Phất! Lại có Bồ tát do thật hành Bát nhã Ba-la-mật mà được lậu tận thông. Bồ tát được lậu tận thông chẳng lạc về Nhị Thừa địa, mãi cho đến khi được Vô Thượng Bồ Đề, chẳng y nơi pháp nào khác, mà cũng chẳng chấp lậu tận thông. Vì sao? Vì biết rõ thân cùng tất cả pháp đều là bất khả đắc, là tự tướng không, tự tướng ly, tự tướng vô sanh vậy. Cho nên, Bồ tát chẳng dấy niệm rằng ta được lậu tận thông, trừ trường hợp vì tâm Tát Bà Nhãề
Như vậy gọi là Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà chứng được lậu tận thông trí. Này Xá Lợi Phất! Bồ tát do thật hành Bát nhã Ba-ỉa-mật, được đầy đủ 6 thần thông. Do vậy mà tâm Vô Thượng Bồ Đề được tăng ích.
LUẬN:
Ví như trong biển lớn có rất nhiều thứ châu báu: Có thứ khử được các độc chất, có thứ ngăn chận ma quỷ quấy nhiễu, có thứ trừ được các bệnh tật, có thứ trừ được nóng lạnh, có thứ trừ được đói khát v.v... Bồ tát tùy nguyện chúng sanh,

QUYỂN 40 • 591
hóa tác ra đầy đủ các của cải vật chất, khiến ai mong cầu gì cũng đều được như ý nguyện.
Châu báu vô số lượng thì hạnh nguyện của Bồ tát cũng vô số lượng. Có Bồ tát hay phá các đường ác, có Bồ tát hay khai mở các đường thiện, có Bồ tát hay sanh 5 nhãn; có Bồ tát hay hành các thần thông Ba-la-mật.
Bởi vậy nên kinh nói rằng chư vị Bồ tát thường làm những việc hy hữu, tùy ý làm chấn động đại địa, biến từ một thân thành vô số thân, biến vô số thân trở lại thành một thân v.v...
Ví như hư không chứa nhóm vô lượng vi trần, người ly dục chưa nhóm vô lượng nhân duyên phước đức, nên Bồ tát có thể từ một thân biến hóa ra vô lượng thân giống như thân mình vậy.
Các vị Chuyển Luân Thánh Vương chưa ly dục mà còn hưởng được rất nhiều phước báo, còn sai sử được các quỷ thần, huống nữa là Bồ tát đã hoàn toàn ly dục, đã thành tựu đầy đủ 4 vô lượng tâm.
Lại nữa, tâm tướng chẳng có chỗ trú xứ, nên Bồ tát có thể biến hóa trong thành ngoài, ngoài thành trong, xa thành gần, gần thành xa, lớn thành nhỏ, nhỏ thành lớn v.v... một cách vô ngại.
Lại nữa, do có định lực thâm hậu, nên Bồ tát có thể chỉ trong một niệm bién hóa từ một thân thành vô lượng thân, đi khắp 10 phương thế giới.
Các vị Long Thần còn có thô thân mà đã tự biến thân có 1.000 đầu, 1.000 miệng, 2.000 tai, 2.000 mắt... huống nữa là Bồ tát đã chứng được thanh tịnh pháp thân.
Lại nữa, người vào thâm thiền định có các lực chẳng thể nghĩ bàn được, có thể từ một thân biến thành vô lượng thân, có thể đi xuyên vách đá chẳng có gì ngăn ngại cả. Vì sao?

592 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Vì đất đá... cũng đồng như hư không, đều là tự tướng không cả. Bởi vậy đối với Bồ tát thì khai và họp chẳng có gì ngăn ngại nhau cả.
Hỏi: Phải vào đệ tứ thiền mới có được các sức thẩn thông. Vì sao nói Phạm Thiên Vương cũng được thân tự tại?
Đáp: Trước đây đã có nói rằng thế giới Phạm Thiên là cửa ban đầu dẫn vào các cõi trời sắc Giới. Loài người nghĩ Phạm Thiên Vương là vị hóa chủ tạo ra thế giới, nên kinh thường nói đến Phạm Thiên.
Lại nữa, có Bồ tát không muốn ở cõi Dục vì sợ tâm bị loạn động nên hiện sanh làm Phạm Thiên Vương.
-0O0-
Nên biết hàng ngoại đạo phạm 2 lầm lỗi lớn, đó là:
-		Khởi tâm chấp ngã, thường tự cho mình khởi sanh ra muôn vật.
-		Đắm chấp các thần thông, như người tham đắm các của báu.
Bởi vậy nên thần thông của ngoại đạo không bằng được thần thông của các bậc Thánh.
Bồ tát có thần thông, biết rõ hết thảy pháp đều bất sanh, bất diệt nên chẳng có chấp pháp, Bồ tát chỉ niệm Nhất thiết chủng trí nhằm độ thoát chúng sanh.
Bồ tát dùng các lực thần thông để rộng độ chúng sanh, trước thuyết về tướng rồi dần dần dẫn họ vào vô tướng, khiến họ được nhiều lợi ích. Do vậy mà Bồ tát làm tăng ích đạo Vô Thượng Bồ Đề.

QUYÊN 40 • 593
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la- mật, an trú trong Đàn Ba-la-mật, thanh tịnh Tát Bà Nhã. Do vào được nơi rốt ráo không, nên Bồ tát chẳng sanh xan thamễ
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la- mật, an trú trong Thi La Ba-la-mật, thanh tịnh Tát Bà Nhã. Do vào được nơi rốt ráo không, nên Bồ tát chẳng chấp tội, cũng chẳng chấp không tội.
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la- mật, an trú trong sẵn Đề Ba-la-mật, thanh tịnh Tát bà Nhã. Do vào được nơi rốt ráo không, nên Bồ tát chẳng sanh sân nhuế.
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la- mật, an trú trong Tỳ Lê Gia Ba-la-mật, thanh tịnh Tát Bà Nhã. Do vào được nơi rốt ráo không, nên Bồ tát thường tinh tấn, chăng sanh giải đãi.
Này Xá Lợi Phất! Có Bồ tát thật hành Bát nhã Bạ-la- mật, an trú trong Thiền Na Ba-la-mật, thanh tịnh Tát Bà Nhã. Do vào được nơi rốt ráo không, nên Bồ tát chẳng loạn, chẳng muội, chẳng tham đắm thiền vị.
Này Xá Lợi Phất Có Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la- mật, an trú trong Bát nhã Ba-la-mật, thanh tịnh Tát bà Nhã. Do vào được nơi rốt ráo không, nên Bồ tát chẳng sanh ngu siẾ
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát an trú trong 6 pháp Ba-la- mật, thanh tịnh Tát Bà Nhã, vào được rốt ráo không, nên chăng thấy có đi hay đến, chẳng thấy có thí hay thọ, chăng thây có trì giói hay phạm giới, chẳng thấy có nhẫn

594 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
nhục hay sân nhuế, chẳng thấy có tính tấn hay giãi đãi, chẳng thấy có định hay loạn, chẳng thấy có trí huệ hay ngu siẻ
Lúc bấy giờ Bồ tát chẳng còn phân biệt bố thí với không bố thí, trì giới với phạm giới, nhẫn nhục với sân nhuế, tính tấn vói giải đãi, định với loạn, trí huệ với ngu si. Bồ tát cũng chẳng phân biệt khinh khi, não hại với cung kính cúng dường.
Này Xá Lọi Phất! Đại Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la- mật, an trú trong 6 pháp Ba-la-mật như vậy nên được vô lượng công đức.
Các hàng Thanh Văn, Bích Chi Phật chẳng có được những công đức như vậy, nên chẳng sao sánh kịp Bồ tát.
Đai Bồ tát đầy đủ các công đức thành tựu chúng sanh và thanh tịnh Phật độ như vậy, mau được Vô Thượng Bồ Đề, mau thành bậc Nhất thiết chủng trí.
LUẬN:
Bồ tát từ sơ phát tâm, đã vì Tát Bà Nhã mà thật hành Bát nhã Ba-la-mật, quán hết thảy các pháp đều là tự tánh không, nên chẳng sanh tham tâm.
Hai công đức này mở đường vào Tát Bà Nhã. Vì sao? Vì ở nơi rốt ráo không thì chẳng còn có xan tham, nên xan tham được đoạn trừ tận gốc rễ. Có như vậy mới được đầy đủ Đàn Ba-la-mật... Dần đén biết rõ Bát nhã Ba-la-mật cũng là rốt ráo không, nên chẳng còn sân si tâm. Vì sao? Vì ở trong Phật pháp chẳng có đi hay đến, chẳng có thí hay thọ, chẳng có trì giới hay phạm giới, chẳng có nhẫn nhục hay sân nhuế, chẳng có tinh tấn hay giải đãi, chẳng có định hay loạn, dẫn đến chẳng có trí huệ hay ngu si. Tất cả đều bình đẳng không khác.

QUYỂN 40 • 595
Hỏi: Nếu nói như vậy, thì hành bổ thỉ Ba-la-mật đâu có lợi ích gì?
Đáp: Phật dạy: “Bồ tát hành bố thí chẳng niệm có người thí, có kẻ thọ, có vật thí”. Vì sao? Vì nếu chấp có ta là người hành bô thí thì sanh kiêu mạn, nêu niệm chỗ sở thí thì rơi về tà kiến.
Hỏi: Vì sao nói Bồ tát từ khỉ sơ phát tâm đến khi tọa đạo tràng, chăng niệm "cỏ - không ” ỉà hạng Bồ tát có trí huệ Bát nhã, có tâm kiên cố như núi Tu Di, dù gió thổi mạnh cả 4 bên cũng vẫn chẳng có lay động?
Đáp: Ở trong bất cứ tình huống nào, dù được tán thán hay được cúng dường, dù bị khinh khi hay bị não hại, Bồ tát vẫn giữ tâm bình thản, chẳng hề lay động. Vì sao? Vì theo như lời Phật dạy, thì chẳng có ai tán thán cúng dường, chẳng có ai khinh khi não hại, cũng chẳng có ai được tán thán, cúng dường, chăng có ai bị khinh khi não hại cả.
Bởi vậy nên khi được người tán thán cúng dường, Bồ tát chăng sanh cao tâm, chăng sanh tự mãn, khi bị người có ác tâm đên phỉ báng, khinh khi, não hại, Bồ tát chỉ nhẫn nhục chịu đựng, hoặc im lặng xa lánh họ, chẳng chút oán ghét thù hận. Hom thê nữa, đôi với hạng người ác tâm nói nơi đây, Bồ tát lại còn thâm tâm từ niệm họ, dùng mọi phương tiện cứu độ họ, thương họ như thương con dại. Vì sao? Vì nhẫn nhục và từ bi là những phương tiện lực thâm thâm vi diệu, nên Bồ tát thường tùy thuận thanh tịnh nghiệp mà duyên chúng sanh nhằm hóa độ họ.
Bồ tát làm các việc rất khó làm, thắng hơn các hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật.
Bồ tát có đầy đủ Phật pháp như vậy mới có thể thành tựu

596 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
chúng sanh, thanh tịnh Phật độ, mau được Vô Thượng Bồ Đề, mau thành bậc Nhất thiết chủng trí.
-0O0-
KINH:
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật, giữ tâm bình đẳng ở nơi hết thảy chúng sanh và ở nơi hết thảy pháp.
Bồ tát đưa hết thảy chúng sanh vào trong các pháp bình đẳng. Bồ tát hành Bát nhã Ba-la-mật như vậy, nên ở hiện đời được chư Phật ở khắp 10 phương thường hộ niệm, được chư Bồ tát, Bích Chi Phật và Thanh Văn phò trợ, được mọi loài chúng sanh thương mến, kính trọng.
Dù sanh ở chỗ nào thì mắt của Bồ tát cũng chẳng thấy sắc, chẳng ái sắc... dẫn đến ý của Bồ tát cũng chẳng biết sắc, chẳng ái sắcệ
Này Xá Lợi Phất! Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật như vậy, chẳng làm tổn giảm tâm Vô Thượng Bo Đe.
LUẬN:
Nếu Phật nói về các tướng của Bồ tát, thì suốt cả một kiếp cũng chẳng sao nói hết được. Nay Phật chỉ lược nói về tướng của Bồ tát thường hành đại tò đại bi mà thôi.
Bồ tát đã phát thệ nguyện độ hết thảy chúng sanh, nên ở nơi hết thảy chúng sanh khởi tâm bình đăng, vô phân biệt, đưa chúng sanh vào trong các pháp bình đăng.
-		Niệm chúng sanh bình đẳng.
-		Quán 4 niệm xứ bình đẳng.

QUYỂN 40 • 597
-		Hành 4 chánh cần bình đẳng.
-		Hành 4 như ý túc bình đẳng.
-		Bồ tát hành tâm từ bi bình đẳng, nhằm làm 4 việc lợi ích cho chúng sanh:
-		Thường nhớ nghĩ đến hết thảy chúng sanh, ở trong 6 đạo, đang chìm đắm trong vô thường, trong sanh, già, bệnh, chết... Như vậy là niệm chúng sanh bình đẳng.
-		Hành 5 căn, 5 lực..5 thần thông làm các phương tiện lực để độ thoát hết thảy chúng sanh; hành từ bi, nhẫn nhục... nhằm đem lại sự an lạc cho chúng sanh.
Như vậy là niệm chúng sanh bình đẳng.
Hành thâm thiền định, được tâm nhu nhuyến, thanh tịnh, lại dạy chúng sanh hành thiền định, khiến họ cũng được tâm nhu nhuyến thanh tịnh. Do tâm nhu nhuyến thanh tịnh mà phá được các chấp về pháp tướng, biết rõ hét thảy các pháp đều bình đẳng.
Như vậy là niệm pháp bình đẳng.
Khi đã được biết rõ hết thảy các pháp đều bình đẳng thì biết rõ hết thảy pháp đều chỉ là một tướng (nhất tướng) là chẳng có tướng (vô tướng), nên vào được nơi thật tướng pháp.
Như vậy là niệm pháp bình đẳng.
Bồ tát thành tựu trí huệ như vậy nên ở hiện đời được chư Phật ở khắp 10 phương thường hộ niệm, được chư Bồ tát, Bích Chi Phật và Thanh Văn thường phò trợ, được mọi loài chúng sanh thương mến và kính ừọng.
-oOo-

598 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Trải qua vô lượng kiếp Bồ tát đã tu ly dục, đã thành tựu vô lượng nhân duyên phước đức, nên được hai quả báo tốt. Đó là:
-		Chẳng thấy các ác sắc, nên chẳng thọ các khổ não.
-		Chẳng chấp sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp nên chẳng sanh ưu tâm. Ví như chư Thiên ở cõi trời Lục Dục Thiên được tùy ý sanh tâm hoan hỷ, vì 5 căn thường duyên các tịnh diệu cảnh.
-		Do Bồ tát thành tựu được vô lượng vô biên công đức trí huệ, nên được chư Phật ở khắp 10 phương thường hộ niệm, được chư Bồ tát và chư Thánh Hiền thường phò trợ, được mọi loài chúng sanh thương mến, kính trọng.
-oOo-
KINH:
Lúc đức Phật thuyết phẩm kinh này, trong pháp hội có 300 vị Tỷ-kheo từ chỗ ngồi đứng dậy, dâng y cúng dường Phật. Vì sao? Vì nghe được các lời Phật dạy, các vị Tỷ-kheo này đã phát tâm Vô Thượng Bồ Đề.
Lúc bấy giờ Phật mỉm cười, và từ kim khẩu của Phật hiện ra các hào quang nhiều sắc.
Ngài A Nan từ chỗ ngồi đứng dậy, chấp tay, quỳ gối, và thưa rằng: Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà Thế Tôn mỉm cười?
Phật dạy: Này A Nan! 61 kiếp sau, 300 vị Tỷ-kheo này sẽ thành Phật hiệu là Đại Tướng. Sau khi xả thân, 300 vị Tỷ-kheo này sẽ sanh về cõi nước của đức Phật A Súc Bệ, tiếp tục tu hànhế Lại có 6 vạn chư Thiên ờ cõi tròi Dục giới đồng phát tâm Vô Thượng Bồ Đề, và về sau, trong

QUYỂN 40 • 599
thòi chánh pháp của đức Phật Di Lặc sẽ xuất gia hành Phật đạo.
Lúc bấy giờ Phật dùng thần lực phóng quang minh, khiến cả 4 bộ chúng trong pháp hội thấy được các thế giới Phật ở khắp 10 phương đều trang nghiêm thanh tịnh. Liền khi đó, có 10 ngàn vị cư sĩ phát nguyện tu tịnh hạnh, nguyện được sanh về các thế giới đó.
Phật biết rõ chư vị thiện nam này đã được tâm nhu nhuyến, thanh tịnh, nên lại mỉm cười và từ kim khẩu của Phật lại hiện ra các quang minh chiếu sángẳ
Ngài ANan thưa: Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà Thế Tôn lại mỉm cười?
Phật dạy: Này A Nan! Ông có thấy 10 ngàn vị thiện nam đó không?
Ngài A Nan thưa: Bạch Thế Tôn! Con đã có thấyễ
Phật dạy: Này A Nan! 10 ngàn vị thiện nam đó, sau khi mạng chung sẽ sanh về các thế giói Phật kia, trọn chẳng ly các đức Phật và ồ đời rốt sau sẽ thành Phật, cùng một hiệu là Trang Nghiêm VươngỂ
LUẬN:
Hỏi: Phật đã kiết giới cho các Tỷ-kheo phải có đủ 3 y, không được thiêu. Nay vì sao các Tỷ-kheo ỉạỉ phá giới, đem y của mình mà dâng củng dường Phật?
Đáp: Có thuyết nói việc Phật kiết giới chỉ xảy ra 12 năm sau khi Phật thành đạo. Như vậy việc đem y của mình cúng dường Phật là chẳng có lỗi lầm.
Lại có thuyết nói rằng khi Tỷ-kheo hành thanh tịnh thí, đem y của mình ra bố thí cúng dường là chẳng có lỗi lầm. Chỉ có

600 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
những người có tâm tương ưng mới có thể thọ nhận được.
Lại có thuyết nói rằng trong các hạnh Bồ tát thì hành bố thí Ba-la-mật có được vô lượng công đức, khiến tâm được tương ưng với Bát nhã Ba-la-mật. Các vị Tỷ-kheo đó sanh tâm hoan hỷ, đem y của mình cúng thí mà chẳng nghĩ gì khác, nên chẳng có lỗi phá giới vậy.
Lại có thuyết nói rằng chư vị Tỷ-kheo đó đã biết rõ Phật pháp là rốt ráo không, là vô sở hữu, nên chăng còn châp pháp, chẳng còn ái pháp, lại biết rõ việc kiết giới nhiếp về Thế Đế, chẳng phải là Đệ Nhất Nghĩa Đế nên cho việc cúng thí y là đại bố thí.
Lại có thuyết nói rằng chư vị Tỷ-kheo này do nghe Phật thuyết về bố thí Ba-la-mật, do lòng thương xót chúng sanh bị các phiềrpnão che tâm, mà phát Bồ Đề tâm, đem y của mình dâng cúng Phật.
Hỏi: Vì nguyên nhân gì mà Phật mỉm cười?
Đáp: Cười do nhiều nguyên nhân khác nhau, như:
-		Có người nghe ca nhạc vui nhộn mà cười.
-		Có người do ác tâm, do sân nhuế, thấy mình đã hại được người khác... mà cười.
-		Có người vì kiêu mạn mà cười.
-		Có người vì hoàn tất được công việc mà cười.
-		Có người vì điêu ngoa, gian trá, giả vờ làm người lương thiện để đánh lừa người khác mà cười.
-		v.v...
-0O0-

QUYÊN 40 • 601
Phật chỉ mỉm cười khi có đại sự nhân duyên. Vì Phật thấy chư vị Tỷ-kheo phát tâm thanh tịnh, đem cà sa của mình cúng thí, mà đời sau sẽ viên thành được Phật sự v.v... mà mỉm cười vậy.
Những việc làm của 300 vị Tỷ-kheo cũng như của 10 ngàn vị cư sĩ nêu trong đoạn kinh trên đây, là những việc làm hy hữu, nên Phật mỉm cười.
Hỏi: Vì sao ngài A Nan hỏi Phật mà các vị Tỷ-kheo khác chảng có hỏi Phật?
Đáp: Các vị Tỷ-kheo khác chẳng được thân cận Phật như ngài A Nan, nên chẳng dám thưa hỏi Phật.
Lại nữa, ngài A Nan biết rõ tâm niệm của các Tỳ Kheo, biết rõ các vị ấy sanh tâm nghi, khi thấy Phật mim cười, vì họ cho rằng chúng sanh đã là không, pháp đã là không, 3 cõi đã là như huyễn, như hóa thì chẳng có gì để mỉm cười cả. Do biết rõ như vậy nên Ngài mới thưa hỏi Phật để Phật giải nghi cho họ.
-oOo-
Như đã nói trên đây, Phật chỉ mỉm cười khi có đại sự nhân duyên, chẳng phải do tiểu nhân duyên vậy.
Phật dạy: “61 kiếp sau, 300 vị Tỷ-kheo này sẽ thành Phật, hiệu là Đại Tướng. Như vậy là người lọi căn thượng trí, vừa nghe thuyết pháp là liền được tương ưng, nên mau được thành Phật. Thế nhưng, Phật lại biết 300 vị Tỷ-kheo này chưa được thiên nhãn, tự nghĩ chẳng biết về sau mình sanh về đâu, nên Phật lại dạy tiếp: “Bỏ thân này, 300 vị Tỷ-kheo này sẽ sanh về cõi nước của đức Phật A Súc Bệ, tiếp tục tu hành”.

602* LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Lại có 6 vạn chư Thiên cũng phát tâm bồ đề, sẽ được đức Phật Di Lặc độ, nên Phật dạy: “6 vạn chư thiên này về sau trong thời chánh pháp của đức Phật Di Lặc sẽ xuất gia hành đạo”.
Lại nữa, khi Phật thọ ký cho 300 vị Tỷ-kheo sẽ sanh về cõi nước của Phật A Súc Bệ, thì cả 4 bộ chúng trong pháp hội đều muốn được thấy cõi Phật ấy, nên Phật phóng quang minh chiếu khắp mười phương. Nương theo quang minh của Phật, 4 bộ chúng liền thấy các thế giới Phật ở khắp 10 phương đều trang nghiêm thanh tịnh. Có người trông thấy như vậy rồi, tự thấy mình đang ở cõi nước uế trược, hèn hạ, nên phát tâm sanh về các thế giới thanh tịnh kia. Đây là nhân duyên Phật mỉm cười và phóng quang minh lần thứ 2. Phật thọ ký 10 ngàn người, do thấy các thế giới thanh tịnh mà phát tâm Bồ Đe. Phật dạy 10 ngàn người này, sau khi mạng chung sẽ sanh về các thế giới ấy để tu tập các tịnh hạnh, trọn chẳng ly các đức Phật và ở đời rốt sau sẽ thành Phật, cùng một hiệu là Trang Nghiêm Vương.
-oOo-
Sau lần thọ ký này, Phật nhiếp lại thần lực và cảnh tượng các thế giới thanh tịnh trang nghiêm ấy đều tan biến cả.
-oOo-

Phẩm Thứ Năm

Tán Thán 6 Ba-la-mật.
KINH:
Lúc bấy giờ, các vị huệ mạng Mục Kiền Liên, Tu Bồ Đề, Ma Ha Ca Diếp, cùng chúng đại Tỷ-kheo, các ưu- bà-tắc, các ưu-bà-di đều đứng dậy, chấp tay, bạch Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Bát nhã Ba-la-mật là Ba-la-mật tối đại, tối tôn, đệ nhất, thắng diệu, vô thượng, vô đẳng đẳng.
Bạch Thế Tôn! Bát nhã Ba-Ia-mật là Tự Tướng Không Ba-la-mật, Tự Tánh Không Ba-la-mật, Vô Pháp Hữu Pháp Không Ba-la-mật. Bát nhã Ba-la-mật khai thị hết thảy các công đức Ba-la-mật, thành tựu hết thảy các công đức. Bát nhã Ba-la-mật là như hư không, là chẳng thể hoại.
Bạch Thế Tôn! Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật là thật hành vô đẳng đẳng bố thí, đầy đủ vô đẳng đẳng Đàn Ba-la- mật, được vô đẳng đẳng thân, được vô đẳng đẳng pháp. Đây chính là pháp Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.
Cả 5 Ba-la-mật kia cũng đều là như vậy cả.
Thế Tôn xưa kia, cũng thật hành Bát nhã Ba-la-mật, mà được đầy đủ 6 Ba-la-mật, được vô đẳng đẳng pháp, được vô đẳng đẳng sắc, thọ, tưởng, hành, thức; mà được thành Phật, chuyển vô đẳng đẳng pháp luân.
Chư Phật quá khứ, chư Phật vị lai cũng do thật hành Bát nhã Ba-la-mật mà được vô đẳng đẳng bố thí... dẫn đến chuyển vô đẳng đẳng pháp luân.

604 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
Bởi vậy nên Ẹồ tát muốn vượt qua hết thảy pháp để đến bờ bên kia, phải tu tập Bát nhã Ba-la-mật.
Bạch Thế Tôn! Đại Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la- mật như vậy, thì ở trong thế gian tất cả các hàng Tròi, người, a-tu-la đều cung kính cúng dường.
Phật dạy: Đúng như vậy, đúng như vậy, này các thiện nam tử! Tất cả các hàng Tròi, người, a-tu-la ở trong thế gian đều phải cung kính, cúng dường người thật hành Bát nhã Ba-la-mật. Vì sao? Vì do nhân duyên có Bồ tát ra đời mới có các đường thiện, có hàng Trời, hàng Người, có Thanh Văn đao, Bích Chi Phât đao, Bồ tát đao, dẫn đến
• ■	•	• 7	• 7
CÓ Phật đạo. Lại cũng do nhân duyên có Bồ tát ra đời mà có các thức ăn uống, có quần áo, có nhà cửa, có đèn đuốc, có các thứ ngọc ngà, châu báu.
Này Xá Lợi Phất! Hết thảy các thứ an lạc ở thế gian đều do Bồ tát vận hành mới cóế Vì sao? Vì hành Bồ tát đạo là thật hành 6 pháp Ba-ỉa-mật, là hành bố thí và cũng lấy bố thí để thành tựu chúng sanhềỆ. dẫn đến là hành Bát nhã Ba-la-mật, và cũng lấy Bát nhã Ba-la-mật để thành tựu chúng sanh.
Này Xá Lợi Phất! Bởi nhân duyên vậy, nên đại Bồ tát ra đời, để tự hành bố thí và dạy cho người hành bố thí... dẫn đến tự hành Bát nhã Ba-la-mật và dạy cho người hành Bát nhã Ba-la-mật, để an lạc thế gian.
LUẬN:
Hỏi: Phật có 5.000 vị Tỷ-kheo, trong đó có 1.200 vị hòa thượng. Như vậy vì sao chỉ nêu tên cỏ 4 vị mà thôi?
Đáp: Vì 4 vị đại Tỷ-kheo này có vô lượng công đức.

QUYỂN 40 • 605
-		Ngài Mục Kiền Liên là cánh tay phải của Phật. Ngài là bậc Thần Thông Đệ Nhất.
-		Ngài Xá Lợi Phất là cánh tay trái của Phật. Ngài là bậc Trí Huệ Đệ Nhất.
-		Ngài Tu Bồ Đe là bậc Vô Tránh Hành Không Đệ Nhất.
-		Ngài Ma Ha Ca Diếp là bậc tu hạnh Đầu Đà Đệ Nhất. Ngài là vị được đức Thế Tôn chọn để truyền y bát. về sau này, y bát của Phật truyền cho ngài Ma Ha Ca Diếp, sẽ truyền lại cho đức Phật Di Lặc.
Ở hiện đời, những ai có phước báo cúng dường 4 vị Đại Tỷ-kheo này, thì đều được như ý nguyện.
Hỏi: Chư vị A-la-hản đã được thãn rốt sau rồi. Như vậy các ngài còn tán thán Bát nhã Ba-la-mật làm gì nữa?
Đáp: Người đời chỉ biết A-la-hán được vô lậu đạo, mà chẳng có biết đến trí huệ của Bồ tát.
A-la-hán tuy có tâm từ bi, tuy có giúp Phật trong việc giáo hóa chúng sanh, nhưng chưa hành Bát nhã Ba-la-mật, là trí huệ đệ nhất.
Bát nhã Ba-la-mật dẫn đạo cả 5 Ba-la-mật kia, nên Ba- la-mật tối đại, tối tôn, là Ba-la-mật đệ nhất, là Ba-la-mật tối thắng. Bát nhã Ba-la-mật thành tựu cả tự lợi lẫn lợi tha, nên là Ba-la-mật tối diệu. Trong các Ba-la-mật, thì Bát nhã Ba- la-mật chang có lầm lỗi, nên là Ba-la-mật vô thượng. Lại nữa, chẳng có pháp nào sánh kịp với Bát nhã Ba-la-mật, nên Bát nhã Ba-la-mật là Ba-la-mật vô đẳng đẳng. Bát nhã Ba- la-mật là mẹ của chư Phật. Chư Phật trong 3 đời đều theo Bát nhã Ba-la-mật sanh, nên Bát nhã Ba-la-mật là vô thượng Ba-la-mật, là vô đẳng đẳng Ba-la-mật.

606 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Vào trong Bát nhã Ba-la-mật, thì hết thảy các pháp tướng đều là không, nên Bát nhã Ba-la-mật là Tự Tướng Không Ba- la-mật. Lại nữa, hết thảy pháp đều do duyên hòa họp sanh, nên Bát nhã Ba-la-mật là Tự Tánh Không Ba-la-mật. Lại nữa, chẳng có pháp, chẳng có danh tự pháp nên là pháp không, chẳng có chúng sanh, chẳng có danh tự chứng sanh nên là chúng sanh không. Do pháp không và chúng sanh không mà phá được hết thảy các pháp, khién được vô sở hữu, nên Bát nhã Ba-la-mật là Vô Pháp Hữu Pháp Không Ba-la-mật.
Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật như vậy, chẳng thấy có các công đức, cũng chẳng thấy có chứng sanh nào được độ.
-0O0-
Ví như có mặt trời mọc lên thì trăm hoa đua nở. Có Bồ tát ra đời thật hành Bát nhã Ba-la-mật, thì thế gian mới đượm nhuần công đức, nên nói Bát nhã Ba-la-mật khai thị hết thảy công đức Ba-la-mật.
Lại nữa, Bát nhã Ba-la-mật là gốc của hét thảy thiện pháp, nên nói Bát nhã Ba-la-mật thành tựu hết thảy các công đức Ba-la-mật.
Lại nữa, ví như hư không chẳng thể hoại, ở trong thế gian chẳng có pháp nào khuynh đảo được Bát nhã Ba-la-mật, phá hoại được Bát nhã Ba-la-mật. Bởi vậy nên gọi Bát nhã Ba-la- mật là Bất Khả Hoại Ba-la-mật.
-0O0-
Chư vị A-la-hán tán thán chư Phật trong ba đời là tán thán Bát nhã Ba-la-mật. Vì hành Bát nhã Ba-la-mật là hành vô tỷ bố thí... dẫn đến hành vô tỷ trí huệ.

QUYỂN 40*607
Ở trong thế gian chẳng có gì có thể so sánh được với 6 pháp Ba-la-mật, chẳng gì có thể bằng được 6 pháp Ba-la- mật. Vì sao? Vì 6 pháp Ba-la-mật là rốt ráo thanh tịnh, chẳng có lỗi lầm nên gọi là vô tỷ, là vô đẳng đẳng vậy.
Hỏi: Cỏ vô ỉượng chư Phật trong ba đời. Vĩ sao chi nói đến đức Phật Thích Ca Mưu Ni mà thôi?
Đáp: Ở thế giới này, chúng sanh chỉ thấy được đức Phật Thích Ca Mưu Ni mà được độ.
Ví như ngài Xá Lợi Phất, do cảm kích ân đức của Phật, đã nói: “Nếu thầy chúng ta không ra đời, thì chúng ta chẳng sao có được ánh sáng trí huệ, chúng ta cũng chỉ như những người mù chẳng sao thấy được ánh sáng của mặt trời vậy”.
Chư vị A-la-hán do đã biết rõ chư Phật trong ba đòi đều xuât sanh từ Bát nhã Ba-la-mật, nên đã có lời tán thán rằng: “Đại Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật thông rõ hết thảy các pháp”.
Chư vị A-la-hán tán thán như vậy rồi, liền sanh tâm thanh tịnh, nên lại nói: “Đại Bồ tát thật hành Bát nhã Ba-la-mật được các hàng Trời, người đều cung kính cúng dường”.
Phật ấn chứng lời tán thán của chư vị A-la-hán và dạy rằng: “Đúng như vậy, đúng như vậy... các ông phải nên cung kính cúng dường người thật hành Bát nhã Ba-la-mật. Dù chưa được Nhất Thiết Trí, mà nói như vậy, là đã chẳng còn lâm lạc nữa”.
Hỏi: Neu nói rằng do nhân duyên Bồ tát ra đời, mà cỏ các thức ăn uống, có nhà ở..., dẫn đến có các bảo vật thì vì sao ở đời vẫn cỏ nhiều người phải lao nhọc lắm mới kiếm được miếng ăn, manh ảo?

608 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Đáp: Có người sanh vào thời không có nạn đói khát, lại đem rất nhiều công sức ra để mưu cầu sự sống hằng ngày, mà vẫn phải chịu đói rách, cực khổ. Vì sao? Vì những người đó đã phạm trọng tội ở đời trước, nên đời nay phải lãnh chịu các nghiệp quả nhân duyên như vậy.
Bởi vậy nên ở thế gian, Bồ tát thường tán thán bố thí, trì giới. Vì sao? Vì thiện tâm là nhân duyên sanh phước đức.
Bậc thượng thiện làm việc gì cũng đều được như ý nguyện, được người kính mến tôn trọng.
Ở đoạn kinh trên đây, Phật nói đến 3 thú vui. Đó là: Vui ở cõi người (nhân lạc), vui ở cối trời (thiên lạc) và vui ở Niết- bàn (Niết-bàn lạc). Tất cả đều do nhân duyên Bồ tát ra đời mà có vậy.
Hỏi: Vui Nỉết-bàn là giải thoát. Còn vui ở cõi người và vui ở cõi trời đều do nhân duyên tham dục mà có, đêu là vui của chủng sanh (chủng sanh lạc). Như vậy, vì sao nói có Bô tát ra đời mới cỏ các thứ vui đỏ?
Đáp: Bồ tát đem tâm từ bi thanh tịnh, dạy dỗ chúng sanh trong loài người phải hòa thuận, thương yêu nhau... Như vậy là vui ở cõi người (nhân lạc). Bồ tát lại dạy chúng sanh tu phước để sanh lên cõi trời. Như vậy là vui ở cõi trời (thiên lạc).
Nếu chúng sanh chẳng nghe theo lời chỉ dạy của Bồ tát, khiến phải đọa lạc, thì đó chẳng phải lỗi lầm của Bồ tát. Ví như có người có lòng tốt đào giếng cho bà con trong xóm dùng, mà có người mê muội nhảy xuống giếng chết, thì chẳng phải là lỗi lầm của người đào giếng.
Lại ví như người đem cúng dường các thức ăn ngon mà người thọ sự cúng dường ăn quá nhiều, đến phải bị trúng thực, thì chẳng phải lỗi lầm của người cúng dường vậy.

QUYÊN 40 • 609
Phải nên biết rằng do nhân duyên có sự giáo hóa của Bồ tát, mà chúng sanh khởi được chánh niệm, tinh tấn tu hành, dẫn đến hưởng được nhiều phước lạc.
-oOo-
Bồ tát do chưa có được Phật nhãn, nên chỉ đem lại cho chúng sanh 3 thứ vui. Đó là:
-		Vui ở cõi người (nhân lạc).
-		Vui ở cõi trời (thiên lạc).
-		Vui ở cõi Niết-bàn (Niết-bàn lạc).
Còn chư Phật chỉ dùng đạo giải thoát để giáo hóa chúng sanh, đem lại cho chúng sanh niềm vui giải thoát (giải thoát lạc).
-oOo-

Phẩm Thứ Sáu

Thiệt Tướng
(Tướng Lưỡi)
KINH:
Lúc bấy giờ, đức Thế Tôn hiện tướng lưỡi rộng dài trùm khắp cả đại thiên thế giói. Từ nơi tướng lưỡi phóng ra vô số hào quang nhiều màu sắc, chiếu đến tận các thế giới Phật ở khắp 10 phương.
Ở các thế giới Phật phương Đông có vô số Bồ tát thấy đại quang minh này, đều bạch với các đức Phật của mình rằng: Bạch Thế Tôn! Có vị nào đang dùng thần lực phóng đại quang minh chiếu khắp cả 10 phương thế giới như vậy?
Các đức Phật đều dạy rằng: Này các thiện nam tử! Ở phương Tây có thế giới Ta Bà. Ở nơi đây có đức Phật Thích Ca Mưu Ni đang hiện tướng lưỡi rộng dài, phóng đại quang minh để vì chư đại Bồ tát, thuyết kinh Bát nhã Ba-la-mậtế
Ở các thế giới Phật về phương Tây, phương Nam, phương Bắc, hai phương Trên Dưới và bốn phương chéo cũng đều như vậy.
Các Bồ tát ở các thế giới Phật đó đều bạch với các đức Phật của mình rằng: Bạch Thế Tôn! Chúng con đều muốn đến cõi Ta Bà để cúng dường đức Phật Thích Ca Mưu Ni, và để được nghe thuyết kinh Bát nhã Ba-la-mật.

QUYỂN 40 • 611
Các đức Phật đều dạy rằng: Này các thiện nam tử! Các ngươi nên tự biết đến thời mà đi.
Lúc bấy giờ, chư vị Bồ tát ở các thế giói đó, đem vô lượng hương hoa, tràng phan, bảo cái, chuỗi anh lạc v.v... đến cõi Ta Bà để cúng dường đức Phật Thích Ca Mưu Ni. Từ các thế giói đó còn có vô lượng hương hoa, vàng bạc, châu báu.ế. bắn về hướng cỗi Ta Bà, để cúng dường đức Phật Thích Ca Mưu Niề Hàng chư Thiên ở cõi trời cũng đem vô lượng hoa sen xanh, đỏ, vàng, trắng, và đủ thứ hương thơm đến cõi Ta Bà để cúng dường đức Phật Thích Ca Mưu Ni.
Các hoa quý do chư Bồ tát và chư Thiên rải để cúng dường đức Phật Thích Ca Mưu Ni đều trụ giữa hư không, kết thành các đài hoa quý, tợ như các tòa lâu đài muôn sắc trang nghiêm.
Trong pháp hội của đức Phật Thích Ca Mưu Ni, lúc bấy giờ, có 10 vạn ức ngưòi, từ chỗ ngồi đứng dậy, chấp tay và bạch với Phật rằng: Bạch Thế Tôn ! Chúng con nguyện ở trong đời vị lai, sẽ có được thần lực biến hóa, sẽ có được chúng đệ tử, sẽ thuyết pháp như Phật hiện nay ở đạo tràng này.
Phật biết rõ các vị này đã vào được pháp tánh bất sanh, bất diệt, bất khứ, bất lai, bất xuất, bất nhập của hết thảy pháp, đã được Vô Sanh Pháp Nhẫn. Do vậy, Phật mỉm cười và từ kim khẩu của Phật phóng ra vô lượng diệu sắc quang minhặ
Ngài A Nan bạch Phật: Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà Thế Tôn lại mỉm cưòi?
Phật dạy: Này A Nan! Trong pháp hội này, hiện có 10

612 • LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ
vạn ửc người đã được Vô Sanh Pháp Nhẫn. Những ngưòi này, trong đời vị lai, trải qua 68 kiếp nữa sẽ thành Phậtệ Các vị Phật ấy đồng một hiệu là Giác Hoa Như Lai, và kiếp ấy gọi là Hoa Tíchẳ
LUẬN:
Hỏi: Ở phẩm thứ nhất đã cỏ lần nói về tướng lưỡi rộng dài của Phật rồi. Nay vì sao cỏn nói nữa?
Đáp: Các sự kiện chẳng phải xảy ra cùng thời, cùng nơi. Khi nào Phật muốn hòa hợp đại chúng, muốn độ hết thảy chúng sanh, thì Phật hiện tướng lưỡi rộng dài.
-		Trước đây theo lời thưa hỏi của ngài Xá Lợi Phất, mà Phật hiện tướng lưỡi rộng dài, và phóng quang minh chiếu khắp 10 phương thế giới để minh chứng thật ngữ.
-		Nay, ở vào một thời điểm khác, và do một đại sự nhân duyên khác mà Phật lại hiện tướng lưỡi rộng dài, và phóng quang minh chiếu khắp 10 phương thế giới. Lần này, Phật muốn ấn chứng lời nói của ngài Tu Bồ Đề thuyết về pháp Không, nhằm giáo hóa chúng Bồ tát sơ phát tâm và giáo hóa chúng hội.
Hỏi: Ngài Xá Lợi Phất là bậc trí huệ đệ nhất trong hàng đệ tử của Phật. Vì sao Phật lại bảo ngài Tu Bồ Đe thuyết về pháp "không”?
Đáp: Các ngài đều là đại đệ tử của Phật. Phật tùy theo công hạnh của mỗi vị mà bảo các vị ấy thứ lớp nói pháp.
Hỏi: Vĩ sao các ngài Mục Kiền Liên và Ma Ha Ca Diếp không được Phật bảo nói pháp trong hội Bát nhã này?
Đáp: Kinh Bát nhã Ba La Mật là kinh hiển bày trí huệ

QUYỂN 40 • 613
của Phật. Bởi vậy nên những câu hỏi nêu lên nhằm làm duyên khởi cho việc thuyết kinh Bát nhã Ba-la-mật đều do ngài Xá Lợi Phất khởi xướng. Trong hàng Thanh Văn, thì ngài Xá Lợi Phất là bậc trí huệ đệ nhất.
Còn ngài Tu Bồ Đề đã thành tựu được hai công đức lớn. Đó là:
-		Ngài khéo tu định Vô Tránh, có tâm từ bi đối với chúng sanh. Tuy ngài không có rộng độ chúng sanh, nhưng ngài thường giúp các Bồ tát trong việc giáo hóa chúng sanh.
-		Ngài khéo tu hành pháp “không”. Vì Bát nhã Ba-la-mật chủ yếu nói về pháp “không” nên Phật giao phó cho ngài vậy.
Ngài Tu Bồ Đề nương theo thần lực của Phật, thuyết giảng về pháp “không” cho đại chúng nghe.
-0O0-
Lúc bấy giờ, Phật hiện tướng lưỡi rộng dài và phóng quang minh chiếu sáng, khiến các vị Bồ tát ở khắp 10 phương thế giới vân tập về để nghe thuyết Bát nhã Ba-la-mật.
Chư Bồ tát và chư Thiên rải hoa cúng dường Phật. Các hoa trụ giữa hư không, kết thành các đài hoa muôn sắc trang nghiêm.
Nương theo thần lực của Phật, cả chúng hội đều thấy được các thế giới Phật ở khắp trong 10 phương, thấy được các đức Phật ở các thế giới đó cũng đang thuyết pháp.
Tức thời trong chúng hội có 10 vạn ức người được Vô Sanh Pháp Nhẫn, đồng phát nguyện rằng: Bạch Thế Tôn! Chúng con nguyện ở trong đời vị lai, sẽ có được thần lực biến hóa, sẽ có được chúng đệ tử; sẽ thuyết pháp như Phật hiện nay ở đạo tràng này.

614 • LUẬN ĐẠI TRÍ Độ
Phật biết rõ các người này đã được Vô Sanh Pháp Nhẫn, nên lại mỉm cười và phóng quang minh muôn sắc.
Ngài A Nan hỏi Phật về lý do Phật mỉm cười và phóng quang, Phật dạy rằng: Trải qua 68 kiếp nữa, những người này sẽ thành Phật, đồng một hiệu là Giác Hoa Như Lai, và kiếp ây gọi là Hoa Tích.
-0O0-
Tất cả 10 vạn ức người này do thấy chư Phật và chư Thiên ở các thế giới xa xăm đến cúng dường Phật, lại thấy eác hoa tán Phật đêu trụ giữa hư không, kết thành các đài hoa muôn sắc, trang nghiêm mà phát tâm Vô Thượng Bồ Đe, được Vô Sanh Pháp Nhẫn. Đây là một đại sự nhân duyên, nên Phật mỉm cười, phóng quang và thọ ký như đã nêu ở đoạn kinh trên đây.
(Hết quyển 40)
Hết tập II

QUÝ PHẬT TỬ PHÁT TÂM ĐÁNH VI TÍNH (Bộ Luận Đại Trí Độ)
-		Đinh Ngọc Cát Kỳ
-		Huỳnh Thị Mi Senh và một số ý tá Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Q.5.
-		Lê Thị Thanh Hòa
-		Quách Thị Ngọc Chi
-		Quách Thị Ngọc Trâm
-		Tiêu Ngọc Duy
-		Trần Hải Lê
-		Nguyễn Văn Thuận
-		Nguyễn Minh Tân
-		Nguyễn Minh Thảo
-		Giác Hạnh Thanh
-		Giác Hạnh Đức.

LUẬN ĐẠI TRÍ Độ • • •
(trọn bộ 5 tập)
Thích nữ Diệu Không dịch
Chịu trách nhiệm xuất bản:
Bùi Việt Bắc
Biên tập:
Ngô Liêm Khoan
Sữa bản in:
Quảng Tâm & Hạnh Đức
Trình bày: Ngọc Anh Thiết kế bìa: Lệ Tâm
In lần thứ nhất 1000 bộ, khổ 14 X 20 cm tại xí nghiệp in Fahasa, 774 Trường Chinh, Quận T n Bình, TP. Hồ Chí Minh. Số đăng ký kế hoạch xuất bản: 333-2010/CXB/41 -08/TĐ cấp ngày 23 tháng 02 năm 2011. In xong và nộp lưu chiêu tháng 05 năm 2011.